ഇസ്‌ലാമിലെ ആദ്യത്തെ രാജാവും ഏറ്റവും മികച്ച ഭരണാധികാരിയുമായ അമീറുൽ മുഅ്മിനീൻ മുആവിയ ബിൻ അബൂസുഫ്‌യാന്റെ (റ) ചരിത്രവും അദ്ദേഹം സ്ഥാപിച്ച ഉമവി ഭരണകൂടത്തിന്റെ ചരിത്രവും നാം മനസ്സിലാക്കി. സച്ചരിതരായ ഖലീഫമാർക്ക് ശേഷം നിലവിൽ വന്ന ഏറ്റവും മികച്ച ഭരണകൂടമായിരുന്നു ഉമവി ഭരണകൂടം. ഏതാണ്ട് 90 വർഷം നീണ്ടുനിന്ന ആ ഭരണത്തിൽ വിജ്ഞാനം, തൗഹീദ്, ഇസ്‌ലാം, ജിഹാദ് എന്നിവ ലോകത്തിന്റെ കിഴക്കും പടിഞ്ഞാറുമെത്തി. ‘സ്വവാഇഫ്’, ‘ശവാതീ’ എന്നിങ്ങനെ അറിയപ്പെടുന്ന നിരന്തരമായ ജിഹാദുകൾ ആ ഭരണത്തിലുണ്ടായിരുന്നു.
പിന്നീട് അബ്ബാസി ഭരണകൂടം എങ്ങനെയാണ് രഹസ്യപ്രബോധനത്തിലൂടെ തുടങ്ങി ഉമവി ഭരണകൂടത്തിൽ നിന്ന് അധികാരം പിടിച്ചെടുത്തതെന്ന് നാം കണ്ടു. അബ്ബാസി ഭരണകൂടത്തിന്റെ വാഴ്ച 524 വർഷത്തോളം നീണ്ടുനിന്നു. എന്നാൽ ഈ നീണ്ട കാലയളവിലും ഇസ്‌ലാമിക സാമ്രാജ്യം കൂടുതൽ വികസിച്ചില്ല എന്ന് മാത്രമല്ല, അൻദലുസ് അവരിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടുപോവുകയും അവിടെ ഉമവി ഭരണകൂടം വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ഇതിൽ നിന്ന് ഉമവി ഭരണകൂടം ഉണ്ടാക്കിയ സ്വാധീനം എത്ര വലുതായിരുന്നുവെന്ന് നമുക്ക് മനസ്സിലാക്കാം.
അബ്ബാസി ഭരണകൂടത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്ഥാപകനായി അറിയപ്പെടുന്നത് അതിന്റെ രണ്ടാമത്തെ ഖലീഫയായ അബൂ ജഅ്ഫർ അൽ-മൻസൂർ ആണ്. അദ്ദേഹം വളരെക്കാലം ഭരണം നടത്തുകയും ബാഗ്ദാദ് നഗരം നിർമ്മിച്ച് ഖിലാഫത്തിന്റെ ആസ്ഥാനം അവിടേക്ക് മാറ്റുകയും ചെയ്തു. അദ്ദേഹത്തിന് ശേഷം വന്ന ഖലീഫമാരുടെ ചരിത്രവും നാം ചർച്ച ചെയ്തു. പിന്നീട് ഖലീഫ മഅ്മൂനിന്റെ കാലത്ത് ഉടലെടുത്ത ‘ഖുർആൻ സൃഷ്ടിയാണെന്ന’ വാദവും മുഅ്തസിലീ ചിന്തകളും ഇസ്‌ലാമിക ലോകത്തുണ്ടാക്കിയ വലിയ കുഴപ്പങ്ങൾ നാം മനസ്സിലാക്കി. അദ്ദേഹത്തിന് ശേഷം വന്ന സഹോദരൻ മുഅ്തസ്വിമും പിന്നീട് വാസിഖും അതേ വഴിയിലൂടെ തന്നെ സഞ്ചരിച്ചു. എന്നാൽ പിന്നീട് ഭരണമേറ്റ ഖലീഫ അൽ-മുതവക്കിൽ അലല്ലാഹ് ജഅ്ഫർ ബിൻ അൽ-മുഅ്തസ്വിം ആണ് അഹ്‌ലുസ്സുന്നയെയും ഇമാം അഹ്‌മദ് ബിൻ ഹൻബലിനെയും ആ പ്രതിസന്ധിയിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ചത്. അദ്ദേഹം സുന്നത്തിനെ സഹായിക്കുകയും ബിദ്അത്തുകളെ അടിച്ചമർത്തുകയും അഹ്‌ലുൽ ഹദീസിനെ ആദരിക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ അദ്ദേഹം അധികകാലം ജീവിച്ചില്ല. ഖലീഫ മുഅ്തസ്വിം കിഴക്കൻ ഏഷ്യയിൽ നിന്ന് കൊണ്ടുവന്ന് തന്റെ കാവൽക്കാരായി നിയമിച്ചിരുന്ന 4000-ത്തോളം വരുന്ന തുർക്കി ഭടന്മാർ ഖലീഫ മുതവക്കിലിനെ വധിച്ചു.
ഹിജ്‌റ 247-ൽ നടന്ന ഈ കൊലപാതകത്തോടെ അബ്ബാസി ഭരണകൂടത്തിന്റെ രണ്ടാം ഘട്ടം അഥവാ തകർച്ചയുടെ കാലഘട്ടം ആരംഭിച്ചു. തുർക്കി കാവൽക്കാർ ഖലീഫമാർക്കുമേൽ ആധിപത്യം സ്ഥാപിച്ചുതുടങ്ങി; അവർ ഉദ്ദേശിക്കുന്നവരെ ഖലീഫയാക്കുകയും അല്ലാത്തവരെ പുറത്താക്കുകയും ചെയ്തു. ഇത് അബ്ബാസി ഭരണകൂടത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയും പല പ്രദേശങ്ങളും സ്വതന്ത്ര ഭരണകൂടങ്ങളായി മാറുകയും ചെയ്തു. വടക്കൻ ശാമിലെ ഹലബ്, ഹിംസ്, അൻത്വാകിയ എന്നിവിടങ്ങളിൽ ഹംദാനിയ്യ ഭരണകൂടം, ഈജിപ്തിൽ മുഹമ്മദ് ബിൻ തുഗ്‌ജിന്റെ കീഴിൽ ഇഖ്‌ശീദിയ്യ ഭരണകൂടം എന്നിവ ഉയർന്നുവന്നു. അതോടൊപ്പം ഇസ്മാഈലി ശിയാക്കളായ ഉബൈദികളുടെ ‘ഫാത്വിമി ഭരണകൂടം’ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന പിഴച്ച ഭരണകൂടവും, അറേബ്യൻ ഉപദ്വീപിലെ അഹ്‌സയിൽ സമാന വിശ്വാസക്കാരായ ഖറാമിത്വകളും ഉയർന്നുവന്നു. ഇപ്രകാരം അബ്ബാസി ഭരണകൂടം വലിയ തകർച്ചയിലേക്ക് നീങ്ങി.
എന്നാൽ ഈ ഇരുണ്ട കാലഘട്ടത്തിലും ഇസ്‌ലാമിക ലോകത്ത് ചില പ്രതീക്ഷയുടെ കിരണങ്ങൾ ഉയർന്നുവന്നിരുന്നു. ഇറാഖിലെ ബാഗ്ദാദ് കേന്ദ്രീകരിച്ച് ബുവൈഹികൾ ഖലീഫയ്ക്ക് മേൽ ആധിപത്യം സ്ഥാപിച്ച കാലമുണ്ടായിരുന്നു. അവരാകട്ടെ ഇസ്നാ അശരിയ്യ ശിയാക്കളായിരുന്നു. അവരാണ് നജഫിലും കർബലയിലും ഖബറുകൾക്ക് മീതെ കുബ്ബകളും കെട്ടിടങ്ങളും നിർമ്മിക്കുകയും അവരുടെ പിഴച്ച വാദങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തത്. അപ്പോൾ ഖലീഫ പൂർവ്വേഷ്യയിൽ ഉയർന്നുവന്ന പുതിയൊരു ശക്തിയുടെ സഹായം തേടി; അവരായിരുന്നു സലാജിഖകൾ (സെൽജുക്കുകൾ). ഓഗുസ് തുർക്കികളിൽ പെട്ട ത്വുഗ്‌റുൽ ബിൻ സൽജൂഖ് ബിൻ ദുഖാഖ് ഖലീഫയുടെ സഹായത്തിനെത്തുകയും ബുവൈഹികളെ അവിടെനിന്ന് തുരത്തുകയും ചെയ്തു. അതോടെ ബാഗ്ദാദിൽ ഖലീഫയ്ക്ക് വീണ്ടും ശക്തി ലഭിച്ചു. എന്നാൽ യഥാർത്ഥ അധികാരം സലാജിഖകൾക്ക് തന്നെയായിരുന്നു; ഖലീഫ അവർക്ക് ‘സുൽത്താൻ’ എന്ന പദവി നൽകി. സൽജൂഖിന് ശേഷം വന്ന മഹാനായ സൈന്യാധിപൻ അൽപ് അർസ്‌ലാൻ ബൈസന്റൈൻ സാമ്രാജ്യത്തിനെതിരെ അതിശക്തമായ പോരാട്ടങ്ങൾ നടത്തി. 15,000 പേർ മാത്രമുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൈന്യം 2,00,000 വരുന്ന ബൈസന്റൈൻ സൈന്യത്തെ പരാജയപ്പെടുത്തിയ മലാസ്കിർദ് (മൻസികർട്ട്) യുദ്ധം ചരിത്രത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. അല്ലാഹു തൻ്റെ വിശ്വാസികളായ ദാസന്മാരെ ആ കുരിശുയോദ്ധാക്കൾക്കെതിരെ സഹായിച്ചു.
സലാജിഖകൾക്ക് ശേഷം ആ പ്രദേശത്ത് സെങ്കി ഭരണകൂടം നിലവിൽ വന്നു. അതിലെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തനായ സൈന്യാധിപനായിരുന്നു നൂറുദ്ദീൻ മഹ്മൂദ് സെങ്കി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ നന്മകളും ധീരതയും ചരിത്രത്തിൽ രേഖപ്പെടുത്തപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. പിന്നീട് അബ്ബാസി ഭരണകൂടത്തിന്റെ കീഴിൽ തന്നെ അയ്യൂബി ഭരണകൂടം ഉയർന്നുവന്നു. അതിന്റെ സ്ഥാപകൻ സ്വലാഹുദ്ദീൻ യൂസുഫ് അൽ-അയ്യൂബി ആയിരുന്നു. സലാജിഖകളും സെങ്കികളും തുർക്കികളായിരുന്നെങ്കിൽ അയ്യൂബികൾ കുർദുകളായിരുന്നു. ഇസ്‌ലാമിനെ സഹായിക്കുന്നവരെ അല്ലാഹു സഹായിക്കും എന്നതിന്റെ തെളിവാണിത്. അല്ലാഹു പറയുന്നു:
إِن تَنصُرُوا اللَّهَ يَنصُرْكُمْ
‘നിങ്ങൾ അല്ലാഹുവെ സഹായിക്കുന്ന പക്ഷം അവൻ നിങ്ങളെ സഹായിക്കുന്നതാണ്.’ ¹ മതം സഹായിക്കുക എന്നത് ഏതെങ്കിലും ഒരു വംശത്തെയോ ഗോത്രത്തെയോ ആശ്രയിച്ചല്ല ഇരിക്കുന്നത്. അറബികളെ അല്ലാഹു പ്രത്യേകം തെരഞ്ഞെടുത്തവരാണെങ്കിലും (കാരണം നബിﷺ അറബിയായിരുന്നു, ഖുർആൻ അവതരിച്ചതും അറബി ഭാഷയിലാണ്), അറബികൾ ദീനിനെ സഹായിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് പിന്നോട്ട് പോയപ്പോൾ, തന്റെ ദീനിനെ സംരക്ഷിക്കാൻ മറ്റ് സമൂഹങ്ങളെ അല്ലാഹു നിയോഗിച്ചു എന്നതാണ് ചരിത്രം നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നത്.
സ്വലാഹുദ്ദീൻ അയ്യൂബിയുടെ ഭരണം ശാം മുതൽ ഈജിപ്ത് വരെ വ്യാപിച്ചിരുന്നു. അദ്ദേഹം ഉബൈദി ശിയാ ഭരണകൂടത്തെ (ഫാത്വിമികൾ എന്ന് സ്വയം വിളിച്ചിരുന്നവർ) ഈജിപ്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായും തുടച്ചുനീക്കുകയും അവിടെ വീണ്ടും അഹ്‌ലുസ്സുന്നയുടെ ഭരണം പുനഃസ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്തു. അദ്ദേഹത്തിന് ശേഷം കുടുംബാംഗങ്ങൾക്കിടയിൽ അധികാരത്തിന് വേണ്ടി മത്സരങ്ങൾ നടന്നു. ഒടുവിൽ അയ്യൂബി കുടുംബത്തിലെ സ്വാലിഹ് അയ്യൂബി എന്ന ഭരണാധികാരിയിൽ അധികാരം ചെന്നുചേർന്നു. അദ്ദേഹം ഈജിപ്ത് കേന്ദ്രീകരിച്ചാണ് ഭരണം നടത്തിയത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുടുംബത്തിലുള്ള മറ്റു ചിലർ ദമസ്കസ്, ഹിംസ്, ഹലബ് എന്നിവിടങ്ങൾ ഭരിച്ചിരുന്നെങ്കിലും അവർക്കിടയിൽ വലിയ ഭിന്നതകളുണ്ടായിരുന്നു.
ഇനി നമുക്ക് മംലൂക് ഭരണകൂടം എങ്ങനെയാണുണ്ടായതെന്ന് നോക്കാം. മംലൂക് എന്നാൽ ‘അടിമ’ എന്നാണർത്ഥം. സ്വാലിഹ് അയ്യൂബി തൻ്റെ സൈന്യത്തിലേക്ക് വ്യാപകമായി അടിമകളെ വിലയ്ക്ക് വാങ്ങാറുണ്ടായിരുന്നു. വെറുതെ വിലയ്ക്ക് വാങ്ങുകയല്ല, മറിച്ച് യുദ്ധങ്ങളിൽ പിടിക്കപ്പെടുന്നവരെയോ ഇസ്‌ലാമിക ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്ന് കൊണ്ടുവരുന്നവരെയോ ആണ് അദ്ദേഹം വാങ്ങിയിരുന്നത്. ഇവരുടെ എണ്ണം വർദ്ധിച്ചപ്പോൾ ഈജിപ്തിലെ കോട്ടകളിലും കൊട്ടാരങ്ങളിലുമെല്ലാം ഇവരെ പാർപ്പിച്ചു. നൈൽ നദിയിൽ അദ്ദേഹം ‘അർ-റൗദ’ എന്ന പേരിൽ ഒരു ദ്വീപ് നിർമ്മിക്കുകയും അവിടെയും ഇവരെ താമസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. ഏഴോ എട്ടോ പത്തോ വയസ്സുള്ള കുട്ടികളായാണ് ഇവരെ കൊണ്ടുവന്നിരുന്നത്. പലർക്കും തങ്ങളുടെ മാതാപിതാക്കളെയോ നാടോ ഓർമ്മയുണ്ടായിരുന്നില്ല. അവരെ അവിടെ താമസിപ്പിച്ച് ഇസ്‌ലാമിക ചുറ്റുപാടിൽ മതവിദ്യാഭ്യാസവും സൈനിക പരിശീലനവും നൽകി വളർത്തി. അവരെ വളർത്തിയ സുൽത്താനോട് മാത്രമായിരുന്നു അവർക്ക് കൂറും കടപ്പാടും ഉണ്ടായിരുന്നത്.
സ്വാലിഹ് അയ്യൂബി മരണപ്പെട്ടപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മകൻ തൂറാൻ ശാഹ് അധികാരമേറ്റു. എന്നാൽ അദ്ദേഹം പിതാവിനെപ്പോലെയായിരുന്നില്ല; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രൂരത കാരണം മംലൂക്കുകൾ അദ്ദേഹത്തെ വധിച്ചു. അതോടെ അധികാര സ്ഥാനത്ത് ശൂന്യത അനുഭവപ്പെട്ടു. ഈ സമയത്ത് സ്വാലിഹ് അയ്യൂബിയുടെ ഭാര്യ ശജറത്തുദ്ദുർർ അധികാരം ഏറ്റെടുക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. അവർ ഈജിപ്തിലെ സുൽത്താനയായി മാറി. എന്നാൽ ഇസ്‌ലാമിക ലോകം, പ്രത്യേകിച്ചും ബാഗ്ദാദിലെ അബ്ബാസി ഖലീഫ ഇത് അംഗീകരിച്ചില്ല. “നിങ്ങൾക്ക് ഭരണമേൽപ്പിക്കാൻ ഒരു പുരുഷനില്ലെങ്കിൽ ഞങ്ങളെ അറിയിക്കുക, ഞങ്ങൾ ഒരാളെ അയച്ചുതരാം” എന്ന് ഖലീഫ അവർക്ക് കത്തയച്ചു. അതോടെ ഒരു പുരുഷൻ തന്നെ ഭരണാധികാരിയാകണം എന്ന് ശജറത്തുദ്ദുർർ തീരുമാനിച്ചു. അന്ന് മംലൂക്കുകളിൽ ഏറ്റവും പ്രഗൽഭരായ നാല് പേരാണുണ്ടായിരുന്നത്: ഫാരിസുദ്ദീൻ അഖ്ത്വായ്, റുക്നുദ്ദീൻ ബൈബർസ്, ഇസ്സുദ്ദീൻ ഐബക്. പിന്നീട് സെയ്ഫുദ്ദീൻ ഖുതുസും ഈ നിരയിലേക്ക് വന്നു. ശജറത്തുദ്ദുർർ, ഇസ്സുദ്ദീൻ ഐബകിനെ ഭരണാധികാരിയായി തിരഞ്ഞെടുത്തു. അദ്ദേഹം ഈജിപ്തിൻ്റെ ഭരണം ഏറ്റെടുക്കുകയും ശജറത്തുദ്ദുർറിനെ വിവാഹം കഴിക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ പിന്നീട് ഐബക് മറ്റൊരു വിവാഹം കഴിച്ചപ്പോൾ അസൂയ പൂണ്ട ശജറത്തുദ്ദുർർ അദ്ദേഹത്തെ കൊലപ്പെടുത്തി. അപ്പോൾ ഐബകിന്റെ മകൻ അൽ-മൻസൂർ അധികാരത്തിലെത്തുകയും, മൻസൂറിന്റെ മാതാവ് ശജറത്തുദ്ദുർറിനെ ക്രൂരമായി കൊലപ്പെടുത്തി നൈൽ നദിയിലെറിയുകയും ചെയ്തു.
ഇതിനുശേഷമാണ് മംഗോളിയരുടെ ഭയാനകമായ ആക്രമണം ഇസ്‌ലാമിക ലോകത്തുണ്ടാകുന്നത്. മുൻപ് നാം മനസ്സിലാക്കിയതുപോലെ, മംഗോളിയരെ പരാജയപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ല എന്ന് ലോകം വിശ്വസിച്ചിരുന്ന കാലത്താണ് ഐൻ ജാലൂത്ത് യുദ്ധത്തിൽ മംലൂക്കുകൾ അവരെ പരാജയപ്പെടുത്തിയത്. ആ യുദ്ധത്തിന് നേതൃത്വം നൽകിയ സെയ്ഫുദ്ദീൻ ഖുതുസ് എന്ന മഹാനായ നേതാവിനെ മുസ്ലിം ലോകം ഇന്നും ആദരവോടെ സ്മരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഐൻ ജാലൂത്തിലെ മഹാവിജയത്തിന് ശേഷം ഈജിപ്തിലേക്കുള്ള മടക്കയാത്രയിൽ അദ്ദേഹം വധിക്കപ്പെട്ടു. അദ്ദേഹത്തെ കൊലപ്പെടുത്തിയത് ബൈബർസാണോ അതോ മറ്റാരെങ്കിലുമാണോ എന്ന് ചരിത്രകാരന്മാർക്കിടയിൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസമുണ്ട്. എങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന് ശേഷം മംലൂക് ഭരണകൂടത്തിന്റെ സുൽത്താനായി അധികാരമേറ്റത് റുക്നുദ്ദീൻ ബൈബർസ് ആയിരുന്നു. ഈജിപ്ത്, ശാം, ഹിജാസ്, ഇറാഖിന്റെ ചില ഭാഗങ്ങൾ, യമന്റെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നതായിരുന്നു മംലൂക് ഭരണകൂടം. അന്നത്തെ ഈജിപ്തിൽ ഇന്നത്തെ സുഡാനും മറ്റ് സമീപ പ്രദേശങ്ങളും ഉൾപ്പെട്ടിരുന്നു.
മംലൂക് ഭരണകൂടത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്ഥാപകൻ റുക്നുദ്ദീൻ അസ്സാഹിർ ബൈബർസ് ആണ്. അദ്ദേഹം ഖിഫ്ജാഖ് (Kipchak) തുർക്കി വംശജനായിരുന്നു. സെയ്ഫുദ്ദീൻ ഖുതുസ് ഖവാറസ്മിയൻ തുർക്കി വംശജനായിരുന്നു (അദ്ദേഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പേര് മഹ്മൂദ് ബിൻ മംദൂദ് എന്നാണ്). ഇവരെത്തുടർന്ന് അധികാരത്തിൽ വന്ന ഖലാവൂൻ കുടുംബം (സെയ്ഫുദ്ദീൻ ഖലാവൂൻ, അശ്റഫ് ഖലീൽ ഖലാവൂൻ, മുഹമ്മദ് ഖലാവൂൻ തുടങ്ങിയവർ) മംലൂക് ഭരണകൂടത്തിൽ ഏകദേശം 100 വർഷത്തോളം ഭരണം നടത്തി.
മംലൂക്കുകളെ പ്രധാനമായും രണ്ടായി തിരിക്കാം: ബഹ്‌രി മംലൂക്കുകളും ബുർജി മംലൂക്കുകളും. എല്ലാവരും മംലൂക്കുകൾ (അടിമകൾ) തന്നെയായിരുന്നെങ്കിലും അവർ താമസിച്ചിരുന്ന സ്ഥലത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് ഈ പേരുകൾ വന്നത്. സ്വാലിഹ് അയ്യൂബി നൈൽ നദിയിൽ (‘ബഹ്ർ’ എന്ന് അറബികൾ നദിയെ വിളിക്കാറുണ്ട്) നിർമ്മിച്ച അർ-റൗദ ദ്വീപിൽ താമസിച്ചിരുന്നവർ ‘ബഹ്‌രി മംലൂക്കുകൾ’ (സമുദ്ര/നദീ മംലൂക്കുകൾ) എന്നറിയപ്പെട്ടു. നഗരത്തിന് പുറത്തുള്ള കോട്ടകളിലും ഗോപുരങ്ങളിലും (ബുർജ്) കാവൽ നിന്നിരുന്നവർ ‘ബുർജി മംലൂക്കുകൾ’ എന്നും വിളിക്കപ്പെട്ടു. തങ്ങളുടെ മാതാപിതാക്കളെയോ വംശത്തെയോ അറിയാത്തവരായിരുന്നു ഇവരിൽ ഭൂരിഭാഗവും. എന്നാൽ ഇസ്‌ലാമിക ലോകം ഏറ്റവും വലിയ പ്രതിസന്ധികൾ നേരിട്ട സമയത്ത് മുസ്‌ലിംകളെ സംരക്ഷിക്കാൻ അല്ലാഹു ഇവരെ ഉപയോഗിച്ചു.
ലോകം കണ്ട ഏറ്റവും വലിയ ക്രൂരന്മാരായ മംഗോളിയർക്കെതിരെ അവർ ധീരമായി പോരാടി. തബ്‌രീസിലിരുന്ന് യുദ്ധം നയിച്ചിരുന്ന മംഗോളിയൻ ഭരണാധികാരി ഹുലാഖു ഖാൻ മംലൂക്കുകളോട്, പ്രത്യേകിച്ച് റുക്നുദ്ദീൻ ബൈബർസിനോട് കടുത്ത ദേഷ്യത്തോടെയാണ് മരിച്ചത്. കാരണം മംഗോളിയരുടെ സകല ആക്രമണങ്ങളെയും ബൈബർസ് ചെറുത്തുതോൽപ്പിച്ചിരുന്നു. അത് മാത്രമല്ല, മുസ്ലിം നാടുകൾ കയ്യേറിയിരുന്ന കുരിശുയോദ്ധാക്കൾക്കെതിരെയും അദ്ദേഹം ജിഹാദ് പ്രഖ്യാപിച്ചു. ഒന്നര നൂറ്റാണ്ടോളം കുരിശുയോദ്ധാക്കൾ കയ്യടക്കിവെച്ചിരുന്ന അൻത്വാകിയ (Antioch) അദ്ദേഹം മോചിപ്പിക്കുകയും ഒരു ലക്ഷത്തോളം കുരിശുയോദ്ധാക്കളെ തടവുകാരായി ഈജിപ്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരികയും ചെയ്തു. തന്റെ പരമ്പരയോ പിതാവിൻ്റെ പേരോ അറിയാത്ത ആ മനുഷ്യന് വേണ്ടി മുസ്ലിം ലോകം ഇന്നും കാരുണ്യത്തിനായി പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു!
ഹിജ്‌റ 677-ൽ റുക്നുദ്ദീൻ ബൈബർസ് മരണപ്പെട്ടതിന് ശേഷം മൂന്ന് വർഷത്തോളം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മക്കൾ ഭരിച്ചു. അതിനുശേഷമാണ് സെയ്ഫുദ്ദീൻ അൽ-മൻസൂർ ഖലാവൂൻ അധികാരത്തിലെത്തുന്നത്. ഈ ഖലാവൂൻ കുടുംബത്തിലൂടെ അല്ലാഹു മുസ്ലിം സമൂഹത്തിന് വലിയ നന്മകൾ നൽകി. മുസ്ലിംകളുടെ അതിർത്തികൾ സംരക്ഷിക്കുകയും ജിഹാദിലൂടെ ഇസ്‌ലാമിൻ്റെ പതാക ഉയർത്തിപ്പിടിക്കുകയും ചെയ്ത ഭരണമായിരുന്നു അവരുടേത്.
മംലൂക് ഭരണകൂടത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ മൂന്ന് നേട്ടങ്ങൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്: ഒന്നാമതായി: മംഗോളിയർ, കുരിശുയോദ്ധാക്കൾ തുടങ്ങിയ ഇസ്‌ലാമിന്റെ ശത്രുക്കൾക്കെതിരെയുള്ള നിരന്തരമായ ജിഹാദ്. രണ്ടാമതായി: ഇസ്‌ലാമിക ലോകത്ത് വിജ്ഞാനവും സംസ്കാരവും വ്യാപകമാക്കിയത്. പ്രത്യേകിച്ചും ബഹ്‌രി മംലൂക്കുകളുടെ കാലത്ത്. ഇസ്‌ലാമിക ലോകത്തെ ഏറ്റവും പ്രഗൽഭരായ പണ്ഡിതന്മാർ ജീവിച്ചത് ഇവരുടെ കാലത്തായിരുന്നു. ശാമിൽ ശൈഖുൽ ഇസ്‌ലാം ഇബ്നു തൈമിയ്യ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രഗൽഭരായ വിദ്യാർത്ഥികളായ ഇബ്നു കസീർ, ഇബ്നുൽ ഖയ്യിം, ഇമാം ദഹബി, ഇമാം മിസ്സി എന്നിവർ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. ഈജിപ്തിൽ ഇബ്നു ദഖീഖുൽ ഈദ്, ഇബ്നു ജമാഅ, ഇബ്നു ഹജർ അസ്ഖലാനി എന്നിവരും ശാമിൽ ഇമാം നവവിയും ഈ കാലഘട്ടത്തിലായിരുന്നു. ഇന്നും അവരുടെ ഗ്രന്ഥങ്ങളിലൂടെ അവർ ജീവിക്കുന്നു. മൂന്നാമതായി: വലിയ നിർമ്മാണ പ്രവർത്തനങ്ങളും ഭരണപരിഷ്കാരങ്ങളും. ഈജിപ്തിലും ശാമിലുമെല്ലാം ഇന്നും അവരുടെ നിർമ്മാണങ്ങൾ കാണാം. കെയ്‌റോയിലെ പ്രശസ്തമായ ഹസൻ ബിൻ ഖലാവൂൻ പള്ളി ഇന്നും ഒരു ചരിത്രസ്മാരകമായി നിലകൊള്ളുന്നു. ദമസ്കസിലെ ളാഹിരിയ്യ ലൈബ്രറി നിർമ്മിച്ചത് ബൈബർസ് ആണ്. അടുത്ത കാലത്ത് ജീവിച്ച മഹാനായ ഹദീസ് പണ്ഡിതൻ ശൈഖ് അൽബാനി തന്റെ പഠനഗവേഷണങ്ങൾക്ക് കൂടുതലും ആശ്രയിച്ചത് ഈ ലൈബ്രറിയെയാണ്.
ഇസ്‌ലാമിക നാടുകളിൽ നിന്ന് അധിനിവേശ ശക്തികളെ തുരത്താൻ അവർ നിരന്തരം യുദ്ധം ചെയ്തു. ഖലാവൂൻ കുടുംബത്തിന്റെ ഭരണകാലത്ത്, ഹിജ്‌റ 702-ൽ (ക്രി.വ 1302) ദമസ്കസിനടുത്തുള്ള ശഖ്ഹബ് (Shaqhab) എന്ന സ്ഥലത്ത് വെച്ച് മംഗോളിയരുമായി വലിയൊരു യുദ്ധം നടന്നു. സെയ്ഫുദ്ദീൻ മുഹമ്മദ് ഖലാവൂൻ നയിച്ച ഈ യുദ്ധത്തിൽ മുസ്‌ലിംകൾ അതിമഹത്തായ വിജയം നേടി. ശൈഖുൽ ഇസ്‌ലാം ഇബ്നു തൈമിയ്യയും ഈ യുദ്ധത്തിൽ സൈന്യത്തിന് ആവേശം പകർന്നുകൊണ്ട് പങ്കെടുത്തിരുന്നു. മംഗോളിയൻ സൈന്യാധിപനായ ഖുത്വ്‌ലുഗ് ശാഹ് (Qutlugh-Shah) ദയനീയമായി പരാജയപ്പെട്ട് വിരലിലെണ്ണാവുന്ന സൈനികരുമായി മടങ്ങിപ്പോയി. ഈ പരാജയം അറിഞ്ഞ മംഗോളിയൻ ഭരണാധികാരി ഗസാൻ ഖാൻ കോപം കൊണ്ട് മരണപ്പെടുകയാണുണ്ടായത്. അങ്ങനെ മംഗോളിയരെ ഇസ്‌ലാമിക നാടുകളിൽ നിന്ന് എന്നെന്നേക്കുമായി തുരത്താൻ മംലൂക്കുകൾക്ക് സാധിച്ചു.
മംലൂക് ഭരണകൂടത്തിലെ ബഹ്‌രി മംലൂക്കുകളുടെ ഭരണം ഹിജ്‌റ 650 മുതൽ 748 വരെയായിരുന്നു. അതിനുശേഷമാണ് ബുർജി മംലൂക്കുകളുടെ ഭരണം ആരംഭിക്കുന്നത്. മംലൂക്കുകൾക്കിടയിൽ അധികാരം പാരമ്പര്യമായി കൈമാറുന്ന പതിവില്ലായിരുന്നു. പകരം അവർക്കിടയിൽ നിന്ന് കഴിവുള്ള ഒരാളെ സുൽത്താനായി തിരഞ്ഞെടുക്കുകയാണ് ചെയ്തിരുന്നത്.
മംലൂക് സുൽത്താന്മാർ തങ്ങളെ ‘ഖലീഫ’ എന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചിരുന്നില്ല. തങ്ങൾ മംലൂക്കുകൾ (അടിമകൾ) ആണെന്ന ബോധം അവർക്കുണ്ടായിരുന്നു. അനിവാര്യമായ സാഹചര്യത്തിലാണ് അവർക്ക് ഭരണം ഏറ്റെടുക്കേണ്ടി വന്നത്; മംഗോളിയരെ നേരിടാൻ യോഗ്യനായ മറ്റൊരു ഭരണാധികാരിയെ അവർക്ക് മുന്നിൽ കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ബാഗ്ദാദിൽ മംഗോളിയർ നടത്തിയ നരനായാട്ടിൽ (ഏകദേശം പത്ത് ലക്ഷത്തോളം മുസ്‌ലിംകളെ അവർ കൊന്നൊടുക്കി) ഖലീഫ മുസ്തഅ്സിം ബില്ലാഹ് കൊല്ലപ്പെട്ടിരുന്നു. അബ്ബാസി കുടുംബത്തിൽ നിന്ന് അവശേഷിച്ചിരുന്ന അഹ്‌മദ് എന്നയാളെ റുക്നുദ്ദീൻ ബൈബർസ് ഈജിപ്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു. പണ്ഡിതന്മാരെയും ഖാദിമാരെയും വിളിച്ച് ചേർത്ത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരമ്പര ശരിയാണെന്ന് ഉറപ്പുവരുത്തിയ ശേഷം അദ്ദേഹത്തെ ‘അൽ-മുസ്തൻസിർ ബില്ലാഹ്’ എന്ന പേരിൽ പുതിയ ഖലീഫയായി പ്രഖ്യാപിച്ചു. എന്നാൽ ഈജിപ്തിലെ ഈ ഖലീഫമാർക്ക് പേരിന് മാത്രമേ അധികാരമുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. വെള്ളിയാഴ്ച ഖുതുബകളിൽ അവരുടെ പേര് പറയപ്പെടും എന്നല്ലാതെ, സൈന്യത്തെ നയിക്കുന്നതും ഭരണം നടത്തുന്നതുമെല്ലാം മംലൂക് സുൽത്താന്മാർ തന്നെയായിരുന്നു.
മംലൂക് ഭരണാധികാരികളുടെ വിശ്വാസവും മൻഹജും എന്തായിരുന്നു എന്നത് പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു ചോദ്യമാണ്. അയ്യൂബി ഭരണകൂടത്തിന്റെ കീഴിലാണ് ഇവർ വളർന്നുവന്നത്. അക്കാലത്ത് അവിടെ അശ്അരി വിശ്വാസവും സൂഫിസവുമായിരുന്നു വ്യാപകമായിരുന്നത്. മംലൂക് സുൽത്താന്മാരും ഈ വിശ്വാസത്തിൽ തന്നെയായിരുന്നു. എന്നാൽ അവർ മറ്റ് മദ്‌ഹബുകളോടോ, ശരിയായ സലഫി അഖീദ പിന്തുടരുന്നവരോടോ ശത്രുത കാണിച്ചിരുന്നില്ല. അവർ തങ്ങളുടെ മുഴുവൻ ശ്രദ്ധയും ജിഹാദിലും ഇസ്‌ലാമിക ലോകത്തിന്റെ സംരക്ഷണത്തിലുമാണ് കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്നത്. ശൈഖുൽ ഇസ്‌ലാം ഇബ്നു തൈമിയ്യക്കെതിരെ അക്കാലത്ത് നിരവധി ആരോപണങ്ങളും കോടതി വ്യവഹാരങ്ങളുമുണ്ടായി. എന്നാൽ അതൊന്നും സുൽത്താന്മാരുടെ താല്പര്യപ്രകാരമായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് സുന്നത്തിനെ എതിർത്തിരുന്ന ബിദ്അത്തുകാരായ പണ്ഡിതന്മാർ സുൽത്താന്മാരെ തെറ്റിദ്ധരിപ്പിച്ചതായിരുന്നു. പലപ്പോഴും ഭരണാധികാരികൾ ഇബ്നു തൈമിയ്യയുടെ വാദങ്ങൾ കേൾക്കുകയും അവിടുത്തെ ഖാദിമാർക്കും പണ്ഡിതന്മാർക്കും അദ്ദേഹത്തിന് മുന്നിൽ ഉത്തരംമുട്ടിയപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തെ പിന്തുണയ്ക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. മംലൂക്കുകൾ പൊതുവെ അശ്അരി വിശ്വാസവും സൂഫി സ്വാധീനവുമുള്ളവരായിരുന്നെങ്കിലും അവർ ജനങ്ങളുടെ മേൽ തങ്ങളുടെ വിശ്വാസം അടിച്ചേൽപ്പിച്ചിരുന്നില്ല. എന്നാൽ ശിയാക്കളുടെയും റാഫിദികളുടെയും സ്വാധീനത്തെ അവർ കർശനമായി തടഞ്ഞു. കാരണം മുൻകാലങ്ങളിൽ ഫാത്വിമികളും ഖറാമിത്വകളും ഇസ്‌ലാമിക ലോകത്ത് ഉണ്ടാക്കിയ നാശനഷ്ടങ്ങൾ അവർക്ക് വ്യക്തമായി അറിയാമായിരുന്നു.
ബഹ്‌രി മംലൂക്കുകൾ 144 വർഷവും ബുർജി മംലൂക്കുകൾ 132 വർഷവും ഭരണം നടത്തി. മൊത്തത്തിൽ രണ്ടര നൂറ്റാണ്ടോളം (ക്രി.വ 1250 മുതൽ 1517 വരെ) അവർ ഭരണം നടത്തി. ഇതേ കാലഘട്ടത്തിലാണ് ഇസ്‌ലാമിക ലോകത്ത് മറ്റൊരു മഹത്തായ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ തുടക്കം കുറിക്കപ്പെടുന്നത്; അതാണ് ഉസ്മാനിയ്യ ഭരണകൂടം. മംഗോളിയരുടെ ആക്രമണത്തെത്തുടർന്ന് പലായനം ചെയ്ത് ഏഷ്യാമൈനറിൽ (ഇന്നത്തെ തുർക്കിയിലെ അനറ്റോലിയ) എത്തിയ കായി (Kayi) ഗോത്രത്തിൽ നിന്നാണ് അവർ ഉയർന്നുവരുന്നത്. അവരുടെ നേതാവായിരുന്ന സുലൈമാൻ ശാഹ്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മകൻ എർതുഗ്രൂൽ (Ertugrul) എന്നിവരിലൂടെയാണ് ഇതിന് തുടക്കമിടുന്നത്. ഇതിനെക്കുറിച്ച് നാം വരും അധ്യായങ്ങളിൽ വിശദമായി ചർച്ച ചെയ്യുന്നതാണ്.
ഹിജ്‌റ 1380-കളോടെ ബഹ്‌രി മംലൂക്കുകളുടെ ഭരണം അവസാനിക്കുകയും സെയ്ഫുദ്ദീൻ ബർഖൂഖിലൂടെ ബുർജി മംലൂക്കുകളുടെ ഭരണം ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്തു. രണ്ട് വിഭാഗവും ഇസ്‌ലാമിന് വലിയ സേവനങ്ങൾ നൽകിയവരാണെങ്കിലും ബഹ്‌രി മംലൂക്കുകളുടെ കാലത്താണ് കൂടുതൽ നേട്ടങ്ങളുണ്ടായത്. ബൈബർസിന്റെയും ഖലാവൂൻ കുടുംബത്തിന്റെയും കാലത്ത് മംഗോളിയരെ പൂർണ്ണമായും തുരത്താനും, കുരിശുയോദ്ധാക്കളിൽ നിന്ന് അക്ക, ട്രിപ്പോളി, അൻത്വാകിയ, ഹലബ് എന്നീ പ്രദേശങ്ങളെല്ലാം തിരിച്ചുപിടിക്കാനും സാധിച്ചു. സ്വലാഹുദ്ദീൻ അയ്യൂബി മോചിപ്പിച്ച ഖുദ്സ് പിന്നീട് ബ്രിട്ടീഷുകാർ വന്ന് ജൂതന്മാർക്ക് കൈമാറുന്നത് വരെ മുസ്ലിംകളുടെ കൈകളിൽ തന്നെ സുരക്ഷിതമായിരുന്നു.
ശഖ്ഹബ് യുദ്ധത്തിൽ മംഗോളിയർ മുസ്ലിംകളാണെന്ന് വാദിച്ച് വന്നപ്പോൾ അവരോട് യുദ്ധം ചെയ്യാൻ പലരും മടിച്ചുനിന്നു. അപ്പോഴാണ് ശൈഖുൽ ഇസ്‌ലാം ഇബ്നു തൈമിയ്യ ധീരമായ നിലപാടെടുത്തത്. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: “അവർ ഇസ്‌ലാമിൽ നിന്ന് പുറത്തുപോയവരാണ്. അവർക്ക് ഇസ്‌ലാമിന്റെ പേര് മാത്രമേയുള്ളൂ. ഞാൻ അവരുടെ പക്ഷത്തായിരുന്നാൽ എന്നെ നിങ്ങൾ കൊന്നേക്കുക.” ഇത് സൈന്യത്തിന് വലിയ ആവേശം നൽകുകയും ആ യുദ്ധത്തിൽ മംലൂക്കുകൾ വലിയ വിജയം നേടുകയും ചെയ്തു.
അല്ലാഹു ഈ അറിവുകൾ നമുക്ക് ഉപകാരപ്രദമാക്കട്ടെ. ഇതിൽ ശരിയായത് അല്ലാഹുവിൽ നിന്നുള്ളതാണ്; എന്തെങ്കിലും തെറ്റുകൾ സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ അത് എൻ്റെയും പിശാചിൻ്റെയും വീഴ്ചകളാണ്. കൂടുതൽ ശരിയായ വിവരങ്ങൾ കണ്ടെത്താൻ നമുക്കേവർക്കും അല്ലാഹു തൗഫീഖ് നൽകട്ടെ.
- മുഹമ്മദ് – 7