ശൈഖ് ഡോ. സുറൂർ ബ്നു മുദക്കിർ അൽ-അജമി
സർവ്വലോക രക്ഷിതാവായ അല്ലാഹുവിന് സർവ്വസ്തുതിയും. നമ്മുടെ നബി മുഹമ്മദ് ﷺ യുടെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുടുംബത്തിന്റെയും സ്വഹാബികളുടെയും, അന്ത്യനാൾ വരെ അവരുടെ പാത പിന്തുടർന്ന എല്ലാവരുടെയും മേൽ അല്ലാഹുവിന്റെ അനുഗ്രഹവും രക്ഷയും ഉണ്ടാകുമാറാകട്ടെ.
ഇസ്ലാമിക ചരിത്രത്തിൽ നിന്നുള്ള പാഠങ്ങൾ നാം തുടരുകയാണ്. ഇസ്ലാമിനും മുസ്ലീങ്ങൾക്കും വലിയ നേട്ടങ്ങൾ സമ്മാനിച്ച ഉമയ്യദ് ഖിലാഫത്തിന്റെ അവസാന കാലഘട്ടമാണ് ഈ അധ്യായത്തിൽ വിശദീകരിക്കുന്നത്. ഭൂമിയുടെ കിഴക്ക് ചൈനീസ് അതിർത്തികൾ മുതൽ പടിഞ്ഞാറ് ഫ്രാൻസിന്റെ തെക്കൻ അതിർത്തികൾ വരെയും, വടക്ക് കാസ്പിയൻ കടൽ മുതൽ തെക്ക് ഇന്ത്യൻ മഹാസമുദ്രം വരെയും വ്യാപിച്ചുകിടന്ന ഒരു വലിയ സാമ്രാജ്യമായിരുന്നു അത്. സച്ചരിതരായ ഖലീഫമാർക്ക് رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ ശേഷം ഇത്രത്തോളം ഇസ്ലാം വ്യാപിപ്പിച്ച മറ്റൊരു ഭരണകൂടം ചരിത്രത്തിലില്ല. എന്നാൽ എല്ലാ സാമ്രാജ്യങ്ങൾക്കും സംഭവിക്കുന്നത് ഈ മഹത്തായ ഭരണകൂടത്തിനും സംഭവിച്ചു. മാറ്റങ്ങൾ പ്രകൃതി നിയമമാണ്; ഇന്ന് സന്തോഷിപ്പിക്കുന്ന കാര്യങ്ങൾ നാളെ സങ്കടപ്പെടുത്താം.
ഹിജ്റ 125-ൽ ഹിശാം ബ്നു അബ്ദുൽ മലിക് മരിച്ചതിന് ശേഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹോദരപുത്രനായ വലീദ് ബ്നു യസീദ് ബ്നു അബ്ദുൽ മലിക് ഭരണമേറ്റെടുത്തു. തന്റെ പിതാവായ യസീദ് ബ്നു അബ്ദുൽ മലിക് നൽകിയ വസ്വിയ്യത്ത് പ്രകാരമാണ് ഹിശാം അദ്ദേഹത്തെ കിരീടാവകാശിയാക്കിയത്. ഹിശാം ബ്നു അബ്ദുൽ മലിക് തന്റെ മകൻ സലമയെ കിരീടാവകാശിയാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നെങ്കിലും, ഇമാം സുഹ്രി رَحِمَهُ اللَّهُ യെപ്പോലെയുള്ള പണ്ഡിതന്മാർ അതിനെ എതിർത്തിരുന്നു.
ഹിശാമിന്റെ മരണശേഷം വലീദ് ബ്നു യസീദ് ഖലീഫയായപ്പോൾ, അദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ച് ധാരാളം അപവാദങ്ങളും വ്യാജപ്രചരണങ്ങളും ഇസ്ലാമിക ലോകത്ത് പരക്കാൻ തുടങ്ങി. ഈ അപവാദങ്ങൾ ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ അദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ച് വലിയ അവമതിപ്പ് ഉണ്ടാക്കി. മദ്യപാനവും ചില ദുശ്ശീലങ്ങളും അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നിരിക്കാം, എന്നാൽ ചരിത്രകാരന്മാർ രേഖപ്പെടുത്തിയതുപോലെയുള്ള അങ്ങേയറ്റത്തെ ദുഷ്പ്രവൃത്തികളൊന്നും അദ്ദേഹം ചെയ്തിട്ടില്ല. ലൂത്ത് നബിയുടെ ജനത ചെയ്തതുപോലെയുള്ള സ്വവർഗ്ഗരതി അദ്ദേഹം ചെയ്തിരുന്നുവെന്നും, കഅ്ബക്ക് മുകളിൽ കൂടാരം കെട്ടി മദ്യപിക്കാൻ അദ്ദേഹം ഉദ്ദേശിച്ചിരുന്നുവെന്നും, തന്റെ പിതാവിന്റെ ഭാര്യമാരോട് അദ്ദേഹം അനാശാസ്യം കാണിച്ചിരുന്നുവെന്നുമൊക്കെ ചില ചരിത്രകാരന്മാർ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ഇതെല്ലാം പച്ചക്കള്ളങ്ങളാണ്. നബി ﷺ യുടെ കാലത്തോട് ഇത്രയും അടുത്തുനിൽക്കുന്ന, സ്വഹാബികളും താബിഉകളും പണ്ഡിതന്മാരുമുള്ള ആ സമൂഹത്തിൽ ഇങ്ങനെയൊരാൾക്ക് എങ്ങനെ 20 വർഷക്കാലം കിരീടാവകാശിയായി തുടരാൻ കഴിയും? അബ്ബാസി ഖലീഫയായ മഹ്ദിയുടെ മുന്നിൽ വെച്ച് ചിലർ വലീദിനെക്കുറിച്ച് ഇത്തരം അപവാദങ്ങൾ പറഞ്ഞപ്പോൾ, അവിടുണ്ടായിരുന്ന ഒരു ബുദ്ധിമാനായ വ്യക്തി ചോദിച്ചു: “അമീറുൽ മുഅ്മിനീൻ, ഇസ്ലാമിക ഭരണത്തിന്റെ ഉന്നത പദവിയിലിരിക്കുന്ന ഒരാൾ ഇത്തരത്തിലുള്ള നീചമായ കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യുമെന്ന് താങ്കൾ വിശ്വസിക്കുന്നുണ്ടോ? അതും പ്രവാചകന്റെ കാലത്തോട് അടുത്തുനിൽക്കുന്ന ആ സമൂഹത്തിൽ?”
ഇന്ന് ചില അധികാരികളെക്കുറിച്ചും ഇത്തരം വ്യാജപ്രചരണങ്ങൾ നാം കാണാറുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ യാഥാർത്ഥ്യമറിയാതെ കിംവദന്തികൾ വിശ്വസിക്കുന്നതും അത് പ്രചരിപ്പിക്കുന്നതും ഒരു മുസ്ലീമിന് പാടുള്ളതല്ല. ഉമയ്യദ് ഖിലാഫത്തിന്റെ ചരിത്രം രേഖപ്പെടുത്തപ്പെട്ടത് അവർക്ക് ശേഷം വന്ന അബ്ബാസികളുടെ കാലത്താണ്. തങ്ങളുടെ ശത്രുക്കളായ ഉമയ്യാക്കളെക്കുറിച്ച് എഴുതുമ്പോൾ അബ്ബാസി ചരിത്രകാരന്മാർ ധാരാളം കാര്യങ്ങൾ അതിൽ കൂട്ടിച്ചേർത്തിട്ടുണ്ട്.
15-ാം വയസ്സിൽ കിരീടാവകാശിയായ വലീദ് ബ്നു യസീദ് 35-ാം വയസ്സിലാണ് ഖലീഫയാകുന്നത്. 20 വർഷക്കാലം അദ്ദേഹം കിരീടാവകാശിയായി തുടർന്നിരുന്നു. ഭരണമേറ്റെടുത്ത ശേഷം തന്നെ അധികാരത്തിൽ നിന്ന് മാറ്റാൻ ശ്രമിച്ചവരോട് അദ്ദേഹം പകപോക്കാൻ തുടങ്ങി. സലമ ബ്നു ഹിശാമിനെ അദ്ദേഹം ജയിലിലടക്കുകയും, തനിക്കെതിരെ നിന്ന ഗോത്രത്തലവന്മാരെ അധികാരത്തിൽ നിന്ന് മാറ്റുകയും ചെയ്തു. ഇതോടെ അദ്ദേഹത്തിന് ശത്രുക്കൾ വർദ്ധിച്ചു. ഉമയ്യാക്കളുടെ തകർച്ചയ്ക്ക് കാരണമായ പ്രധാന കാര്യം ഭരണകുടുംബത്തിനുള്ളിൽ തന്നെയുണ്ടായ ഈ പോരുകളായിരുന്നു. ഒരു കവി പറഞ്ഞതുപോലെ: “അടുത്ത ബന്ധുക്കളുടെ അനീതി വാളിന്റെ വെട്ടിനേക്കാൾ വേദനിപ്പിക്കുന്നതാണ്.” (وَظُلْمُ ذَوِي القُرْبَى أَشَدُّ مَضَاضَةً # عَلَى المَرْءِ مِنْ وَقْعِ الحُسَامِ المُهَنَّدِ).
വലീദ് ബ്നു യസീദിന്റെ പിതൃവ്യപുത്രനായിരുന്ന യസീദ് ബ്നുൽ വലീദ് അദ്ദേഹത്തിനെതിരെ രംഗത്തുവന്നു. ഖലീഫയെ അധികാരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇളയ സഹോദരനായ ഇബ്രാഹീം അദ്ദേഹത്തെ പിന്തുണച്ചെങ്കിലും, മൂത്ത സഹോദരനായ അബ്ബാസ് ബ്നുൽ വലീദ് ഇതിനെ ശക്തമായി എതിർത്തു. അബ്ബാസ് പറഞ്ഞു: “നീ ഈ ചെയ്യുന്നത് നിന്റെ തന്നെ കയ്യും മൂക്കും മുറിക്കുന്നതിന് തുല്യമാണ്. നീ ഉമയ്യാക്കൾക്കിടയിൽ ഭിന്നിപ്പുണ്ടാക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ അതിന്റെ പ്രത്യാഘാതം നമ്മളെയെല്ലാവരെയുമാണ് ബാധിക്കുക. ജനങ്ങൾ നമ്മെ ഒറ്റപ്പെട്ട വ്യക്തികളായല്ല, മറിച്ച് ഒരൊറ്റ കുടുംബമായാണ് കാണുന്നത്.” ഖലീഫ വലീദ് ബ്നു യസീദ് ഈ അബ്ബാസ് മുഖേന അവരെ പിന്തിരിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും യസീദ് ബ്നുൽ വലീദ് അതിന് വഴങ്ങിയില്ല.
യസീദ് ബ്നുൽ വലീദ് ‘ഖദരിയ്യ’ എന്ന പിഴച്ച ആശയക്കാരായ മുഅ്തസിലുകളുടെ സ്വാധീനത്തിലുള്ള ആളായിരുന്നു. ഗൈലാൻ അദ്ദിമശ്ഖി എന്ന വ്യക്തിയിൽ നിന്നാണ് അദ്ദേഹം ഈ ആശയങ്ങൾ ഉൾക്കൊണ്ടത്. അല്ലാഹുവിന് മനുഷ്യന്റെ പ്രവൃത്തികളിൽ യാതൊരു പങ്കുമില്ലെന്നും മനുഷ്യൻ തന്നെയാണ് തന്റെ കർമ്മങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നതെന്നും വിശ്വസിക്കുന്നവരാണ് മുഅ്തസിലുകൾ. ഇത് ഇസ്ലാമിക അഖീദയ്ക്ക് തികച്ചും വിരുദ്ധമാണ്. “നിങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നതും അല്ലാഹുവിന്റെ ഉദ്ദേശ്യപ്രകാരം മാത്രമാണ്” എന്ന ഖുർആൻ വചനങ്ങളെ ഇവർ നിഷേധിച്ചു. അതുപോലെ ഭരണാധികാരികൾക്കെതിരെ പുറപ്പെടാമെന്നും ഇവർ വിശ്വസിച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ അഹ്ലുസ്സുന്നയുടെ വിശ്വാസം ഭരണാധികാരികൾക്കെതിരെ പുറപ്പെടാൻ പാടില്ലെന്നും, അവർക്ക് വേണ്ടി പ്രാർത്ഥിക്കണമെന്നുമാണ്. മുമ്പ് ഹിശാം ബ്നു അബ്ദുൽ മലിക് ഈ ഗൈലാൻ അദ്ദിമശ്ഖിയെ പിടികൂടി വധിച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ യസീദ് ബ്നുൽ വലീദ് ഈ ആശയങ്ങളിൽ ആകൃഷ്ടനായിരുന്നു.
ഡമസ്കസിലെ ഉമയ്യദ് പള്ളിയിൽ നിന്ന് പെരുന്നാൾ ദിവസം യസീദ് ബ്നുൽ വലീദും അനുയായികളും ഖലീഫക്കെതിരെ പുറപ്പെട്ടു. ഈ സമയം അബ്ബാസികൾ തങ്ങളുടെ ഭരണകൂടം സ്ഥാപിക്കുന്നതിനുള്ള രഹസ്യ നീക്കങ്ങൾ ശക്തമാക്കിയിരുന്നു. ഉമയ്യാക്കളിലെ പ്രഗത്ഭനായ സൈനിക കമാൻഡറായിരുന്ന മർവാൻ ബ്നു മുഹമ്മദ് അന്ന് അർമേനിയയിലെയും അസർബൈജാനിലെയും ഗവർണറായിരുന്നു. ഉമയ്യദ് കുടുംബത്തിലുണ്ടായ ഈ പിളർപ്പുകൾ അറിഞ്ഞ അദ്ദേഹം ഖിലാഫത്ത് സംരക്ഷിക്കാൻ തന്റെ സൈന്യവുമായി ഡമസ്കസിലേക്ക് തിരിച്ചു.
ഖലീഫ വലീദ് ബ്നു യസീദിനെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൊട്ടാരത്തിൽ യസീദ് ബ്നുൽ വലീദിന്റെ അനുയായികൾ ഉപരോധിച്ചു. അപ്പോൾ ഖലീഫ ചോദിച്ചു: “നിങ്ങൾ എന്തിനാണ് എനിക്കെതിരെ പുറപ്പെട്ടത്? ഞാൻ നിങ്ങളുടെ വേതനം വർദ്ധിപ്പിച്ചില്ലേ? ഇസ്ലാമിക രാജ്യങ്ങളിൽ ഞാൻ സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കിയില്ലേ? ജിഹാദ് തുടർന്നില്ലേ?” അപ്പോൾ അവരുടെ കമാൻഡർ പറഞ്ഞു: “ലൗകികമായ കാര്യങ്ങളിലൊന്നും ഞങ്ങൾക്ക് താങ്കളോട് വിയോജിപ്പില്ല. എന്നാൽ താങ്കൾ മദ്യപിക്കുകയും, പിതാവിന്റെ ഭാര്യമാരോട് അനാശാസ്യം കാണിക്കുകയും ചെയ്തതിനാലാണ് ഞങ്ങൾ താങ്കൾക്കെതിരെ വന്നത്.” ഇതുകേട്ട ഖലീഫ പറഞ്ഞു: “എനിക്ക് അല്ലാഹു അനുവദിച്ചുതന്ന 70-ഓളം അടിമസ്ത്രീകളുണ്ടായിരിക്കെ ഞാൻ എന്തിനാണ് അത്തരം ഹറാമായ കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്നത്? അല്ലാഹുവാണെ സത്യം, ഇത് ഉസ്മാൻ ബ്നു അഫ്ഫാൻ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ കൊല്ലപ്പെട്ടതിന് സമാനമായ ദിവസമാണ്.” തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ഖുർആൻ തുറന്നുവെച്ച് പാരായണം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി. ആയുധമെടുത്ത് പോരാടാൻ അദ്ദേഹം തയ്യാറായില്ല. ഉസ്മാൻ ബ്നു അഫ്ഫാൻ ചെയ്തതുപോലെ മുസ്ലീങ്ങൾക്കിടയിൽ രക്തച്ചൊരിച്ചിൽ ഒഴിവാക്കാനായിരുന്നു അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിച്ചത്. എന്നാൽ അവർ അദ്ദേഹത്തെ അതിക്രൂരമായി കൊലപ്പെടുത്തുകയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിരസ്സുമായി ഡമസ്കസിലെ പള്ളിയിലേക്ക് പോവുകയും ചെയ്തു.
തുടർന്ന് യസീദ് ബ്നുൽ വലീദ് ഖലീഫയായി അധികാരമേറ്റു. അദ്ദേഹം ആദ്യമായി ചെയ്തത് സൈനികരുടെ അലവൻസുകൾ കുറയ്ക്കുകയായിരുന്നു. അതിനാൽ ചരിത്രത്തിൽ വലീദ് ബ്നു യസീദിനെ ‘അൽ-ഫാസിഖ്’ (الفاسق – പാപി) എന്നും, യസീദ് ബ്നുൽ വലീദിനെ ‘അന്നാഖിസ്’ (الناقص – കുറയ്ക്കുന്നവൻ) എന്നും വിളിക്കപ്പെട്ടു. ഈ യസീദ് കേവലം 6 മാസത്തിൽ താഴെ മാത്രമാണ് ഭരണത്തിലിരുന്നത്. അക്കാലത്ത് ശാം പ്രദേശത്ത് വ്യാപിച്ച പ്ലേഗ് ബാധിച്ച് അദ്ദേഹം മരണപ്പെട്ടു. ഉമയ്യദ് ഖലീഫമാരിൽ അറബ് അല്ലാത്ത ഒരു സ്ത്രീക്ക് (പേർഷ്യൻ രാജകുമാരിയായ ഷാഹിഫ്രീദിന്) ജനിച്ച ആദ്യത്തെ ഖലീഫയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. അദ്ദേഹത്തിന് ശേഷം സഹോദരൻ ഇബ്രാഹീം ബ്നുൽ വലീദ് ഖിലാഫത്ത് ഏറ്റെടുത്തു. അദ്ദേഹം തന്റെ പിതാവ് വലീദ് ബ്നു യസീദ് നേരത്തെ കിരീടാവകാശികളായി നിശ്ചയിച്ചിരുന്ന തന്റെ രണ്ട് മക്കളെയും ജയിലിൽ വെച്ച് കൊലപ്പെടുത്തി. ഇത് പിന്നീട് ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ വലിയ പ്രക്ഷോഭങ്ങൾക്ക് കാരണമായി.
ഈ സമയത്താണ് മർവാൻ ബ്നു മുഹമ്മദ് അർമേനിയയിൽ നിന്ന് ഡമസ്കസിലെത്തുന്നത്. അദ്ദേഹം വളരെ ശക്തനും യുദ്ധതന്ത്രജ്ഞനുമായ ഒരു കമാൻഡറായിരുന്നു. യുദ്ധമുഖങ്ങളിലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്ഷമയും സ്ഥൈര്യവും കാരണം അദ്ദേഹത്തെ ‘മർവാൻ അൽ-ഹിമാർ’ (مروان الحمار – കഴുതയെപ്പോലെ ക്ഷമയുള്ളവൻ) എന്നും, അഖീദയിൽ പിഴച്ച ജഹ്മ് ബ്നു സ്വഫ്വാന്റെ ശിഷ്യനായിരുന്ന ജഅ്ദ് ബ്നു ദിർഹമുമായുള്ള ബന്ധം കാരണം ‘മർവാൻ അൽ-ജഅ്ദി’ എന്നും വിളിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. മർവാൻ ഡമസ്കസിലെത്തിയപ്പോൾ ഇബ്രാഹീം അദ്ദേഹത്തിന് ഖിലാഫത്ത് ഒഴിഞ്ഞുകൊടുത്തു. അങ്ങനെ ഹിജ്റ 127-ൽ മർവാൻ ബ്നു മുഹമ്മദ് ഖലീഫയായി അധികാരമേറ്റു.
ഹിജ്റ 127 മുതൽ 132 വരെയുള്ള അഞ്ച് വർഷക്കാലം മർവാൻ ബ്നു മുഹമ്മദ് അധികാരത്തിലിരുന്നു. ഈ കാലയളവ് മുഴുവൻ ഉമയ്യാക്കൾക്കിടയിലും മറ്റ് പ്രദേശങ്ങളിലുമുണ്ടായ പ്രക്ഷോഭങ്ങളെ അടിച്ചമർത്താനാണ് അദ്ദേഹം ചെലവഴിച്ചത്. ഇതിനിടയിലാണ് ഖുറാസാനിൽ അബ്ബാസികളുടെ ശക്തി വർദ്ധിക്കുന്നത് അദ്ദേഹം അറിഞ്ഞത്. അബ്ബാസികളുടെ പ്രധാന കമാൻഡറായ അബൂ മുസ്ലിം അൽ-ഖുറാസാനിയെക്കുറിച്ചോ, അബ്ബാസി നേതാവായ ഇബ്രാഹീം ബ്നു മുഹമ്മദിനെക്കുറിച്ചോ അദ്ദേഹത്തിന് വ്യക്തമായ വിവരമുണ്ടായിരുന്നില്ല. എന്നാൽ രഹസ്യാന്വേഷണ വിഭാഗം മുഖേന ഇബ്രാഹീമിനെ പിടികൂടി അദ്ദേഹം ഡമസ്കസിലെ ജയിലിലടച്ചു. ഇബ്രാഹീം ജയിലിൽ കിടന്ന് മരിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് തന്റെ ഇളയ സഹോദരനായ അബ്ദുല്ലാഹ് അസ്സഫ്ഫാഹിനെ അബ്ബാസികളുടെ അടുത്ത നേതാവായി പ്രഖ്യാപിച്ചു.
ഇതോടെ അബ്ബാസികൾ തങ്ങളുടെ കറുത്ത പതാകകളുമായി പരസ്യമായി രംഗത്തുവന്നു. അബ്ദുല്ലാഹ് അസ്സഫ്ഫാഹിന്റെ പിതൃവ്യനായ അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു അലിയുടെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള ഖുറാസാനിലെ വലിയൊരു സൈന്യം ഡമസ്കസിനെ ലക്ഷ്യമാക്കി നീങ്ങി. ഇത് നേരിടാൻ മർവാൻ ബ്നു മുഹമ്മദ് ക്ഷീണിതരായ തന്റെ ശാം സൈന്യവുമായി പുറപ്പെട്ടു. ടൈഗ്രീസ് നദിക്കടുത്തുള്ള ‘സാബ്’ എന്ന സ്ഥലത്തുവെച്ച് ഇരുസൈന്യങ്ങളും ഏറ്റുമുട്ടി. ഒരു ഖലീഫ നേരിട്ട് യുദ്ധം നയിക്കാൻ പാടില്ലെന്ന കീഴ്വഴക്കം ലംഘിച്ച് മർവാൻ നേരിട്ടാണ് യുദ്ധം നയിച്ചത്. ഇത് ഉമയ്യാക്കൾക്ക് വലിയ തിരിച്ചടിയായി. യുദ്ധമുഖത്ത് ഉമയ്യദ് സൈന്യത്തിലെ അറബ് ഗോത്രങ്ങൾക്കിടയിൽ (യമനി, ഖൈസി ഗോത്രങ്ങൾ) തർക്കമുണ്ടാവുകയും ആര് ആദ്യം ആക്രമിക്കണമെന്ന കാര്യത്തിൽ അവർ പരസ്പരം പഴിചാരുകയും ചെയ്തു. ഈ ആഭ്യന്തര തർക്കം കാരണം ഉമയ്യദ് സൈന്യം ദയനീയമായി പരാജയപ്പെട്ടു.
പരാജയപ്പെട്ട മർവാൻ ബ്നു മുഹമ്മദ് ഡമസ്കസിലേക്ക് മടങ്ങിയെങ്കിലും അവിടെ പിടിച്ചുനിൽക്കാനാകാതെ ഫലസ്തീനിലേക്കും പിന്നീട് ഈജിപ്തിലെ അൽ-ഫയ്യൂമിലേക്കും രക്ഷപ്പെട്ടു. അവിടെ ഒരു ക്രിസ്ത്യൻ പള്ളിയിൽ (കനീസ) അഭയം പ്രാപിച്ച അദ്ദേഹത്തെ അബ്ബാസി സൈന്യം വളഞ്ഞു. ഹിജ്റ 132-ലായിരുന്നു ഇത്. 60 വയസ്സുകാരനായ മർവാൻ അന്ന് നോമ്പുകാരനായിരുന്നു. അബ്ബാസി സൈന്യം വളഞ്ഞപ്പോൾ നോമ്പുതുറക്കാൻ കാത്തുനിൽക്കാതെ തന്റെ വാളെടുത്ത് അദ്ദേഹം ധീരമായി പോരാടി. എന്നാൽ അബ്ബാസി സൈന്യത്തിലുണ്ടായിരുന്ന ആമിർ എന്നൊരു പേർഷ്യക്കാരൻ അദ്ദേഹത്തെ കുത്തിവീഴ്ത്തി ശിരസ്സ് അറുത്തെടുത്തു. ഉമയ്യാക്കളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി അബ്ബാസികൾ പേർഷ്യക്കാർക്ക് വലിയ സ്ഥാനം നൽകിയിരുന്നു. മർവാനെ കൊലപ്പെടുത്തിയ ശേഷം ആ പേർഷ്യക്കാരൻ മർവാന്റെ മുറിയിൽ കയറി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭക്ഷണം കഴിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇതുകണ്ട മർവാന്റെ മകൾ പറഞ്ഞു: “അറബികൾക്കിടയിൽ ഇത്തരമൊരു കീഴ്വഴക്കമില്ല. ഈ വലിയൊരു ഭരണാധികാരിയെ കൊലപ്പെടുത്തിയിട്ട്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മൃതദേഹത്തിന് മുന്നിലിരുന്ന് ഭക്ഷണം കഴിക്കാൻ നിനക്കെങ്ങനെ കഴിയുന്നു?” ഈ വിവരമറിഞ്ഞ അബ്ബാസി ഖലീഫയായ അബ്ദുല്ലാഹ് അസ്സഫ്ഫാഹ് ഈ പ്രവൃത്തിയെ ശക്തമായി അപലപിച്ചിരുന്നു.
ഇതോടെ ഇസ്ലാമിക ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രതാപമേറിയ ഉമയ്യദ് ഖിലാഫത്തിന് അന്ത്യമായി. ഹിജ്റ 41 മുതൽ 132 വരെ, കേവലം 91 വർഷങ്ങൾ മാത്രം നീണ്ടുനിന്ന ആ ഭരണകൂടം ഇസ്ലാമിനും ലോകത്തിനും നൽകിയ സംഭാവനകൾ സമാനതകളില്ലാത്തതാണ്. അതിനുശേഷം വന്ന അബ്ബാസികൾ 524 വർഷം ഭരിച്ചെങ്കിലും ഉമയ്യാക്കളെപ്പോലെ സാമ്രാജ്യം വികസിപ്പിക്കാൻ അവർക്ക് കഴിഞ്ഞില്ല. ഉമയ്യാക്കൾക്ക് ശേഷം ഇസ്ലാമിക സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ പല ഭാഗങ്ങളും പതുക്കെപ്പതുക്കെ വേർപെട്ടുപോകാൻ തുടങ്ങുകയായിരുന്നു.