6. അബ്ദുൽ മലിക് ബ്നു മർവാന്റെ ഖിലാഫത്തും ഹജ്ജാജ് ബ്നു യൂസുഫിന്റെ രംഗപ്രവേശവും

ശൈഖ് ഡോ. സുറൂർ ബ്നു മുദക്കിർ അൽ-അജമി

സർവ്വലോക രക്ഷിതാവായ അല്ലാഹുവിന് സർവ്വസ്തുതിയും. നമ്മുടെ നബി മുഹമ്മദ് ﷺ യുടെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുടുംബത്തിന്റെയും സ്വഹാബികളുടെയും, അന്ത്യനാൾ വരെ അവരുടെ പാത പിന്തുടർന്ന എല്ലാവരുടെയും മേൽ അല്ലാഹുവിന്റെ അനുഗ്രഹവും രക്ഷയും ഉണ്ടാകുമാറാകട്ടെ.

ഇസ്ലാമിക ചരിത്രത്തിൽ നിന്നുള്ള പാഠങ്ങൾ തുടരുകയാണ്. ഡമസ്കസിന് സമീപമുള്ള ‘അൽ-ജാബിയ’യിൽ നടന്ന ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ ഉമയ്യദ് സമ്മേളനത്തിന് ശേഷം മർവാൻ ബ്നുൽ ഹകം رَحِمَهُ اللَّهُ ഖിലാഫത്ത് ഏറ്റെടുത്തുവെന്ന് മുൻ അധ്യായത്തിൽ വിശദീകരിച്ചിരുന്നു. ബനൂ ഉമയ്യയിലെ മുതിർന്ന വ്യക്തിയെന്ന നിലയിലായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തെ തിരഞ്ഞെടുത്തത്. ചെറുപ്പക്കാരനായ ഖാലിദ് ബ്നു യസീദ് ബ്നു മുആവിയയെ ഭരണമേൽപ്പിച്ചാൽ, മുതിർന്ന വ്യക്തിയായ അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈർ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ വിന് ബൈഅത്ത് ചെയ്ത അറബികൾ അത് അംഗീകരിക്കുകയില്ലെന്ന് അവർ മനസ്സിലാക്കിയിരുന്നു. ളഹ്ഹാക് ബ്നു ഖൈസ് അൽ-ഫിഹ്‌രി رَحِمَهُ اللَّهُ കൊല്ലപ്പെട്ട യുദ്ധത്തിന് ശേഷം ശാം പ്രദേശം മുഴുവൻ മർവാന്റെ കീഴിലായി. തുടർന്ന് ഈജിപ്തും പിടിച്ചെടുത്ത് അദ്ദേഹം തന്റെ മകൻ അബ്ദുൽ അസീസ് ബ്നു മർവാനെ അവിടെ ഗവർണറായി നിയമിച്ചു. ഏകദേശം അറുപത് വയസ്സുള്ളപ്പോഴായിരുന്നു മർവാൻ ബ്നുൽ ഹകമിന്റെ മരണം.

തുടർന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മകൻ അബ്ദുൽ മലിക് ബ്നു മർവാൻ ഭരണമേറ്റെടുത്തു. ഹിജ്റ 65-ന്റെ അവസാനത്തിലോ 66-ലോ ആയിരുന്നു അദ്ദേഹം ഖിലാഫത്ത് ഏറ്റെടുത്തത്. ഹിജ്റ 26-ൽ ജനിച്ച അദ്ദേഹം മദീനയിലെ പ്രഗത്ഭരായ പണ്ഡിതന്മാരിലും കർമ്മശാസ്ത്രജ്ഞരിലും ഒരാളായിട്ടാണ് അറിയപ്പെട്ടിരുന്നത്. മർവാന്റെ കുടുംബം മദീനയിലായിരുന്നു കൂടുതൽ കാലവും താമസിച്ചിരുന്നത്. ഉസ്മാൻ ബ്നു അഫ്ഫാൻ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ വിന്റെ സെക്രട്ടറിയായും, പിന്നീട് മുആവിയ ബ്നു അബീസുഫ്യാൻ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ വിന്റെ മദീന ഗവർണറായും മർവാൻ പ്രവർത്തിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ അബ്ദുൽ മലിക് വളർന്നതും പഠിച്ചതും നബി ﷺ യുടെ നഗരമായ മദീനയിലായിരുന്നു. ഉർവ ബ്നു സുബൈറിനെപ്പോലെയുള്ള മദീനയിലെ പ്രസിദ്ധരായ ഏഴ് ഫുഖഹാക്കളിൽ ഒരാളായാണ് അദ്ദേഹം എണ്ണപ്പെട്ടിരുന്നത്. എന്നാൽ ഖിലാഫത്ത് ഏറ്റെടുത്തതോടെ, “അറിവുമായുള്ള അവസാന ബന്ധമാണിത്” എന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞതായി ചരിത്രത്തിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. അധികാരവും ഭരണവും അറിവ് നേടുന്നതിൽ നിന്ന് ഒരുവനെ വ്യതിചലിപ്പിക്കും എന്നതിനാലാണ് ഉമർ ബ്നുൽ ഖത്താബ് رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞിരുന്നത്: “നിങ്ങൾ നേതാക്കളാകുന്നതിന് മുമ്പ് ദീനിൽ അറിവ് നേടുക.“.

അബ്ദുൽ മലിക് ഭരണമേറ്റെടുക്കുമ്പോൾ ഇസ്ലാമിക ലോകത്ത് വലിയ അരാജകത്വമായിരുന്നു നിലനിന്നിരുന്നത്. ഭൂരിഭാഗം പ്രദേശങ്ങളും അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈറിന് رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ ബൈഅത്ത് ചെയ്തിരുന്നു. ശാം പ്രദേശവും ഈജിപ്തും മാത്രമാണ് ഉമയ്യാക്കളുടെ കീഴിലുണ്ടായിരുന്നത്. എങ്കിലും ഖിലാഫത്തിന്റെ സൈനിക ശക്തിയും കേന്ദ്രവും ശാമിലായതിനാൽ ഭരണം ഉമയ്യാക്കളിലേക്ക് തന്നെ തിരിയുകയായിരുന്നു. ഹിജ്റ 72-ൽ അബ്ദുൽ മലിക് ബ്നു മർവാൻ സൈന്യത്തെ നയിച്ചുകൊണ്ട് ഇറാഖിലെത്തുകയും അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈറിന്റെ സഹോദരനായ മുസ്അബ് ബ്നു സുബൈർ رَحِمَهُ اللَّهُ വിനെ പരാജയപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു. ഇറാഖ് കീഴടക്കിയ ശേഷം ശാമിലേക്ക് മടങ്ങുന്നതിന് മുമ്പ് അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: “മക്കയിലുള്ള അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈറുമായി പോരാടാൻ ആരുണ്ട്?” മക്ക ഒരു ഹറം (പവിത്രമായ പ്രദേശം) ആയതിനാലും, അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈർ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ വലിയൊരു സ്വഹാബിയായതിനാലും (ഹിജ്റ ഒന്നാം വർഷം മദീനയിൽ മുഹാജിറുകൾക്ക് ജനിച്ച ആദ്യത്തെ കുട്ടി അദ്ദേഹമായിരുന്നു) സൈനിക കമാൻഡർമാരെല്ലാം മടിച്ചുനിന്നു. അപ്പോൾ ഹജ്ജാജ് ബ്നു യൂസുഫ് അസ്സഖഫി മുന്നോട്ടുവന്ന് പറഞ്ഞു: “അമീറുൽ മുഅ്മിനീൻ, ഞാൻ തയ്യാറാണ്.” അങ്ങനെ ഹിജ്റ 73-ൽ ശാം, ഇറാഖ് സൈന്യങ്ങളുമായി ഹജ്ജാജ് മക്കയിലേക്ക് തിരിച്ചു.

ത്വാഇഫിലെ സഖീഫ് ഗോത്രക്കാരനായിരുന്നു ഹജ്ജാജ് ബ്നു യൂസുഫ്. സ്വഹീഹ് മുസ്‌ലിമിൽ വന്ന ഒരു ഹദീസ് ഇവിടെ ഓർക്കേണ്ടതുണ്ട്. നബി ﷺ പറയുന്നു: ‘തീർച്ചയായും സഖീഫ് ഗോത്രത്തിൽ ഒരു കള്ളവാദി (കദ്ദാബ്) യും ഒരു രക്തദാഹി (മുബീർ) യും ജനിക്കാനിരിക്കുന്നു.’¹

ആ കള്ളവാദി മുഖ്താർ അസ്സഖഫിയാണെന്നും, രക്തദാഹി (നാശം വിതക്കുന്നവൻ) ഹജ്ജാജ് ബ്നു യൂസുഫാണെന്നും പണ്ഡിതന്മാർ വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. അഹ്‌ലുസ്സുന്ന വൽ ജമാഅത്ത് ഹജ്ജാജിനെ സ്നേഹിക്കുകയോ പിന്തുണയ്ക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല; കാരണം അയാൾ അങ്ങേയറ്റം അക്രമിഉം രക്തം ചിന്തുന്നവനുമായിരുന്നു. ഇസ്ലാമിക രാജ്യത്തിന്റെ അതിർത്തികൾ സംരക്ഷിക്കുക, സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കുക തുടങ്ങിയ ചില നന്മകൾ അയാളുടെ ഭാഗത്തുനിന്നുണ്ടായിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, നിരപരാധികളെ സംശയത്തിന്റെ പേരിൽ കൊലപ്പെടുത്തുകയും വലിയ അതിക്രമങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്ത വ്യക്തിയായിരുന്നു അയാൾ. ഒന്നേകാൽ ലക്ഷത്തിലധികം (120,000) മുസ്ലീങ്ങളെ അയാൾ നേരിട്ടും അയാളുടെ ഉത്തരവ് പ്രകാരവും കൊലപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ടെന്ന് ചരിത്രകാരന്മാർ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.

ഹജ്ജാജ് മക്കയിലെത്തി അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈറിനെയും അനുയായികളെയും അഞ്ച് മാസത്തോളം ഉപരോധിച്ചു. ആഹാരവും സാധനങ്ങളും തടയപ്പെട്ടതോടെ മക്കക്കാരുടെ അവസ്ഥ അങ്ങേയറ്റം ദുസ്സഹമായി. ഈ പ്രതിസന്ധിഘട്ടത്തിൽ അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു ഉമർ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا മക്കയിലുണ്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹം അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈറിനൊപ്പമോ ഹജ്ജാജിനൊപ്പമോ യുദ്ധം ചെയ്യാൻ പോയില്ല. മുസ്ലീങ്ങൾ പരസ്പരം പോരടിക്കുന്ന ഫിത്നകളിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കുക എന്ന ശരിയായ നയമാണ് അദ്ദേഹം സ്വീകരിച്ചത്. അധികാരവും ശക്തിയുമുള്ളതിനാൽ അദ്ദേഹം ഉമയ്യാക്കൾക്കാണ് ബൈഅത്ത് ചെയ്തിരുന്നത്.

ഹജ്ജാജ് മക്കയ്ക്ക് നേരെ മിഞ്ചനീഖുകൾ സ്ഥാപിച്ച് കല്ലുകൾ എറിയാൻ തുടങ്ങി. കഅ്ബക്കും ആളുകൾക്കും അത് വലിയ നാശനഷ്ടങ്ങൾ വരുത്തി. അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈറിന്റെ സൈന്യം ക്ഷീണിക്കുകയും, ഹജ്ജാജിന്റെ സൈന്യവുമായി നേരിട്ട് ഏറ്റുമുട്ടേണ്ട അവസ്ഥ വരികയും ചെയ്തു. അപ്പോൾ അദ്ദേഹം തന്റെ മാതാവായ അസ്മാഅ് ബിൻത് അബീബക്കർ ‘ദാത്തുന്നിത്വാഖൈൻ’ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا യുടെ അടുക്കൽ പോയി ഉപദേശം തേടി: “മാതാവേ, നാളെയോ മറ്റന്നാളോ ഞാൻ കൊല്ലപ്പെട്ടേക്കാം. താങ്കൾ എന്ത് ഉപദേശിക്കുന്നു?” മഹതിയായ ആ മാതാവ് പറഞ്ഞു: “മകനേ, നീ സത്യത്തിലാണെന്ന് നീ വിശ്വസിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ആ സത്യത്തിന് വേണ്ടി പോരാടി മരിച്ച നിന്റെ കൂട്ടുകാരെപ്പോലെ നീയും പോരാടുക. കൂട്ടുകാർ കൊല്ലപ്പെട്ട ശേഷം ശത്രുവിന് കീഴടങ്ങുന്നവനാണ് ഏറ്റവും മോശക്കാരൻ. ഉമയ്യാക്കളുടെ അടിമകൾക്ക് കളിക്കാൻ നിന്റെ ശിരസ്സ് വിട്ടുകൊടുക്കരുത്.” അപ്പോൾ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: “മാതാവേ, കൊല്ലപ്പെടുന്നതിലല്ല എനിക്ക് ഭയം, മറിച്ച് കൊല്ലപ്പെട്ട ശേഷം അവർ എന്റെ ശരീരം വികൃതമാക്കുമോ എന്നാണെന്റെ ഭയം.” അപ്പോൾ അവർ പറഞ്ഞു: “മകനേ, അറുക്കപ്പെട്ടതിന് ശേഷം തൊലിയുരിയുന്നത് ആടിനെ വേദനിപ്പിക്കുകയില്ല.”. അസാമാന്യ ധീരനായിരുന്ന അദ്ദേഹം വീണ്ടും പോരാട്ടത്തിനിറങ്ങി. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ കൊല്ലപ്പെടുകയും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിരസ്സ് അറുത്തെടുത്ത് ഡമസ്കസിലേക്ക് അയക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു.

ഹജ്ജാജ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരം മക്കയുടെ കവാടത്തിൽ തലകീഴായി കുരിശിലേറ്റി. അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു ഉമർ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا ആ ശരീരത്തിനരികിൽ വന്ന് നിന്നുപറഞ്ഞു: “അബൂ ഖുബൈബ്, അല്ലാഹു താങ്കളോട് കരുണ കാണിക്കട്ടെ. താങ്കൾ ധാരാളമായി നോമ്പനുഷ്ഠിക്കുന്നവനും നമസ്കരിക്കുന്നവനുമായിരുന്നു. ഈ അവസ്ഥയെക്കുറിച്ച് ഞാൻ എത്രയോ തവണ താങ്കൾക്ക് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകിയിരുന്നു!” ഭരണം ആഗ്രഹിച്ചുള്ള ഈ പോരാട്ടം രക്തച്ചൊരിച്ചിലിനും വലിയ കുഴപ്പങ്ങൾക്കും കാരണമാകുമെന്ന് അദ്ദേഹം നേരത്തെ ഉപദേശിച്ചിരുന്നു. പിന്നീട് ഇബ്നു ഉമർ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا ഇടപെട്ട് ഹജ്ജാജിനോട് ആ ശരീരം താഴെയിറക്കാൻ ആവശ്യപ്പെടുകയും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മാതാവ് അത് കുളിപ്പിച്ച് കഫൻ ചെയ്യുകയും മുസ്ലീങ്ങൾ ജനാസ നമസ്കരിച്ച് മറവുചെയ്യുകയും ചെയ്തു. അതോടെ ഹിജ്റ 73-ൽ അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈറിന്റെ ഖിലാഫത്ത് അവസാനിക്കുകയും ഇസ്ലാമിക ലോകം പൂർണ്ണമായും അബ്ദുൽ മലിക് ബ്നു മർവാന്റെ കീഴിൽ ഏകീകരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു.

മക്കയിലെ വിജയത്തിന് ശേഷം അബ്ദുൽ മലിക് ഹജ്ജാജിനെ ശാമിലേക്ക് തിരിച്ചുവിളിച്ചു. അക്കാലത്ത് ഇറാഖിലെ ഗവർണറായിരുന്ന അബ്ദുൽ മലികിന്റെ സഹോദരൻ ബിശ്ർ ബ്നു മർവാൻ മരണപ്പെട്ടു. നിരന്തരമായ പ്രക്ഷോഭങ്ങൾക്കും ഭരണാധികാരികളോടുള്ള ധിക്കാരത്തിനും പേരുകേട്ട ഇറാഖിലേക്ക് പുതിയ ഗവർണറെ കണ്ടെത്താൻ അബ്ദുൽ മലിക് ശ്രമിച്ചു. ഇറാഖുകാർ തങ്ങളുടെ ഗവർണർമാരെ പള്ളിയിൽ വെച്ച് പോലും കല്ലെറിയുകയും പരിഹസിക്കുകയും ചെയ്യുക പതിവായിരുന്നു. അബ്ദുൽ മലിക് ചോദിച്ചു: “ഇറാഖിലേക്ക് പോകാൻ ആരുണ്ട്?” എല്ലാവരും മടിച്ചുനിന്നപ്പോൾ ഹജ്ജാജ് മാത്രം മുന്നോട്ടുവന്നു. ഹജ്ജാജ് പറഞ്ഞു: “എനിക്ക് പണവും സൈന്യവും നൽകുക.” ശാമിലെ ധീരരായ സൈന്യത്തെയും സമ്പത്തും നൽകി അബ്ദുൽ മലിക് അയാളെ ഇറാഖിലേക്ക് അയച്ചു.

ഹജ്ജാജ് മുഖംമൂടി ധരിച്ച് കൂഫയിലെ പള്ളിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഇറാഖുകാർ പതിവുപോലെ അയാളെ കല്ലെറിയാൻ തയ്യാറായി നിന്നു. കുറേനേരം നിശബ്ദനായി നിന്ന ശേഷം ഹജ്ജാജ് തന്റെ മുഖംമൂടി മാറ്റി. അയാളെ കണ്ടയുടനെ ജനങ്ങളുടെ കയ്യിൽ നിന്ന് കല്ലുകൾ താഴെവീണുവെന്ന് ചരിത്രകാരന്മാർ പറയുന്നു. ഹജ്ജാജ് തന്റെ പ്രസിദ്ധമായ പ്രസംഗം ആരംഭിച്ചു: “അനാ ഇബ്നു ജലാ വ ത്വല്ലാഉസ്സനായാ… ഞാൻ വെളിവാക്കപ്പെട്ടവനും പ്രതിസന്ധികൾ തരണം ചെയ്യുന്നവനുമാണ്. ഞാൻ എന്റെ തലപ്പാവ് മാറ്റുമ്പോൾ നിങ്ങൾക്കെന്നെ തിരിച്ചറിയാം.” തുടർന്ന് അയാൾ പറഞ്ഞു: “അല്ലയോ ഇറാഖുകാരേ, ഭിന്നിപ്പിന്റെയും കാപട്യത്തിന്റെയും ആളുകളേ… അമീറുൽ മുഅ്മിനീൻ തന്റെ കൂടെയുള്ളവരെയെല്ലാം പരീക്ഷിച്ചുനോക്കിയപ്പോൾ ഞാനാണ് ഏറ്റവും കാഠിന്യമുള്ളവനെന്ന് അദ്ദേഹം മനസ്സിലാക്കി. അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം എന്നെ നിങ്ങളിലേക്ക് അയച്ചിരിക്കുകയാണ്. ഞാൻ വരുമ്പോൾ എന്റെ കൂടെ രണ്ട് വാളുകളുണ്ടായിരുന്നു; കാരുണ്യത്തിന്റെ വാളും, ശിക്ഷയുടെ വാളും. കാരുണ്യത്തിന്റെ വാൾ വഴിയിൽ വെച്ച് എനിക്ക് നഷ്ടപ്പെട്ടു, ഇപ്പോൾ എന്റെ കയ്യിൽ ശിക്ഷയുടെയും കോപത്തിന്റെയും വാൾ മാത്രമാണുള്ളത്. അല്ലാഹുവാണെ സത്യം, ഈ പള്ളിയുടെ വാതിലിലൂടെ പുറത്തുപോകാൻ ഞാൻ കൽപ്പിച്ചിട്ട്, മറ്റേ വാതിലിലൂടെ ആരെങ്കിലും പുറത്തുപോയാൽ അവന്റെ തല ഞാൻ കൊയ്യും. നിങ്ങളുടെ തലപ്പാവുകൾക്കും താടികൾക്കുമിടയിൽ ഞാൻ രക്തം കാണുന്നുണ്ട്. ഞാൻ നിങ്ങളുടെ അലവൻസുമായി (വേതനം) വന്നിട്ടുണ്ട്. അമീറുൽ മുഅ്മിനീൻ നിങ്ങളോട് മുഹല്ലബ് ബ്നു അബീ സുഫ്‌റയോടൊപ്പം ചേർന്ന് ഖവാരിജുകളോട് യുദ്ധം ചെയ്യാൻ കൽപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. മൂന്ന് ദിവസത്തിന് ശേഷം ആരെങ്കിലും അതിന് തയ്യാറാകാതെ ഇവിടെ നിൽക്കുന്നത് ഞാൻ കണ്ടാൽ, അവന്റെ രക്തം എനിക്ക് ഹലാലാണ്, അവന്റെ സ്വത്ത് ഞാൻ കണ്ടുകെട്ടും, അവന്റെ വീട് ഞാൻ തകർക്കും.”

അങ്ങനെ ഇറാഖുകാർ ഭയന്നുവിറച്ചു. കൂഫയിലെ പ്രസംഗത്തിന് ശേഷം ബസറയിലെ പള്ളിയിൽ നിന്ന് പുറത്തിറങ്ങുമ്പോൾ ഉമൈർ ബ്നു ദാബിഅ് എന്ന പ്രായമുള്ള ഒരാൾ വന്ന് പറഞ്ഞു: “അമീർ, എനിക്ക് പ്രായമായി, എല്ലുകൾക്ക് ബലമില്ല. യുദ്ധത്തിന് പോകാൻ എനിക്ക് കഴിയില്ല, പകരം എന്റെ മകൻ പോകാം.” ഹജ്ജാജ് അയാളെ പോകാൻ അനുവദിച്ചു. അപ്പോൾ കൂടെയുണ്ടായിരുന്ന പോലീസുകാരൻ പറഞ്ഞു: “അമീർ, ഇയാളെ മനസ്സിലായോ? ഉസ്മാൻ ബ്നു അഫ്ഫാൻ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ കൊല്ലപ്പെട്ട ശേഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ വീട്ടിൽ കടന്നുകയറി അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖത്തടിച്ചയാളാണ് ഇവൻ.” ഉടനെ ഹജ്ജാജ് അയാളെ തിരികെ വിളിച്ച് ചോദിച്ചു: “നീയാണോ ഉസ്മാൻ ബ്നു അഫ്ഫാന്റെ മുഖത്തടിച്ചത്?” അയാൾ ഭയന്ന് വിറച്ചു. ഹജ്ജാജ് പറഞ്ഞു: “അല്ലാഹുവാണെ സത്യം, നിന്നെ കൊല്ലുന്നതാണ് ഈ നാടിന് ഏറ്റവും നല്ലത്. ഇവന്റെ തല വെട്ടുക.” എല്ലാവരുടെയും മുന്നിലിട്ട് അയാളുടെ തല കൊയ്തു. ഇതുകണ്ടതോടെ ഇറാഖുകാർ ഒന്നടങ്കം മുഹല്ലബ് ബ്നു അബീ സുഫ്‌റയുടെ സൈന്യത്തിൽ ചേർന്നു. മുമ്പ് ആളുകളെ കിട്ടാൻ പ്രയാസപ്പെട്ടിരുന്ന മുഹല്ലബിന് 10,000-ത്തോളം പേരടങ്ങുന്ന വലിയ സൈന്യത്തെയാണ് ഹജ്ജാജ് അയച്ചുകൊടുത്തത്. ഹിജ്റ 74 അല്ലെങ്കിൽ 75 മുതൽ ഹിജ്റ 95 വരെ ഏകദേശം 20 വർഷക്കാലം ഹജ്ജാജ് ഇറാഖ് ഭരിച്ചു.

ഹജ്ജാജിന്റെ ഭരണകാലത്ത് ഉമയ്യാക്കൾക്കെതിരെ ഏറ്റവും വലിയൊരു പ്രക്ഷോഭം അരങ്ങേറി. അത് അബ്ദുറഹ്മാൻ ബ്നു മുഹമ്മദ് ബ്നുൽ അശ്അഥ്ന്റെ പ്രക്ഷോഭമായിരുന്നു. ഹിജ്റ 79-ൽ അബ്ദുറഹ്മാൻ ബ്നു അബീ ബക്റയുടെ നേതൃത്വത്തിലുണ്ടായിരുന്ന മുസ്ലിം സൈന്യത്തെ തുർക്കിയിലെ രാജാവായ റുത്ബീൽ പരാജയപ്പെടുത്തി. ഇതറിഞ്ഞ അബ്ദുൽ മലിക് ബ്നു മർവാൻ ശക്തമായ തിരിച്ചടി നൽകാൻ ഹജ്ജാജിനോട് കൽപ്പിച്ചു. ഹജ്ജാജ് 40,000 പേരടങ്ങുന്ന വലിയൊരു സൈന്യത്തെ സജ്ജമാക്കി അതിന്റെ കമാൻഡറായി അബ്ദുറഹ്മാൻ ബ്നുൽ അശ്അഥിനെ നിയമിച്ചു. കിൻദ ഗോത്രത്തിലെ രാജകുടുംബത്തിൽ പെട്ടയാളായിരുന്നു അബ്ദുറഹ്മാൻ. ഹജ്ജാജും അബ്ദുറഹ്മാനും തമ്മിൽ കടുത്ത ശത്രുതയിലായിരുന്നു. അബ്ദുറഹ്മാൻ തുർക്കിയിലെത്തി റുത്ബീലിനെ പരാജയപ്പെടുത്തി. എന്നാൽ ശൈത്യകാലം ആരംഭിച്ചതോടെ സൈനികരുടെ ബുദ്ധിമുട്ട് പരിഗണിച്ച് അദ്ദേഹം റുത്ബീലുമായി താൽക്കാലിക സന്ധിയിലിലേർപ്പെട്ടു. ഈ വിവരമറിഞ്ഞ ഹജ്ജാജ് കടുത്ത ഭാഷയിൽ അബ്ദുറഹ്മാന് കത്തയച്ചു. അദ്ദേഹത്തെ ഭീരുവെന്ന് വിളിക്കുകയും, യുദ്ധം തുടർന്നില്ലെങ്കിൽ സ്ഥാനത്ത് നിന്ന് നീക്കി സഹോദരൻ സഈദിനെ നിയമിക്കുമെന്നും ഭീഷണിപ്പെടുത്തി.

ഈ കത്ത് ലഭിച്ച അബ്ദുറഹ്മാൻ ബ്നുൽ അശ്അഥ് തന്റെ സൈനികരെ വിളിച്ചുകൂട്ടി ഹജ്ജാജിനെ അധികാരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കുന്നതായി പ്രഖ്യാപിച്ചു. സൈന്യം മുഴുവൻ അദ്ദേഹത്തെ പിന്തുണച്ചു. അങ്ങനെ തുർക്കി രാജാവിനെതിരെയുള്ള യുദ്ധം നിർത്തി അവർ ഹജ്ജാജിനെതിരെ ഇറാഖിലേക്ക് മാർച്ച് ചെയ്തു. ഹിജ്റ 80-ലായിരുന്നു ഇത്. ഇതറിഞ്ഞ ഹജ്ജാജ് അബ്ദുൽ മലിക് ബ്നു മർവാനോട് സഹായം അഭ്യർത്ഥിച്ചു. ശാം സൈന്യത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ ഹജ്ജാജ് അഹ്‌വാസിൽ വെച്ച് അബ്ദുറഹ്മാന്റെ സൈന്യത്തെ നേരിട്ടു. എന്നാൽ ആ യുദ്ധത്തിൽ അബ്ദുറഹ്മാൻ വിജയിക്കുകയും ഹജ്ജാജ് തോറ്റോടുകയും ചെയ്തു. അബ്ദുറഹ്മാന്റെ സൈന്യം ഇറാഖിൽ പ്രവേശിച്ചു.

അബ്ദുൽ മലിക് ബ്നു മർവാൻ തന്റെ സഹോദരൻ മുഹമ്മദ് ബ്നു മർവാനെയും മകൻ അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു അബ്ദുൽ മലികിനെയും വലിയൊരു സൈന്യവുമായി ഇറാഖിലേക്ക് അയച്ചു. പ്രശ്നപരിഹാരത്തിനായി ഹജ്ജാജിനെ സ്ഥാനത്ത് നിന്ന് നീക്കി അബ്ദുറഹ്മാനെ ഗവർണറാക്കാമെന്ന് അബ്ദുൽ മലിക് വാഗ്ദാനം ചെയ്തു. എന്നാൽ ഹജ്ജാജ് ഇതിനെ എതിർത്തു: “അമീറുൽ മുഅ്മിനീൻ, ഇരുമ്പിനെ ഇരുമ്പുകൊണ്ട് മാത്രമേ നേരിടാനാകൂ. അവർ ഇത് അംഗീകരിക്കാൻ പോകുന്നില്ല.” അബ്ദുറഹ്മാൻ ബ്നുൽ അശ്അഥ് ഈ സമാധാന ശ്രമം അംഗീകരിക്കാൻ തയ്യാറായെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൈന്യത്തിലെ ഇറാഖുകാർ അത് നിരസിച്ചു. ഇതോടെ അബ്ദുറഹ്മാൻ ഹജ്ജാജിനെയും അബ്ദുൽ മലികിനെയും തള്ളിക്കളയുന്നതായി പ്രഖ്യാപിച്ചു. തുടർന്ന് അസ്സാവിയ, ദൈറുൽ ജമാജിം എന്നീ സ്ഥലങ്ങളിൽ വെച്ച് ഹിജ്റ 81-ൽ വലിയ യുദ്ധങ്ങൾ നടന്നു. ഒടുവിൽ അബ്ദുറഹ്മാൻ ബ്നുൽ അശ്അഥ് പരാജയപ്പെടുകയും തുർക്കി രാജാവായ റുത്ബീലിന്റെ അടുത്തേക്ക് അഭയം പ്രാപിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇറാഖ് വീണ്ടും ഹജ്ജാജിന്റെ പൂർണ്ണ നിയന്ത്രണത്തിലായി.

അബ്ദുറഹ്മാൻ ബ്നുൽ അശ്അഥിന്റെ ഈ പ്രക്ഷോഭത്തിൽ ഇബ്രാഹീം അന്നഖഇ, സഈദ് ബ്നു ജുബൈർ, മുസ്‌ലിം ബ്നു യസാർ, ആമിർ അശ്ശഅബി തുടങ്ങിയ പ്രഗത്ഭരായ പല പണ്ഡിതന്മാരും പങ്കുചേർന്നിരുന്നു. എന്നാൽ ഇതിനെതിരെ ശക്തമായി നിലകൊണ്ടത് ഹസൻ അൽ-ബസ്വരി رَحِمَهُ اللَّهُ ആയിരുന്നു. അദ്ദേഹം ജനങ്ങളെ ഉപദേശിച്ചു: “അല്ലാഹുവാണെ സത്യം, ഹജ്ജാജ് നിങ്ങൾക്ക് അല്ലാഹു നൽകിയ ശിക്ഷയാണ്. അല്ലാഹുവിന്റെ ശിക്ഷയെ വാളുകൊണ്ട് തടുക്കാൻ കഴിയില്ല, മറിച്ച് പശ്ചാത്താപം കൊണ്ടാണ് അത് തടുക്കേണ്ടത്. നിങ്ങൾ അല്ലാഹുവുമായുള്ള ബന്ധം നന്നാക്കുകയാണെങ്കിൽ നിങ്ങളുടെ ഭരണാധികാരികളെയും അല്ലാഹു നന്നാക്കിത്തരും.” ജനങ്ങൾ ചോദിച്ചു: “നമുക്ക് അയാളോട് യുദ്ധം ചെയ്തുകൂടേ?” അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: “ഹജ്ജാജ് പോയാലും പകരം വരുന്നത് മറ്റൊരു ഹജ്ജാജ് തന്നെയായിരിക്കും.” ഖുർആനിലെ ഈ വചനമാണ് നാം ഇവിടെ ഓർക്കേണ്ടത്:

إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ

‘തീര്‍ച്ചയായും ഏതൊരു ജനതയും തങ്ങളുടെ സ്വന്തം നിലപാടുകളില്‍ മാറ്റം വരുത്തുന്നത് വരെ അല്ലാഹു അവരുടെ അവസ്ഥയ്ക്ക് വ്യത്യാസം വരുത്തുകയില്ല.’²

അടിസ്ഥാനം നന്നാവാതെ ഒരിക്കലും നേതൃത്വം നന്നാവുകയില്ല. ഫിത്നകൾ വരുമ്പോൾ അത് തിരിച്ചറിയുന്നത് പണ്ഡിതന്മാർ മാത്രമാണ്; അത് കഴിഞ്ഞുപോയതിന് ശേഷം മാത്രമാണ് സാധാരണക്കാർക്ക് അത് മനസ്സിലാകുകയുള്ളൂ. ഈ പ്രക്ഷോഭത്തിൽ കേവലം വ്യക്തിവൈരാഗ്യത്തിന്റെ പേരിൽ 130,000-ത്തിലധികം മുസ്ലീങ്ങളാണ് കൊല്ലപ്പെട്ടത്. ഹജ്ജാജ് ഈ പ്രക്ഷോഭത്തിൽ പങ്കെടുത്ത സഈദ് ബ്നു ജുബൈറിനെയും മറ്റും കൊലപ്പെടുത്തി. എന്നാൽ ആമിർ അശ്ശഅബിയോട് ചോദിച്ചപ്പോൾ അദ്ദേഹം ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു: “അമീർ, അല്ലാഹുവാണെ സത്യം, ഈ ഫിത്ന ഞങ്ങളെ വല്ലാതെ ആകർഷിച്ചു. ഞങ്ങൾ അതിൽ അങ്ങേയറ്റം ദുർമാർഗ്ഗികളോ അങ്ങേയറ്റം പുണ്യവാന്മാരോ ആയിരുന്നില്ല. ഞങ്ങൾ തെറ്റ് ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നില്ല, എങ്കിലും ഞങ്ങൾ സത്യത്തിലായിരുന്നില്ല.” തെറ്റ് ഏറ്റുപറഞ്ഞ അദ്ദേഹത്തിന് ഹജ്ജാജ് മാപ്പുനൽകി.

അബ്ദുൽ മലിക് ബ്നു മർവാന്റെ ഭരണകാലത്ത് വലിയ നേട്ടങ്ങളുണ്ടായിട്ടുണ്ട്. ഇസ്ലാമിക സാമ്രാജ്യം കിഴക്ക് സിജിസ്താൻ (സീസ്താന്) വരെയും, പടിഞ്ഞാറ് വടക്കൻ ആഫ്രിക്ക വരെയും വ്യാപിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലത്താണ് ഖുർആൻ പാരായണം എളുപ്പമാക്കുന്നതിന് വേണ്ടി അറബി അക്ഷരങ്ങൾക്ക് പുള്ളികൾ നൽകിയത്. ജറുസലേമിലെ ഖുബ്ബത്തുസ്സഖ്റ നിർമ്മിച്ചതും അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലത്താണ്. ഗവൺമെന്റ് രേഖകളെല്ലാം അറബി ഭാഷയിലേക്ക് മാറ്റിയതും ഈ കാലഘട്ടത്തിലാണ്. റോമൻ രാജാവായ ഹിരാക്ലിയസ് അന്ന് ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന നാണയങ്ങളിൽ നബി ﷺ യെ അധിക്ഷേപിക്കുന്ന വാക്കുകൾ അച്ചടിക്കുമെന്ന് ഭീഷണിപ്പെടുത്തിയപ്പോൾ, ഇസ്ലാമിക ചരിത്രത്തിൽ ആദ്യമായി സ്വന്തമായ ഒരു ‘ഇസ്ലാമിക് ദീനാർ’ നിർമ്മിച്ച് അബ്ദുൽ മലിക് റോമക്കാർക്ക് ശക്തമായ മറുപടി നൽകി.

അബ്ദുറഹ്മാൻ ബ്നുൽ അശ്അഥ് അഭയം പ്രാപിച്ച തുർക്കി രാജാവായ റുത്ബീലിന് ഹജ്ജാജ് ശക്തമായ ഒരു താക്കീത് നൽകി. അബ്ദുറഹ്മാനെ വിട്ടുനൽകിയില്ലെങ്കിൽ രാജ്യം തകർക്കുമെന്നായിരുന്നു ഭീഷണി. ഭയന്നുപോയ റുത്ബീൽ അബ്ദുറഹ്മാനെ ഹജ്ജാജിന്റെ ദൂതന്മാർക്ക് കൈമാറി. എന്നാൽ ഹജ്ജാജിന്റെ ക്രൂരതകളെക്കുറിച്ച് നന്നായി അറിയാമായിരുന്ന അബ്ദുറഹ്മാൻ, വഴിമധ്യേ ഒരു ഉയർന്ന കൊട്ടാരത്തിന്റെ മുകളിൽ നിന്ന് തന്നെ ബന്ധിച്ചിരുന്ന കാവൽക്കാരനോടൊപ്പം താഴേക്ക് ചാടി ആത്മഹത്യ ചെയ്തു. റുത്ബീൽ തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തലവെട്ടി ഹജ്ജാജിന് അയച്ചുകൊടുത്തു എന്നും ചരിത്രത്തിൽ പറയപ്പെടുന്നുണ്ട്. ഹിജ്റ 86-ൽ അബ്ദുൽ മലിക് ബ്നു മർവാൻ رَحِمَهُ اللَّهُ മരണപ്പെട്ടു. അദ്ദേഹത്തിന് ശേഷമുള്ള ഭരണാധികാരികളുടെ ചരിത്രം വരും അധ്യായങ്ങളിൽ വിവരിക്കുന്നതാണ്.

1. സഹിഹ് മുസ്ലിം – 2545
2. സൂറത്തുർറഅ്ദ് – 11