ശൈഖ് ഡോ. സുറൂർ ബ്നു മുദക്കിർ അൽ-അജമി
സർവ്വലോക രക്ഷിതാവായ അല്ലാഹുവിന് സർവ്വസ്തുതിയും. നമ്മുടെ നബി മുഹമ്മദ് ﷺ യുടെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുടുംബത്തിന്റെയും സ്വഹാബികളുടെയും, അന്ത്യനാൾ വരെ അവരുടെ പാത പിന്തുടർന്ന എല്ലാവരുടെയും മേൽ അല്ലാഹുവിന്റെ അനുഗ്രഹവും രക്ഷയും ഉണ്ടാകുമാറാകട്ടെ.
ഇസ്ലാമിക ചരിത്രപഠനത്തിന്റെ തുടർച്ചയിലേക്ക് നാം കടക്കുകയാണ്. അബ്ദുൽ മലിക് ബ്നു മർവാന്റെ ഭരണകാലവും അവിടെ നടന്ന സംഭവവികാസങ്ങളുമാണ് കഴിഞ്ഞ അധ്യായത്തിൽ നാം അവസാനമായി പ്രതിപാദിച്ചത്. അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈറിനോടുള്ള പോരാട്ടവും, ഒട്ടേറെ മുസ്ലീങ്ങളുടെ ജീവൻ നഷ്ടപ്പെട്ട അബ്ദുറഹ്മാൻ ബ്നുൽ അശ്അഥ്ന്റെ പ്രക്ഷോഭവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലത്താണ് നടന്നത്. ഇത്തരം ഫിത്നകളിൽ പങ്കുചേരുന്നതിനെതിരെ ഹസൻ അൽ-ബസ്വരി رَحِمَهُ اللَّهُ നൽകിയ മുന്നറിയിപ്പുകളും നാം മനസ്സിലാക്കി. ഈ പ്രതിസന്ധികളെല്ലാം തരണം ചെയ്ത അബ്ദുൽ മലിക് ബ്നു മർവാൻ, പടിഞ്ഞാറ് ബർഖ (برقة – ലിബിയ) മുതൽ കിഴക്ക് ചൈനയുടെ അതിർത്തികൾ വരെയുള്ള ഒരു വലിയ സാമ്രാജ്യമാണ് തന്റെ മകൻ വലീദ് ബ്നു അബ്ദുൽ മലികിന് കൈമാറിയത്. മുസ്ലീങ്ങളുടെ ഭരണാധികാരം ലോകത്തിന്റെ കിഴക്കും പടിഞ്ഞാറും എത്തുന്നതാണെന്ന നബി ﷺ യുടെ പ്രവചനത്തിന്റെ പുലർച്ചയായിരുന്നു അത്.
ഹിജ്റ 86-ൽ അബ്ദുൽ മലിക് ബ്നു മർവാൻ رَحِمَهُ اللَّهُ മരണപ്പെടുകയും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മകൻ വലീദ് ബ്നു അബ്ദുൽ മലിക് ഭരണമേറ്റെടുക്കുകയും ചെയ്തു. ഹിജ്റ 50-ൽ ജനിച്ച വലീദ് ഭരണമേൽക്കുമ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന് 36 വയസ്സായിരുന്നു പ്രായം. ഉമയ്യദ് ഭരണകൂടത്തിന്റെ വലിയൊരു ശാക്തീകരണത്തിന്റെയും പ്രതാപത്തിന്റെയും കാലഘട്ടമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റേത്. മുസ്ലിം സമുദായം ഒന്നിക്കുകയും ഒരു നേതൃത്വത്തിന് കീഴിൽ അണിനിരക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ വലിയ അനുഗ്രഹങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമെന്നത് ചരിത്രസത്യമാണ്. കാരണം നേതൃത്വത്തെ അനുസരിക്കുന്ന ജമാഅത്തിലായിരിക്കും എപ്പോഴും നന്മയുണ്ടാകുക.
വലീദ് ബ്നു അബ്ദുൽ മലികിന്റെ ഭരണകാലത്ത് വലിയ ഇസ്ലാമിക വിജയങ്ങളാണ് ഉണ്ടായത്. ആ കാലഘട്ടത്തിൽ ആഫ്രിക്കയുടെ ഗവർണറായിരുന്നത് പ്രഗത്ഭനായ സൈനിക കമാൻഡർ മൂസാ ബ്നു നുസൈർ رَحِمَهُ اللَّهُ ആയിരുന്നു. മുമ്പ് ആഫ്രിക്ക കീഴടക്കിയ ഉഖ്ബ ബ്നു നാഫിഅ് رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ വിന്റെ പിൻഗാമിയായി ആഫ്രിക്കയുടെ പടിഞ്ഞാറൻ അതിർത്തികൾ വരെ മൂസാ ബ്നു നുസൈർ ഇസ്ലാമിക വിജയങ്ങൾ വ്യാപിപ്പിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൈന്യത്തിലെ ഒരു വിഭാഗത്തിന്റെ കമാൻഡറായിരുന്നു അമാസിഗ് (അറബികളല്ലാത്ത വടക്കൻ ആഫ്രിക്കൻ വംശജർ) ഗോത്രക്കാരനായ ത്വാരിഖ് ബ്നു സിയാദ്. ത്വാരിഖിന്റെ കഴിവ് മനസ്സിലാക്കിയ മൂസാ ബ്നു നുസൈർ അദ്ദേഹത്തെ ഒരു വലിയ സൈന്യത്തിന്റെ കമാൻഡറായി നിയമിക്കുകയും കടലിടുക്ക് കടന്ന് അൻഡലുഷ്യയിലേക്ക് (الْأَنْدَلُس – ഇസ്പാനിയ) പോകാൻ ഉത്തരവിടുകയും ചെയ്തു.
ഹിജ്റ 92-ലായിരുന്നു ത്വാരിഖ് ബ്നു സിയാദിന്റെ അൻഡലുഷ്യയിലേക്കുള്ള പടനീക്കം. കേവലം 12,000-ത്തോളം പോരാളികളടങ്ങുന്ന ഒരു സൈന്യവുമായി അദ്ദേഹം അൻഡലുഷ്യൻ കരയിലെത്തി. ഇന്നത്തെ സ്പെയിനും പോർച്ചുഗലും ഉൾപ്പെടുന്ന പ്രദേശം അക്കാലത്ത് അൻഡലുഷ്യ (ഐബീരിയൻ ഉപദ്വീപ്) എന്നാണ് അറിയപ്പെട്ടിരുന്നത്. കോർദോബ, സെവിയ്യ (ഇശ്ബീലിയ്യ), ഗ്രാനഡ (ഗർനാത്വ), വലൻസിയ തുടങ്ങി അവിടെയുള്ള ക്രിസ്ത്യൻ നാട്ടുരാജ്യങ്ങളെല്ലാം മുസ്ലിം സൈന്യത്തിന്റെ വരവറിഞ്ഞപ്പോൾ തങ്ങളുടെ സൈന്യങ്ങളെ ഒന്നിപ്പിച്ചു. 100,000-ത്തിലധികം (120,000 എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു) വരുന്ന ഒരു വലിയ ക്രിസ്ത്യൻ സൈന്യം ആ 12,000 മുസ്ലീങ്ങളെ നേരിടാൻ സജ്ജരായി.
ഒരു ചരിത്രപരമായ തെറ്റിദ്ധാരണ നാം ഇവിടെ തിരുത്തേണ്ടതുണ്ട്. ത്വാരിഖ് ബ്നു സിയാദ് തന്റെ സൈന്യത്തോട് “ശത്രു നിങ്ങളുടെ മുന്നിലുണ്ട്, സമുദ്രം നിങ്ങളുടെ പിന്നിലുമുണ്ട്” എന്ന് പ്രസംഗിച്ചുവെന്നും, തിരിച്ചുപോകാൻ കഴിയാത്തവിധം സൈനികരുടെ കപ്പലുകൾ അദ്ദേഹം തീയിട്ട് നശിപ്പിച്ചുവെന്നും ചരിത്രത്തിൽ ഒരു കഥ പ്രചാരത്തിലുണ്ട്. ഇത് തീർത്തും അടിസ്ഥാനരഹിതമാണ്. ഇത്രയും വലിയൊരു പരാജയം എങ്ങനെ സംഭവിച്ചു എന്ന് ന്യായീകരിക്കാൻ വേണ്ടി പാശ്ചാത്യർ നിർമ്മിച്ചെടുത്ത ഒരു കെട്ടുകഥയാണിത്. ഒന്നാമതായി, അല്ലാഹുവിന്റെ മാർഗ്ഗത്തിൽ ജിഹാദിനും രക്തസാക്ഷിത്വത്തിനും കൊതിച്ചുകൊണ്ട് പുറപ്പെട്ട ആ സൈന്യത്തെ കപ്പലുകൾ കത്തിച്ച് ഭയപ്പെടുത്തേണ്ട യാതൊരു ആവശ്യവും ത്വാരിഖിനുണ്ടായിരുന്നില്ല. ശത്രുക്കൾ ജീവിതത്തെ സ്നേഹിക്കുന്നതിനേക്കാൾ കൂടുതൽ അവർ മരണം കൊതിക്കുന്നവരായിരുന്നു. രണ്ടാമതായി, വളരെ കഷ്ടപ്പെട്ട് നിർമ്മിച്ചെടുത്ത വിലപിടിപ്പുള്ള ഇസ്ലാമിക നാവികസേനയുടെ കപ്പലുകൾ കത്തിച്ചുകളയുക എന്നത് ഒരു മുസ്ലിം കമാൻഡറെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ചിന്തിക്കാൻ പോലും കഴിയാത്ത കാര്യമായിരുന്നു. മറിച്ച്, മറ്റ് ഇസ്ലാമിക കമാൻഡർമാരെപ്പോലെ തന്റെ സൈന്യത്തെ ജിഹാദിനും ശഹാദത്തിനും പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പ്രസംഗമാണ് അദ്ദേഹം അവിടെ നടത്തിയത്.
ഇന്നുവരെ പാശ്ചാത്യർക്ക് ഉത്തരം കണ്ടെത്താനാവാത്ത ഒരു ചരിത്രസത്യമാണ് ആ യുദ്ധത്തിലെ മുസ്ലീങ്ങളുടെ വിജയം. ഒരു മുസ്ലിം ഭടന് 10 ക്രിസ്ത്യൻ ഭടന്മാർ എന്നതായിരുന്നു അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന അനുപാതം. അവർ പരാജയപ്പെട്ടോടിപ്പോകാൻ എല്ലാ സാധ്യതകളുമുണ്ടായിരുന്നിട്ടും അല്ലാഹു മുസ്ലീങ്ങൾക്ക് വലിയൊരു വിജയം നൽകി. തുടർന്ന് ആ മുസ്ലിം സൈന്യം അൻഡലുഷ്യയിലുടനീളം വ്യാപിച്ചു. അവർ കടന്നുചെന്ന പ്രദേശങ്ങളിലെ ജനങ്ങൾ ഒന്നടങ്കം ഇസ്ലാം സ്വീകരിക്കാൻ തുടങ്ങി. രാജാക്കന്മാർ, സാധാരണക്കാർ, അടിമകൾ എന്നിങ്ങനെയുള്ള കടുത്ത വിവേചനങ്ങളും അക്രമങ്ങളും അനുഭവിച്ചിരുന്ന ആ ജനത ഇസ്ലാമിന്റെ നീതിയും സമത്വവും കണ്ടപ്പോൾ വലിയ കൂട്ടമായി ഇസ്ലാമിലേക്ക് കടന്നുവന്നു. 12,000 പേർക്ക് ഒരു രാജ്യത്തെ മുഴുവൻ കീഴടക്കാൻ സാധിച്ചതിന് പിന്നിലെ രഹസ്യം ഇതായിരുന്നു. ഈ ചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് നാം ‘ജിഹാദും’ ‘അധിനിവേശവും’ തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. നമ്മുടെ മുൻഗാമികൾ രാജ്യങ്ങൾ കീഴടക്കിയത് സമ്പത്ത് കൊള്ളയടിക്കാനോ അക്രമങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കാനോ ആയിരുന്നില്ല, മറിച്ച് ഇസ്ലാമിന്റെ നീതിയും നന്മയും അവിടെ വ്യാപിപ്പിക്കാനായിരുന്നു. അതാണ് ഇസ്ലാമിക വിജയങ്ങൾ. എന്നാൽ മറ്റുള്ളവർ രാജ്യങ്ങൾ പിടിച്ചെടുത്തത് അവിടത്തെ ജനങ്ങളെ അടിച്ചമർത്താനും അടിമകളാക്കാനും കൊള്ളയടിക്കാനുമായിരുന്നു. അതാണ് അധിനിവേശം.
പിന്നീട് മൂസാ ബ്നു നുസൈറും അൻഡലുഷ്യയിലെത്തുകയും, ഫ്രാൻസിന്റെ അതിർത്തികൾ വരെ മുസ്ലീങ്ങൾ അവരുടെ സാന്നിധ്യം അറിയിക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ ത്വാരിഖ് ബ്നു സിയാദിന്റെയും മൂസാ ബ്നു നുസൈറിന്റെയും ഈ മുന്നേറ്റം വലീദ് ബ്നു അബ്ദുൽ മലികിനെ ഭയപ്പെടുത്തി. അവർ ഇനിയും യൂറോപ്പിലേക്ക് മുന്നേറിയാൽ അത് അപകടമാകുമെന്ന് കരുതി അദ്ദേഹം അവരോട് യുദ്ധം നിർത്തി ഡമസ്കസിലേക്ക് മടങ്ങാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. ഖലീഫയുടെ ഉത്തരവനുസരിച്ച് അവർ ഡമസ്കസിലേക്ക് മടങ്ങി.
പടിഞ്ഞാറ് മാത്രമല്ല, കിഴക്കൻ ദിക്കുകളിലും വലിയ ഇസ്ലാമിക വിജയങ്ങൾ അക്കാലത്ത് നടന്നിരുന്നു. പടിഞ്ഞാറ് മൂസാ ബ്നു നുസൈറാണെങ്കിൽ, കിഴക്ക് അത് ഖുതൈബ ബ്നു മുസ്ലിം അൽ-ബാഹിലി رَحِمَهُ اللَّهُ ആയിരുന്നു. അദ്ദേഹം തുർക്കിസ്താന് അപ്പുറം ചൈനയുടെ അതിർത്തികൾ വരെ ഇസ്ലാം വ്യാപിപ്പിച്ചു. ചൈനീസ് രാജാവ് മുസ്ലീങ്ങൾക്ക് ജിസ്യ (കപ്പം) നൽകാൻ നിർബന്ധിതനാകുന്നതുവരെ ഖുതൈബയുടെ പടനീക്കം തുടർന്നു. പോരാട്ടങ്ങൾക്കും പ്രതിരോധങ്ങൾക്കും പേരുകേട്ട വലിയൊരു സൈനിക ശക്തിയായിരുന്നു അക്കാലത്ത് തുർക്കികൾ. എന്നാൽ ഖുതൈബയുടെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള മുസ്ലിം സൈന്യം അവരെയും പരാജയപ്പെടുത്തി. മറുവശത്ത്, മുഹമ്മദ് ബ്നുൽ ഖാസിം അസ്സഖഫിയുടെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള സൈന്യം സിന്ധും കടന്ന് ഇന്ത്യയുടെ പടിഞ്ഞാറൻ അതിർത്തികൾ വരെ ഇസ്ലാമിനെ എത്തിച്ചു. ഇന്ത്യ, ചൈന, സ്പെയിൻ, പോർച്ചുഗൽ, ഫ്രാൻസിന്റെ അതിർത്തികൾ എന്നിങ്ങനെ ഇന്ന് നാം കാണുന്ന ലോകരാജ്യങ്ങളിലെല്ലാം ഇസ്ലാമിന്റെ വെളിച്ചമെത്തിയത് അന്ന് നമ്മുടെ മുൻഗാമികൾ നടത്തിയ വലിയ ത്യാഗങ്ങളുടെയും പോരാട്ടങ്ങളുടെയും ഫലമായാണ്. പിൽക്കാലത്ത് ഫ്രാൻസിലെ ‘ബലാത്വുശ്ശുഹദാഅ്’ (بلاط الشهداء – Battle of Tours) എന്ന പ്രസിദ്ധമായ യുദ്ധത്തിൽ അബ്ദുറഹ്മാൻ അൽ-ഗാഫിഖി رَحِمَهُ اللَّهُ യുടെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള മുസ്ലിം സൈന്യം പോരാടിയ ചരിത്രവും ഇതിന്റെ ഭാഗമാണ്.
വലീദ് ബ്നു അബ്ദുൽ മലിക് വലിയ ലക്ഷ്യങ്ങളുള്ള ഒരു ചെറുപ്പക്കാരനായിരുന്നു. ഇസ്ലാമിക രാജ്യങ്ങളിൽ പൂർണ്ണമായ സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കിയ ശേഷം, മുആവിയ ബ്നു അബീസുഫ്യാൻ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ വിന്റെ കാലത്താരംഭിച്ച ‘സ്വവാഇഫ്’, ‘ശവാതി’ എന്നീ പേരുകളിലുള്ള സൈനിക നീക്കങ്ങൾ അദ്ദേഹം പുനരാരംഭിച്ചു. വേനൽക്കാലത്ത് ശത്രുരാജ്യങ്ങളിലേക്ക് അയക്കുന്ന സൈന്യമാണ് സ്വവാഇഫ്, ശൈത്യകാലത്ത് അയക്കുന്ന സൈന്യമാണ് ശവാതി. ഇസ്ലാമിന്റെ വ്യാപനവും പ്രതിരോധവും ഒരിടത്തും തടസ്സപ്പെടാതിരിക്കാൻ വേണ്ടിയായിരുന്നു ഇത്.
നിർമ്മാണ പ്രവർത്തനങ്ങളിലും വലീദ് ബ്നു അബ്ദുൽ മലിക് വലിയ സംഭാവനകൾ നൽകിയിട്ടുണ്ട്. മസ്ജിദുന്നബവിയുടെ വിപുലീകരണം നടത്തിയത് അദ്ദേഹമാണ്. ഉമർ, ഉസ്മാൻ, മുആവിയ, അബ്ദുൽ മലിക് എന്നിവരുടെ കാലത്തൊക്കെ പള്ളി വിപുലീകരിച്ചിരുന്നെങ്കിലും, വലീദ് നടത്തിയ വിപുലീകരണം വളരെ ദാരുണമായ ഒരു പിഴവായിരുന്നു. നബി ﷺ യുടെയും അബൂബക്കർ, ഉമർ എന്നിവരുടെയും ഖബറുകളുള്ള ആയിശ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا യുടെ വീട് പള്ളിയുടെ ഉള്ളിലേക്ക് വരുന്ന രൂപത്തിലായിരുന്നു അദ്ദേഹം വിപുലീകരണം നടത്തിയത്. അക്കാലത്തുണ്ടായിരുന്ന പണ്ഡിതന്മാരും താബിഉകളും ഈ പ്രവൃത്തിയെ ശക്തമായി എതിർത്തിരുന്നു. കാരണം ഖബറുകൾ പള്ളികൾക്കുള്ളിലാക്കുന്നത് നബി ﷺ കർശനമായി വിലക്കിയ കാര്യമാണ്. നബി ﷺ പറയുന്നു:
اللَّهُمَّ لاَ تَجْعَلْ قَبْرِي وَثَنًا يُعْبَدُ
‘അല്ലാഹുവേ, എന്റെ ഖബറിനെ ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു വിഗ്രഹമാക്കരുതേ.’¹
മറ്റൊരു ഹദീസിൽ നബി ﷺ പറയുന്നു:
لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسَاجِدَ
‘ജൂതന്മാരുടെയും ക്രൈസ്തവരുടെയും മേൽ അല്ലാഹുവിന്റെ ശാപമുണ്ടാകട്ടെ, അവർ തങ്ങളുടെ പ്രവാചകന്മാരുടെ ഖബറുകളെ ആരാധനാലയങ്ങളാക്കി മാറ്റി.’²
പള്ളി വിപുലീകരിക്കാൻ വേണ്ടി മാത്രമാണ് വലീദ് ബ്നു അബ്ദുൽ മലിക് ആ വീട് പള്ളിയിലുൾപ്പെടുത്തിയത്; എന്നാൽ അത് പണ്ഡിതന്മാരുടെ വലിയ എതിർപ്പിന് കാരണമായി. ഇന്ന് ഖബറുകൾ പള്ളികളിൽ നിർമ്മിക്കാമെന്ന് വാദിക്കുന്നവർ, നബി ﷺ യുടെ ഖബർ പള്ളിയിലുണ്ടല്ലോ എന്ന് ചോദിക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ അവർ മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്, അവിടെ പള്ളി നിർമ്മിച്ച കാലത്തോ വലീദ് ഈ വിപുലീകരണം നടത്തിയ കാലത്തോ സ്വഹാബികളാരും ജീവിച്ചിരിപ്പുണ്ടായിരുന്നില്ല എന്നതാണ്. അന്ന് ജീവിച്ചിരിപ്പുണ്ടായിരുന്ന പണ്ഡിതന്മാരെല്ലാം വലീദിന്റെ ഈ പ്രവൃത്തിയെ ശക്തമായി എതിർക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. ഈ ചരിത്രവസ്തുത നാം കൃത്യമായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്.
ഡമസ്കസിലെ പ്രശസ്തമായ ഉമയ്യദ് പള്ളി പണികഴിപ്പിച്ചതും വലീദ് ബ്നു അബ്ദുൽ മലികാണ്. ഖാലിദ് ബ്നുൽ വലീദും അബൂ ഉബൈദ ബ്നുൽ ജർറാഹും رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا ഡമസ്കസ് കീഴടക്കിയപ്പോൾ, അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന ഒരു വലിയ പള്ളിയുടെ പകുതിഭാഗം ക്രിസ്ത്യാനികളുടെ പള്ളിയായും, മറുപകുതി മുസ്ലീങ്ങളുടെ പള്ളിയായും നിലനിർത്താൻ സമാധാനക്കരാറുണ്ടാക്കിയിരുന്നു. എന്നാൽ വലീദ് ബ്നു അബ്ദുൽ മലിക് ക്രിസ്ത്യാനികളിൽ നിന്ന് ആ പള്ളിയുടെ ബാക്കിഭാഗവും വലിയ തുക കൊടുത്ത് വാങ്ങി പൂർണ്ണമായും ഒരു വലിയ ഇസ്ലാമിക പള്ളിയാക്കി മാറ്റുകയായിരുന്നു. അതുപോലെ മസ്ജിദുൽ അഖ്സയുടെ കേടുപാടുകൾ തീർത്ത് പുനർനിർമ്മിച്ചതും അദ്ദേഹമാണ്. ഖുബ്ബത്തുസ്സഖ്റ നിർമ്മിച്ചത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിതാവായ അബ്ദുൽ മലിക് ആണെങ്കിൽ, മസ്ജിദുൽ അഖ്സ പുനർനിർമ്മിച്ചത് വലീദ് ആയിരുന്നു.
ആതുരാലയങ്ങളും ആശുപത്രികളും നിർമ്മിക്കുന്നതിലും വലീദ് അതീവ ശ്രദ്ധ പുലർത്തിയിരുന്നു. സാംക്രമിക രോഗങ്ങൾ ബാധിച്ചവർക്ക് വേണ്ടി പ്രത്യേകമായ ആശുപത്രികൾ (ഇന്നത്തെ കാലത്തെ Quarantine അല്ലെങ്കിൽ الحجر الصحي സംവിധാനം) നിർമ്മിച്ചത് അദ്ദേഹമാണ്. അന്ധരായ ആളുകൾക്ക് വഴികാണിക്കാൻ പ്രത്യേക സഹായികളെയും, അംഗവൈകല്യമുള്ളവർക്ക് സേവകരെയും ഏർപ്പെടുത്താൻ അദ്ദേഹം പ്രത്യേക നിർദ്ദേശം നൽകിയിരുന്നു.
വലീദ് ബ്നു അബ്ദുൽ മലികിന്റെ ഭരണകാലം ഇസ്ലാമിക സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ വലിയൊരു സുവർണ്ണകാലഘട്ടമായിരുന്നെങ്കിലും, ഹജ്ജാജ് ബ്നു യൂസുഫിനെപ്പോലെയുള്ള ഒരു ظالم (അക്രമി) അപ്പോഴും അദ്ദേഹത്തിന്റെ കീഴിൽ ഇറാഖ് ഭരിച്ചിരുന്നു എന്നത് ഒരു ന്യൂനതയാണ്. വലീദിന്റെ കാലത്ത് ഹിജ്റ 95-ലാണ് ഹജ്ജാജ് മരണപ്പെടുന്നത്. തന്റെ പിതാവിന്റെ വസ്വിയ്യത്ത് ലംഘിച്ചുകൊണ്ട് തന്റെ സഹോദരൻ സുലൈമാൻ ബ്നു അബ്ദുൽ മലികിന് പകരം തന്റെ മകനെ ഖലീഫയാക്കാൻ വലീദ് ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു. ഹജ്ജാജും ഖുതൈബയുമടക്കമുള്ള കമാൻഡർമാരുമായി അദ്ദേഹം ഇതിനെക്കുറിച്ച് കൂടിയാലോചിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു. എന്നാൽ അത് നടപ്പിലാകുന്നതിന് മുമ്പ് ഹിജ്റ 96-ൽ വലീദ് ബ്നു അബ്ദുൽ മലിക് മരണപ്പെട്ടു.
അങ്ങനെ ഹിജ്റ 96-ൽ സുലൈമാൻ ബ്നു അബ്ദുൽ മലിക് ഖിലാഫത്ത് ഏറ്റെടുത്തു. അബ്ദുൽ മലികിന്റെ മക്കളിൽ വെച്ച് ഏറ്റവും മികച്ചവനും നീതിമാനുമായിരുന്നു സുലൈമാൻ. ഉമർ ബ്നു അബ്ദിൽ അസീസിനോട് ഉപമിക്കാൻ കഴിയുന്നവിധം നീതിയും ഭക്തിയുമുള്ള ഒരു ഭരണാധികാരിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. ജനങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തെ ‘മഫ്താഹുൽ ഖൈർ’ (مفتاح الخير – നന്മയുടെ താക്കോൽ) എന്നാണ് വിളിച്ചിരുന്നത്. അക്രമികളായ മുഴുവൻ ഗവർണർമാരെയും ഉദ്യോഗസ്ഥരെയും സ്ഥാനത്ത് നിന്ന് നീക്കിക്കൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹം തന്റെ ഭരണം ആരംഭിച്ചത്. ജയിലുകളിൽ അന്യായമായി അടയ്ക്കപ്പെട്ടവരെയെല്ലാം അദ്ദേഹം മോചിപ്പിച്ചു. ജനങ്ങൾക്ക് ധാരാളമായി സഹായങ്ങൾ നൽകുകയും, യുദ്ധങ്ങൾക്ക് നേരിട്ട് നേതൃത്വം നൽകുകയും ചെയ്തു. ഒരു ഖലീഫ നേരിട്ട് യുദ്ധങ്ങൾക്ക് പോകുന്ന കാഴ്ച അക്കാലത്ത് വിരളമായിരുന്നു.
അദ്ദേഹം തന്റെ ഭരണം അവസാനിച്ചതും ഒരു വലിയ നന്മയോടെയായിരുന്നു. ഉമയ്യാക്കളുടെ കുടുംബവാഴ്ച അവസാനിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, തനിക്ക് ശേഷം തന്റെ മക്കൾക്കോ സഹോദരങ്ങൾക്കോ പകരം ഇസ്ലാമിക സമുദായത്തിലെ ഏറ്റവും മികച്ച വ്യക്തിയായ ഉമർ ബ്നു അബ്ദിൽ അസീസിനെ അദ്ദേഹം ഖലീഫയായി നിയമിച്ചു. അധികാരത്തെക്കുറിച്ച് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞിരുന്നു: “എനിക്ക് ശേഷമുള്ള അധികാരത്തിൽ പിശാചിന് യാതൊരു പങ്കുമില്ലാത്തവിധം ഞാനത് മാറ്റിമറിക്കും.” തന്റെ ആത്മാർത്ഥ സുഹൃത്തായ റജാഅ് ബ്നു ഹയ്വയോട് അദ്ദേഹം ഉപദേശം തേടിയിരുന്നു: “മുഹമ്മദ് നബി ﷺ യുടെ സമുദായത്തിന് നന്മവരണമെന്ന് താങ്കൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ ഉമർ ബ്നു അബ്ദിൽ അസീസിനെ ഖലീഫയായി നിയമിക്കുക” എന്ന് റജാഅ് അദ്ദേഹത്തെ ഉപദേശിച്ചു. ഉമർ ബ്നു അബ്ദിൽ അസീസ് പണ്ഡിതന്മാരായ ഖലീഫമാരിൽ ഒരാളായിരുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ അറിവിന് മുന്നിൽ അക്കാലത്തെ പണ്ഡിതന്മാർ പോലും വിനയാന്വിതരായിരുന്നു. സുലൈമാനെയോ വലീദിനെയോ പോലെയുള്ളവർക്ക് ഇത്രത്തോളം അറിവുണ്ടായിരുന്നില്ല.
ഹിജ്റ 54-ൽ ജനിച്ച സുലൈമാൻ ബ്നു അബ്ദുൽ മലിക്, ഹിജ്റ 99-ൽ തന്റെ 45-ാം വയസ്സിലാണ് മരണപ്പെട്ടത്. കേവലം 2 വർഷവും 7 മാസവും മാത്രമാണ് അദ്ദേഹം ഭരണത്തിലിരുന്നത്. വലീദ് ബ്നു അബ്ദുൽ മലിക് മരിക്കുമ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന് 46 വയസ്സായിരുന്നു പ്രായം (ഹിജ്റ 50 മുതൽ 96 വരെ). ഉമയ്യാക്കളുടെ ചരിത്രം പരിശോധിച്ചാൽ ഭൂരിഭാഗം ഖലീഫമാരും 50 വയസ്സ് കടക്കുന്നതിന് മുമ്പ് മരണപ്പെട്ടവരാണെന്ന് കാണാം. ഈ ലോകം മുഴുവൻ കീഴടക്കി എന്ന് നാം കരുതുന്ന അവർക്കാർക്കും വലിയ ആയുസ്സ് ലഭിച്ചിരുന്നില്ല. ഭരണവും അധികാരവും ഐഹികമായ സന്തോഷങ്ങളൊന്നും നൽകുന്നില്ല, മറിച്ച് വലിയ ഉത്തരവാദിത്തങ്ങളും സമ്മർദ്ദങ്ങളുമാണ് അതവർക്ക് നൽകുന്നത്. അല്ലാഹു നമുക്കേവർക്കും നല്ലൊരു അന്ത്യം നൽകുമാറാകട്ടെ.
സുലൈമാൻ ബ്നു അബ്ദുൽ മലികിന്റെ കാലത്ത് ഖുതൈബ ബ്നു മുസ്ലിം, മുഹമ്മദ് ബ്നുൽ ഖാസിം തുടങ്ങിയ കമാൻഡർമാരുടെ കാര്യത്തിൽ ചില അനിഷ്ട സംഭവങ്ങൾ നടന്നിരുന്നു. അക്രമങ്ങൾ കാണിച്ചുവെന്ന ജനങ്ങളുടെ പരാതിയെ തുടർന്ന് മുഹമ്മദ് ബ്നുൽ ഖാസിമിനെ സുലൈമാൻ തിരിച്ചുവിളിക്കുകയും അദ്ദേഹം ജയിലിൽ കിടന്ന് മരിക്കുകയും ചെയ്തു. ഖുതൈബ ബ്നു മുസ്ലിം ആകട്ടെ, വലീദ് ബ്നു അബ്ദുൽ മലികിന്റെ കാലത്ത് സുലൈമാനെ ഒഴിവാക്കി വലീദിന്റെ മകനെ ഖലീഫയാക്കാൻ കൂട്ടുനിന്നിരുന്ന വ്യക്തിയായിരുന്നു. സുലൈമാൻ ഖലീഫയായപ്പോൾ തന്റെ അധികാരം നഷ്ടപ്പെടുമോ എന്ന് ഖുതൈബ ഭയന്നു. അദ്ദേഹം സുലൈമാന് ഒരേസമയം മൂന്ന് കത്തുകൾ കൊടുത്തയച്ചു. ഒന്നാമത്തെ കത്തിൽ താൻ സുലൈമാന് ബൈഅത്ത് ചെയ്യുന്നതായും, തന്റെ സ്ഥാനം നിലനിർത്തുകയാണെങ്കിൽ കൂടെ നിൽക്കാമെന്നും എഴുതിയിരുന്നു. രണ്ടാമത്തെ കത്തിൽ, തന്റെ കൂടെ കിഴക്കൻ പ്രദേശങ്ങളിലെ മുഴുവൻ സൈന്യവുമുണ്ടെന്നും തന്നെ മാറ്റാൻ ശ്രമിച്ചാൽ അത് വലിയ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുമെന്ന ഭീഷണിയുമായിരുന്നു. മൂന്നാമത്തെ കത്തിൽ, സുലൈമാന്റെ ഖിലാഫത്ത് അംഗീകരിക്കുന്നില്ലെന്നും താൻ അദ്ദേഹത്തിനെതിരെ പുറപ്പെടുകയാണെന്നുമുള്ള പ്രഖ്യാപനമായിരുന്നു.
സുലൈമാൻ ബ്നു അബ്ദുൽ മലിക് വളരെ ബുദ്ധിപൂർവ്വമാണ് ഈ കത്തുകളെ നേരിട്ടത്. അദ്ദേഹം ഒന്നാമത്തെയും രണ്ടാമത്തെയും കത്തുകൾ വായിച്ച ശേഷം, മൂന്നാമത്തെ കത്തിന്റെ മറുപുറത്ത് ഇപ്രകാരം എഴുതി: “അല്ലാഹുവാണെ സത്യം, താങ്കളെപ്പോലൊരാൾ ചെയ്ത സേവനങ്ങൾ ഒരിക്കലും മറക്കാൻ കഴിയില്ല. ഖുറാസാന്റെ ഭരണാധികാരിയായി താങ്കൾ തുടരുക.” എന്നാൽ ഈ കത്ത് ഖുതൈബയുടെ അടുത്തെത്തുന്നതിന് മുമ്പ് തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൈന്യത്തിലെ ചിലർ അദ്ദേഹത്തിനെതിരെ തിരിയുകയും അദ്ദേഹത്തെ കൊലപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തിരുന്നു. അധികാരം നൽകുന്ന ഇത്തരം സംഭവങ്ങൾ ചരിത്രത്തിലെ വലിയൊരു ദുരന്തമാണ്. ആഫ്രിക്കൻ ഗവർണറായിരുന്ന മൂസാ ബ്നു നുസൈർ ഹിജ്റ 99-ൽ സുലൈമാനോടൊപ്പം ഹജ്ജ് നിർവ്വഹിച്ച് മടങ്ങുന്നതിനിടെ എൺപതാം വയസ്സിൽ മരണപ്പെട്ടു.
ഹിജ്റ 99-ൽ കോൺസ്റ്റാന്റിനോപ്പിൾ കീഴടക്കാതെ താൻ മടങ്ങില്ലെന്ന് പ്രതിജ്ഞയെടുത്തുകൊണ്ട് സുലൈമാൻ ബ്നു അബ്ദുൽ മലിക് വലിയൊരു സൈന്യവുമായി പുറപ്പെട്ടു. പകുതി സൈന്യത്തെ അദ്ദേഹം മുന്നോട്ട് അയക്കുകയും അദ്ദേഹം ഹലബിന് സമീപമുള്ള ‘മർജ് ദാബിഖ്’ എന്ന സ്ഥലത്ത് ക്യാമ്പ് ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ അവിടെവെച്ച് അദ്ദേഹത്തിന് കടുത്ത രോഗം പിടിപെട്ടു. മരണാസന്നനായ അദ്ദേഹം റജാഅ് ബ്നു ഹയ്വയുടെ ഉപദേശപ്രകാരം ഉമർ ബ്നു അബ്ദിൽ അസീസിനെ ഖലീഫയായി പ്രഖ്യാപിച്ചു. ഇസ്ലാമിക ചരിത്രത്തിൽ അബൂബക്കർ, ഉമർ, ഉസ്മാൻ, അലി رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ എന്നിവരോടൊപ്പം ചേർത്തുപറയാൻ കഴിയുന്ന ഉമർ ബ്നു അബ്ദിൽ അസീസിന്റെ ഖിലാഫത്ത് അങ്ങനെയാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്. ഇതിനർത്ഥം അദ്ദേഹം ആറാമത്തെ ഖലീഫയായ മുആവിയ ബ്നു അബീസുഫ്യാൻ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ വിനേക്കാൾ ഉത്തമനാണെന്നല്ല. സുലൈമാൻ ബ്നു അബ്ദുൽ മലിക് വളരെ കുറഞ്ഞ കാലം മാത്രമേ ഭരണത്തിലിരുന്നുള്ളൂവെങ്കിലും, അബ്ദുൽ മലികിന്റെ മക്കളിൽ വെച്ച് ഏറ്റവും മികച്ചതും നീതിമാനുമായ ഭരണാധികാരി അദ്ദേഹമായിരുന്നു.
- ഇമാം മാലിക് മുവത്വയിൽ ഉദ്ധരിച്ചത് (85), അഹ്മദ് (7352)
- സഹിഹ് ബുഖാരി – 435, സഹിഹ് മുസ്ലിം – 531