4. യസീദിന്റെ ഭരണാന്ത്യവും അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈറിന്റെ ഖിലാഫത്തും

ഡോ. സുറൂർ ബ്നു മുദക്കിർ അൽ-അജമി

സർവ്വലോക രക്ഷിതാവായ അല്ലാഹുവിന് സർവ്വസ്തുതിയും. നമ്മുടെ നബി മുഹമ്മദ് ﷺ യുടെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുടുംബത്തിന്റെയും സ്വഹാബികളുടെയും, അന്ത്യനാൾ വരെ അവരുടെ പാത പിന്തുടർന്ന എല്ലാവരുടെയും മേൽ അല്ലാഹുവിന്റെ അനുഗ്രഹവും രക്ഷയും ഉണ്ടാകുമാറാകട്ടെ.

ഇസ്ലാമിക ചരിത്രത്തിൽ നിന്നുള്ള പാഠങ്ങൾ ഈ അധ്യായത്തിൽ തുടരുകയാണ്. മുൻ അധ്യായങ്ങളിൽ സച്ചരിതരായ ഖലീഫമാരുടെ ചരിത്രവും, മുആവിയ ബ്നു അബീസുഫ്യാൻ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ വിന്റെ കാലഘട്ടവും, തുടർന്ന് ഹിജ്റ 60 മുതൽ 64 വരെ ഭരണത്തിലിരുന്ന യസീദ് ബ്നു മുആവിയയുടെ കാലഘട്ടത്തിൽ നടന്ന സംഭവവികാസങ്ങളും വിശദീകരിക്കുകയുണ്ടായി. മുഹമ്മദ് നബി ﷺ യുടെ സമുദായത്തിന് മേൽ അങ്ങേയറ്റം ദാരുണമായ സംഭവങ്ങൾ അരങ്ങേറിയ ഒരു കാലഘട്ടമായിരുന്നു അത്. ഈ സംഭവങ്ങൾ മുസ്ലീങ്ങൾക്കിടയിൽ വലിയ ഭിന്നിപ്പുകൾക്കും വേദനകൾക്കും ദുഃഖങ്ങൾക്കും കാരണമായി. അതിൽ ആദ്യത്തേത് ഹുസൈൻ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ വിന്റെ കൊലപാതകമായിരുന്നു. ആ സംഭവത്തിന്റെ പൂർണ്ണരൂപവും അതിൽ ഒരു മുസ്ലീമിന്റെ നിലപാട് എന്തായിരിക്കണമെന്നും മുമ്പ് വ്യക്തമാക്കിയതാണ്.

തുടർന്ന് മദീനയിൽ നടന്ന ‘അൽ-ഹർറ’ സംഭവത്തെക്കുറിച്ചും വിശദീകരിച്ചു. മദീനക്കാർ യസീദ് ബ്നു മുആവിയക്കുള്ള ബൈഅത്ത് ലംഘിച്ചതിനെ തുടർന്ന്, 12,000 പേരടങ്ങുന്ന സൈന്യം ശാമിൽ നിന്ന് വരികയും മദീനക്കാരുമായി യുദ്ധം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. മദീനക്ക് ശേഷം ഈ സൈന്യം മക്കയിലേക്ക് നീങ്ങുകയും, മക്കയുടെ കിഴക്ക് ഭാഗങ്ങളിൽ മിഞ്ചനീഖുകൾ സ്ഥാപിച്ച് മക്കയെ ഉപരോധിക്കുകയും ചെയ്തു. മുസ്ലീങ്ങളുടെ ഖലീഫയായി സ്വയം പ്രഖ്യാപിച്ച അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈർ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ അന്ന് മക്കയിലുണ്ടായിരുന്നു. കഅ്ബയെ ഉപരോധിച്ചിരുന്ന ഈ സൈന്യത്തിന്റെ കമാൻഡർ ഹുസൈൻ അസ്സുകൂനിക്ക് ശാമിൽ നിന്ന് ഒരു വാർത്ത ലഭിച്ചു; യസീദ് ബ്നു മുആവിയ മരിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നതായിരുന്നു ആ വാർത്ത. കേവലം 36 വയസ്സുള്ളപ്പോഴായിരുന്നു അയാളുടെ മരണം. 32-ാം വയസ്സിൽ ഭരണമേറ്റെടുത്ത അയാൾ 4 വർഷക്കാലം ഭരണം നടത്തി. അയാളുടെ കാലത്ത് നടന്ന ദാരുണമായ സംഭവങ്ങൾ ചരിത്രത്തിൽ മറഞ്ഞുകിടക്കുന്നതല്ല. അഹ്‌ലുസ്സുന്ന വൽ ജമാഅത്തിന്റെ നിലപാട് നേരത്തെ വ്യക്തമാക്കിയതുപോലെ, അവർ യസീദിനെ സ്നേഹിക്കുകയോ അദ്ദേഹത്തിന് വേണ്ടി പ്രാർത്ഥിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല; എന്നാൽ അവർ അദ്ദേഹത്തെ ശപിക്കുകയോ അധിക്ഷേപിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നുമില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാര്യങ്ങൾ അല്ലാഹുവിനാണ് വിടുന്നത്. ഹുസൈന്റെ കൊലപാതകം, അൽ-ഹർറ സംഭവം, മക്കയുടെ ഉപരോധം തുടങ്ങി അഹ്‌ലുസ്സുന്നയുടെയും മുസ്ലീങ്ങളുടെയും ഹൃദയങ്ങളെ പിളർക്കുന്ന ദുരന്തങ്ങൾ യസീദിന്റെ ഭരണകാലത്ത് നടന്നിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ യസീദിനെ കാഫിറാക്കാനോ ശപിക്കാനോ കഴിയാത്തവിധം ചില നന്മകളും അക്കാലത്ത് സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ഈ ചരിത്രപഠനത്തിൽ നിന്ന് ഉൾക്കൊള്ളേണ്ട പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു പാഠമുണ്ട്. അഹ്‌ലുസ്സുന്ന വൽ ജമാഅത്ത് ശപിക്കുന്നവരല്ല, പ്രത്യേകിച്ചും വ്യക്തികളെ പേരെടുത്ത് അവർ ശപിക്കാറില്ല. ലഅ്നത്ത് ചെയ്യലും ശപിക്കലും അവരുടെ സ്വഭാവത്തിലില്ല. കാരണം നമ്മുടെ നബി ﷺ നമ്മെ പഠിപ്പിച്ചത് അപ്രകാരമാണ്. നബി ﷺ പറയുന്നു:

لَيْسَ الْمُؤْمِنُ بِالطَّعَّانِ وَلاَ اللَّعَّانِ وَلاَ الْفَاحِشِ وَلاَ الْبَذِيءِ

‘സത്യവിശ്വാസി എന്നത് കുത്തിപ്പേശുന്നവനോ, ശപിക്കുന്നവനോ, ദുർവൃത്തി ചെയ്യുന്നവനോ, ദുർഭാഷണം നടത്തുന്നവനോ അല്ല.’¹

സത്യവിശ്വാസി എന്നത് ഈമാനും നല്ല സ്വഭാവവും ഇസ്ലാമിക മര്യാദകളുമുള്ളവനാണ്. അവന്റെ നാവ് ശപിക്കുന്നതിനോ അധിക്ഷേപിക്കുന്നതിനോ ചീത്തവിളിക്കുന്നതിനോ ശീലിച്ചതായിരിക്കില്ല. അത്തരം മോശമായ സ്വഭാവങ്ങളിൽ നിന്നും വാക്കുകളിൽ നിന്നും അവൻ എപ്പോഴും ഉന്നതനായിരിക്കും. അതാണ് ഒരു മുസ്ലീമിന്റെ സ്വഭാവം. ഫിർഔൻ ശപിക്കപ്പെട്ടവനാണെന്ന് നമുക്കറിയാം; അല്ലാഹു ഖുർആനിൽ പരാമർശിച്ച പല അവിശ്വാസികളും ശപിക്കപ്പെട്ടവരാണെന്നും നമുക്കറിയാം. എന്നാൽ എപ്പോഴും ‘അവന്റെ മേൽ അല്ലാഹുവിന്റെ ശാപമുണ്ടാകട്ടെ, അവന്റെ മേൽ അല്ലാഹുവിന്റെ ശാപമുണ്ടാകട്ടെ’ എന്ന് പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുക എന്നത് ഒരു വിശ്വാസിയുടെ രീതിയല്ല. മറിച്ച് ഒരു വിശ്വാസിയുടെ നാവ് എപ്പോഴും നല്ല വാക്കുകളും ഉത്തമമായ സംസാരങ്ങളും കൊണ്ടാണ് ശീലിക്കപ്പെടേണ്ടത്.

അതിനാൽ, സ്വഹാബികളുടെ ശത്രുക്കൾ ഇന്ന് ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന അധിക്ഷേപങ്ങളും ശപിക്കലുകളും മുസ്ലീങ്ങളുടെ സ്വഭാവമല്ല; അത് മുസ്ലീങ്ങളുടെ മൻഹജുമല്ല (പാതയുമല്ല). അത്തരക്കാരുടെ പ്രഭാഷണങ്ങളോ വാക്കുകളോ കേട്ടാൽ അതിൽ മുക്കാൽ ഭാഗവും ശാപങ്ങളും അധിക്ഷേപങ്ങളും കുത്തുവാക്കുകളും മാത്രമായിരിക്കും. ഇതാണോ ദീൻ? ഇതാണോ ഇസ്ലാം? ഇതാണോ ജനങ്ങൾക്കും വിദ്യാർത്ഥികൾക്കും നാം പകർന്നുനൽകേണ്ട അറിവ്? പ്രഭാഷണങ്ങളും ക്ലാസുകളും അധിക്ഷേപങ്ങളും ശാപങ്ങളും പരിഹാസങ്ങളും പഠിപ്പിക്കാനുള്ളതാണോ? ഇതൊരിക്കലും മുസ്ലീങ്ങളുടെ സ്വഭാവമല്ല, പണ്ഡിതന്മാരുടെ കാര്യം പറയേണ്ടതുമില്ല.

സുന്നത്തിന്റെ പണ്ഡിതന്മാർ നൽകുന്ന അധ്യാപനങ്ങളും മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശങ്ങളും ക്ലാസുകളും, ബിദ്അത്തിന്റെയും വഴികേടിന്റെയും ആളുകൾ നൽകുന്ന ക്ലാസുകളും തമ്മിലൊന്ന് താരതമ്യം ചെയ്താൽ അവരുടെ സ്വഭാവത്തിലും പെരുമാറ്റത്തിലുമുള്ള വലിയ വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കാൻ സാധിക്കും. സുന്നത്തിന്റെ പണ്ഡിതന്മാർ അറിവ് നൽകുന്നതിന് മുമ്പ് മര്യാദകളാണ് പഠിപ്പിക്കുന്നത്. എന്നാൽ അക്കൂട്ടർക്ക് എന്തെങ്കിലും അറിവുണ്ടെങ്കിൽ തന്നെയും അത് പഠിപ്പിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് അവർ മര്യാദകൾ നഷ്ടപ്പെടുത്തുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.

യസീദ് ബ്നു മുആവിയ ബ്നു അബീസുഫ്യാൻ മരണപ്പെട്ട ഹിജ്റ 64-ലെ ചരിത്രത്തിലേക്കാണ് ഇനി പ്രവേശിക്കുന്നത്. ഇസ്ലാമിക സമുദായം അങ്ങേയറ്റം ഛിന്നഭിന്നമാവുകയും, തങ്ങളുടെ നേതാവാരെന്നോ തങ്ങൾ എങ്ങോട്ടാണ് പോകുന്നതെന്നോ അറിയാത്തവിധം ചിതറിപ്പോവുകയും ചെയ്ത സംഭവബഹുലമായ ഒരു വർഷമായിരുന്നു അത്. ഭരണാധികാരി എത്ര അക്രമി ആണെങ്കിൽ പോലും, ഒരു നാടിന് തങ്ങളുടെ ഭരണാധികാരിയെ നഷ്ടപ്പെടുക എന്നത് വലിയൊരു നിർഭാഗ്യമാണ്. കാരണം, അതോടെ അവിടെ അരാജകത്വം ഉടലെടുക്കുകയും, ജനങ്ങളുടെ സംവിധാനങ്ങൾ തകരുകയും, സുരക്ഷ നഷ്ടപ്പെടുകയും ചെയ്യും. ഒരു കുടുംബനാഥന് തന്റെ കുടുംബത്തിന്റെയും മക്കളുടെയും കാര്യത്തിൽ പോലും ഭയമുണ്ടാകുന്ന അവസ്ഥ അവിടെയുണ്ടാകും. യസീദ് ബ്നു മുആവിയയുടെ മരണം ഡമസ്കസിലെ പള്ളിയിൽ പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടു. ഇനി ആരാണ് ഖിലാഫത്തും ഭരണവും ഏറ്റെടുക്കുക? യസീദ് ബ്നു മുആവിയ തന്റെ ജീവിതകാലത്ത് നിർദ്ദേശിച്ചതുപോലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മകൻ മുആവിയ ബ്നു യസീദ് ബ്നു മുആവിയ ഖലീഫയാകാനായിരുന്നു തീരുമാനം. അന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് 21 വയസ്സ് മാത്രമായിരുന്നു പ്രായം. എന്നാൽ ആ കാലഘട്ടത്തിലെ പണ്ഡിതന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ നല്ലൊരു ചെറുപ്പക്കാരനായിട്ടാണ് വിലയിരുത്തിയത്. ഇസ്ലാമിക സമുദായത്തിന് നന്മവരണമെന്ന് അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു.

ഡമസ്കസിലെ വലിയ പള്ളിയിൽ വെച്ച് തന്റെ പിതാവ് യസീദിന്റെ ജനാസ നമസ്കാരത്തിന് നേതൃത്വം നൽകിയ ശേഷം അദ്ദേഹം അല്ലാഹുവിനെ സ്തുതിച്ചുകൊണ്ട് ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു: “അല്ലയോ ജനങ്ങളേ, നിങ്ങൾക്കൊരു ഖലീഫയെ നിങ്ങൾ തന്നെ കണ്ടെത്തുക. ഞാൻ നിങ്ങളുടെ ഖലീഫയാകാൻ യോഗ്യനല്ല. നിങ്ങളിൽ അബൂബക്കറിനെയോ ഉമറിനെയോ പോലൊരാൾ ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ ഞാൻ അദ്ദേഹത്തെ ഭരണമേൽപ്പിക്കുകയും ബൈഅത്ത് ചെയ്യുകയും ചെയ്യുമായിരുന്നു. എന്നാൽ ഉമർ രൂപീകരിച്ച ശൂറാ സമിതിയിലുള്ളവരെപ്പോലെ ആരും ഇന്ന് നിങ്ങളിലില്ല.” സഅ്ദ് ബ്നു അബീ വഖാസ്, സുബൈർ ബ്നുൽ അവ്വാം, ത്വൽഹ ബ്നു ഉബൈദുല്ലാഹ്, അബ്ദുറഹ്മാൻ ബ്നു ഔഫ്, ഉസ്മാൻ ബ്നു അഫ്ഫാൻ, അലി ബ്നു അബീത്വാലിബ് رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ എന്നിവരടങ്ങിയ ആറ് പേരുടെ ശൂറാ സമിതിയെക്കുറിച്ചാണ് അദ്ദേഹം സൂചിപ്പിച്ചത്. “അതുകൊണ്ട് എന്റെ അധികാരം ഏൽപ്പിക്കാൻ ആ ശൂറാ സമിതിയിലുള്ളവരെപ്പോലെ ഒരാളെയും ഞാൻ നിങ്ങളിൽ കാണുന്നില്ല.” ഇത്രയും പറഞ്ഞുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം മിമ്പറിൽ നിന്നിറങ്ങി തന്റെ വീട്ടിലേക്ക് പോയി. പിന്നീട് മരണം വരെ അദ്ദേഹം അവിടെനിന്ന് പുറത്തിറങ്ങിയില്ല. കേവലം 42 ദിവസം മാത്രമാണ് അദ്ദേഹം അധികാരത്തിലിരുന്നത് എന്ന് ചരിത്രകാരന്മാർ പറയുന്നു. രോഗിയായിരുന്ന അദ്ദേഹം ചുമലിലേറ്റപ്പെട്ടാണ് പിന്നീട് ആ വീട്ടിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്നത്.

മുഹമ്മദ് നബി ﷺ യുടെ സമുദായത്തിൽ വലിയൊരു ആശയക്കുഴപ്പവും അരാജകത്വവും ഉടലെടുത്തത് ഇവിടെനിന്നാണ്. ആരാണ് തങ്ങളുടെ ഖലീഫയെന്നും ഭരണാധികാരിയെന്നും എല്ലാവരും അന്വേഷിക്കാൻ തുടങ്ങി. യസീദ് ബ്നു മുആവിയയുടെ അവസാന കാലത്ത് മക്കയിൽ വെച്ച് അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈർ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ സ്വയം ഖലീഫയായി പ്രഖ്യാപിച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ മുആവിയ ബ്നു യസീദ് ഖിലാഫത്ത് ഒഴിയുകയും പകരം മറ്റൊരാളെ നിയമിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്തതോടെ ശാമിലെ ഡമസ്കസിൽ വലിയ അരാജകത്വം ഉണ്ടായി. ഇസ്ലാമിക ഖിലാഫത്തിന്റെ കേന്ദ്രവും, ജിഹാദിനും ഇസ്ലാമിക പ്രബോധനത്തിനുമുള്ള സൈന്യങ്ങൾ പുറപ്പെട്ടിരുന്ന സ്ഥലവുമായിരുന്നു ഡമസ്കസ്. എന്നാൽ ഈ സംഭവങ്ങളോടെ എല്ലാം അവിടെ സ്തംഭിച്ചുപോയി. അതിർത്തികളിൽ കാവൽ നിന്നിരുന്ന സൈന്യങ്ങൾക്ക് പോലും യസീദിനും മകനും ശേഷം ആരാണ് തങ്ങളുടെ ഖലീഫയെന്നറിയാത്ത അവസ്ഥവന്നു.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈർ മുസ്ലിം നാടുകളിലേക്കെല്ലാം സന്ദേശങ്ങൾ അയച്ചു. തുടർന്ന് ഭൂരിഭാഗം ഇസ്ലാമിക നാടുകളും പ്രദേശങ്ങളും മക്കയിലുള്ള അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈറിന് മുസ്ലീങ്ങളുടെ ഖലീഫയായി ബൈഅത്ത് ചെയ്തു. ഈജിപ്ത്, ഹിജാസ്, ഇറാഖ്, ഖുറാസാൻ, ഖുറാസാന് അപ്പുറമുള്ള പ്രദേശങ്ങൾ, യമൻ, ബഹ്റൈൻ തുടങ്ങിയ പ്രദേശങ്ങളെല്ലാം അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈർ ബ്നുൽ അവ്വാമിന് رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ ഖിലാഫത്തിന്റെ ബൈഅത്ത് ചെയ്തു. അപ്പോൾ പിന്നെ ബാക്കിയുണ്ടായിരുന്നത് ശാമായിരുന്നു. മുആവിയ ബ്നു അബീസുഫ്യാൻ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ വിന്റെ മന്ത്രിയായിരുന്ന ഖൈസ് ബ്നു ഖാലിദ്, ജോർദാൻ ഉൾപ്പെടെ ഡമസ്കസ് വരെയുള്ള ശാമിന്റെ പ്രാന്തപ്രദേശങ്ങളുടെ ബൈഅത്തുമായി അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈറിന്റെ അടുത്തേക്ക് പോയിരുന്നു. അതിനാൽ ആ കാലഘട്ടത്തിലെ യഥാർത്ഥ ഖലീഫ അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈറായിരുന്നുവെന്ന് ചില പണ്ഡിതന്മാരും ചരിത്രകാരന്മാരും അഭിപ്രായപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. എല്ലാ പ്രദേശങ്ങളും മുസ്ലീങ്ങളും അദ്ദേഹത്തിന് ബൈഅത്ത് ചെയ്തിരുന്നു. ഉമയ്യാക്കൾക്കിടയിൽ ചില തർക്കങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നില്ലെങ്കിൽ അവരും അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈറിന് ബൈഅത്ത് ചെയ്യുമായിരുന്നു.

യസീദ് ബ്നു മുആവിയ മരിച്ച വാർത്ത അറിഞ്ഞപ്പോൾ ഹുസൈൻ അസ്സുകൂനി അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈറിനോട് പറഞ്ഞ കാര്യങ്ങൾ നാം ഓർക്കേണ്ടതുണ്ട്. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: “അബ്ദുല്ലാഹ്, ഇന്നലെ വരെ ഞാൻ താങ്കളോട് യുദ്ധം ചെയ്യുകയായിരുന്നു. എന്നാൽ ഇന്ന് താങ്കളിൽ ഞാൻ നന്മ കാണുന്നു. ഖിലാഫത്തിന്റെ കേന്ദ്രവും സൈന്യങ്ങൾ പുറപ്പെടുന്ന നാടുമായ ശാമിലേക്ക് താങ്കൾ എന്റെ കൂടെ വരിക. അവിടെവെച്ച് ഞാനും ശാമുകാരും താങ്കൾക്ക് ബൈഅത്ത് ചെയ്യാം. അല്ലാഹുവാണെ സത്യം, ഇക്കാര്യത്തിൽ അവിടെ രണ്ടാളുകൾക്കിടയിൽ പോലും അഭിപ്രായവ്യത്യാസമുണ്ടാകില്ല. താങ്കൾ സ്വഹാബിയും സ്വഹാബിയുടെ മകനുമാണ്. ഇസ്ലാമിൽ താങ്കളുടെയും താങ്കളുടെ പിതാവിന്റെയും സ്ഥാനം എല്ലാവർക്കും അറിയാവുന്നതുമാണ്.” എന്നാൽ അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈർ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ അദ്ദേഹത്തോട് ശാമിലേക്ക് പോകാൻ വിസമ്മതിക്കുകയും ഇപ്രകാരം പറയുകയും ചെയ്തു: “എനിക്ക് ബൈഅത്ത് ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ മക്കയിലേക്ക് വരട്ടെ.”

യസീദ് ബ്നു മുആവിയയുടെ കാലത്ത് മദീനയുടെ ഗവർണറും ഉസ്മാൻ ബ്നു അഫ്ഫാന്റെ ഭരണകാലത്ത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ എഴുത്തുകാരനുമായിരുന്ന മർവാൻ ബ്നുൽ ഹകം യസീദിന്റെ മരണവാർത്ത അറിഞ്ഞപ്പോൾ തന്റെ കുടുംബവുമായി ശാമിലേക്ക് തിരിച്ചു. ഉമയ്യാക്കൾ ഭരണത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ സുഫ്യാനി ശാഖ, മർവാനി ശാഖ എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് ശാഖകളായി അറിയപ്പെട്ടിരുന്നു. ഈ രണ്ട് ശാഖകളും ഉമയ്യയിലാണ് സംഗമിക്കുന്നത്. മർവാൻ ബ്നുൽ ഹകം ശാമിലേക്ക് മടങ്ങുമ്പോൾ ശാമിലെ ഭൂരിഭാഗം പ്രദേശങ്ങളും അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈറിന് ബൈഅത്ത് ചെയ്തതായി അദ്ദേഹം കണ്ടു. മുആവിയ ബ്നു യസീദിന്റെ മരണം ഉമയ്യാക്കൾക്കിടയിൽ വലിയ അരാജകത്വമാണ് ഉണ്ടാക്കിയിരുന്നത്. മുആവിയ ബ്നു യസീദിന് ശേഷം ഭരണത്തിനും ഖിലാഫത്തിനും അർഹത ആർക്കാണെന്നതായിരുന്നു പ്രധാന ചോദ്യം. മുആവിയ ബ്നു യസീദിന്റെ ജനാസ നമസ്കാരത്തിന് നേതൃത്വം നൽകിയത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിതാവ് യസീദിന്റെ പിതൃവ്യനായ വലീദ് ബ്നു ഉത്ബ ബ്നു അബീസുഫ്യാനായിരുന്നു. ഖിലാഫത്ത് ഏറ്റെടുക്കാൻ ഏറ്റവും കൂടുതൽ അർഹത കൽപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത് അദ്ദേഹത്തിനായിരുന്നു. എന്നാൽ ഭരണത്തിനും ഖിലാഫത്തിനും വേണ്ടി ഉമയ്യാക്കൾക്കും അബൂസുഫ്യാന്റെ കുടുംബത്തിനും ഇടയിലുണ്ടായ തർക്കങ്ങളുടെ ഫലമായി മുആവിയ ബ്നു യസീദിന്റെ ജനാസ നമസ്കാരത്തിനിടെ അദ്ദേഹം കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.

മർവാൻ ബ്നുൽ ഹകം ഡമസ്കസിലെത്തിയപ്പോൾ ഉമയ്യാക്കൾ വലിയ പ്രതിസന്ധിയിലായിരുന്നു. ബനൂ ഉമയ്യ എന്ന നിലയിൽ തങ്ങൾ തന്നെ ഖിലാഫത്ത് തുടരണമോ അതോ അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈറിന് ബൈഅത്ത് ചെയ്യണമോ എന്നറിയാൻ അവർക്കൊരു കൂടിയാലോചന ആവശ്യമായിവന്നു. അങ്ങനെ ഡമസ്കസിന്റെ പ്രാന്തപ്രദേശത്തുള്ള ‘അൽ-ജാബിയ’ എന്ന സ്ഥലത്ത് അവർ ഒരു സമ്മേളനം വിളിച്ചുചേർത്തു. സുഫ്യാനി, മർവാനി ശാഖകളിൽ നിന്നുള്ള ഉമയ്യാക്കൾ ഈ സമ്മേളനത്തിൽ പങ്കെടുത്തു. ഹുസൈൻ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ വിനെ കൊലപ്പെടുത്താൻ ഉത്തരവിട്ട ഉബൈദുല്ലാഹ് ബ്നു സിയാദും, ഡമസ്കസിലെ പോലീസ് കമാൻഡറായ റൗഹ് ബ്നു സിൻബാഉം അതിലുണ്ടായിരുന്നു. ഖിലാഫത്തിന് ആരാണ് ഏറ്റവും അർഹനെന്ന് അവർ ഈ സമ്മേളനത്തിൽ ചർച്ച ചെയ്തു. ഈ പ്രതിസന്ധിഘട്ടത്തിൽ ഭരണമേറ്റെടുക്കാൻ ഏറ്റവും അനുയോജ്യൻ മർവാൻ ബ്നുൽ ഹകമാണെന്ന് ബുദ്ധിമാന്മാരായ ആളുകൾ അഭിപ്രായപ്പെട്ടു.

ഭരണം എന്നത് അത്രയെളുപ്പം ആർക്കും വിട്ടുകൊടുക്കാൻ കഴിയാത്ത ഒന്നാണ്. ഒരു ശാഖയിൽ നിന്നും മറ്റൊരു ശാഖയിലേക്ക് അധികാരം കൈമാറ്റം ചെയ്യപ്പെട്ടാൽ അത് വീണ്ടും തിരികെ ലഭിക്കില്ലെന്ന ഭയം അവർക്കുണ്ടായിരുന്നു. സച്ചരിതരായ ഖലീഫമാരുടെ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ കാര്യത്തിലൊഴികെ ചരിത്രത്തിലധികവും സംഭവിച്ചത് അതാണ്. നബി ﷺ ഒരു ഹദീസിൽ ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്:

الْخِلَافَةُ فِي أُمَّتِي ثَلَاثُونَ سَنَةً، ثُمَّ مُلْكٌ بَعْدَ ذَلِكَ

‘എന്റെ സമുദായത്തിൽ ഖിലാഫത്ത് മുപ്പത് വർഷക്കാലമായിരിക്കും. പിന്നീട് അത് രാജവാഴ്ചയായിരിക്കും.’²

പിന്നീട് വരുന്നത് ‘കടിച്ചൂറ്റുന്ന രാജവാഴ്ച’ (ملك عضوض) ആയിരിക്കുമെന്ന് മറ്റ് ചില നിവേദനങ്ങളിലും വന്നിട്ടുണ്ട്. അതായത്, ഭരണാധികാരി അധികാരത്തിൽ കടിച്ചുതൂങ്ങുകയും അത് തന്റെ മക്കൾക്കും പേരക്കുട്ടികൾക്കും അനന്തരാവകാശമായി കൈമാറുകയും ചെയ്യുന്ന രീതി. നബി ﷺ പ്രവചിച്ച ആ യാഥാർത്ഥ്യമാണ് ചരിത്രത്തിൽ പിന്നീട് നാം കാണുന്നത്.

സുഫ്യാനി പരമ്പരയിൽ നിന്ന് മർവാന്റെ പരമ്പരയിലേക്ക് അധികാരം എങ്ങനെയാണ് കൈമാറ്റം ചെയ്യപ്പെടുക എന്നതായിരുന്നു സുഫ്യാനികളുടെ ആശങ്ക. അപ്പോൾ ആ സമ്മേളനത്തിലുണ്ടായിരുന്ന ബുദ്ധിമാന്മാർ ഒരു പരിഹാരം നിർദ്ദേശിച്ചു: “മർവാൻ, താങ്കളാണ് ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ഖിലാഫത്ത് ഏറ്റെടുക്കാൻ ഏറ്റവും അർഹൻ. എന്നാൽ താങ്കൾ യസീദിന്റെ വിധവയെ വിവാഹം കഴിക്കുകയും, താങ്കൾക്ക് ശേഷം ഖിലാഫത്ത് ഖാലിദ് ബ്നു യസീദ് ബ്നു മുആവിയക്ക് കൈമാറുകയും ചെയ്യണം.” അതായത്, മർവാന് ശേഷം അധികാരം വീണ്ടും സുഫ്യാനി ശാഖയിലേക്ക് തന്നെ തിരിച്ചുവരുന്ന രീതിയിലായിരുന്നു ആ കരാർ. സന്ദർഭവശാൽ ഒരു കാര്യം സൂചിപ്പിക്കട്ടെ; ഹിംസിലുള്ള പ്രസിദ്ധമായ ഒരു ഖബർ ഖാലിദ് ബ്നുൽ വലീദിന്റേതാണെന്ന് ചിലർ കരുതാറുണ്ട്. എന്നാൽ ചരിത്രപരമായി അത് ശരിയല്ല. അത് ഖാലിദ് ബ്നു യസീദ് ബ്നു മുആവിയയുടെ ഖബറാണ്. അദ്ദേഹം വളർന്നപ്പോൾ ഹിംസിലേക്ക് പോകുകയും അവിടെ രസതന്ത്രവും വൈദ്യശാസ്ത്രവും പഠിക്കുകയും ചെയ്തു. അദ്ദേഹത്തിന് അധികാരത്തിൽ യാതൊരു താല്പര്യവുമുണ്ടായിരുന്നില്ല. രസതന്ത്രത്തിലെ ചില പരീക്ഷണങ്ങൾക്കിടെ അദ്ദേഹത്തിന് അപകടം സംഭവിച്ചുവെന്നും അതുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹം മരിച്ചതെന്നും ചരിത്രകാരന്മാർ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. അദ്ദേഹം ഹിംസിൽ മരണപ്പെടുകയും അവിടെ മറവുചെയ്യപ്പെടുകയും ചെയ്തപ്പോൾ, അത് ‘ഖാലിദിന്റെ ഖബർ’ എന്നറിയപ്പെടുകയും പിന്നീട് ജനങ്ങൾ അത് ഖാലിദ് ബ്നുൽ വലീദിന്റേതാണെന്ന് തെറ്റിദ്ധരിക്കുകയുമായിരുന്നു.

ഈ സമ്മേളനത്തിലെ തീരുമാനപ്രകാരം ഉമയ്യാക്കളുടെ ഖിലാഫത്ത് നിലനിർത്തുന്നതിനായി മർവാൻ ബ്നുൽ ഹകം ഖലീഫയായി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു. അദ്ദേഹം യസീദിന്റെ വിധവയെ വിവാഹം കഴിക്കുമെന്നും, അദ്ദേഹത്തിന് ശേഷം കിരീടാവകാശിയായി ഖാലിദ് ബ്നു യസീദ് വരുമെന്നുമായിരുന്നു കരാർ. ഈ ബൈഅത്തിനെതിരെയുള്ളവരെ നേരിടാൻ അവർ ശാമിലെ സൈന്യത്തെ സജ്ജമാക്കി. ഉമയ്യാക്കളുടെ ഭരണം തിരിച്ചുപിടിക്കാനുള്ള ഈ യുദ്ധങ്ങളെ ചരിത്രത്തിൽ ‘വിമോചന യുദ്ധങ്ങൾ’ എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. മുആവിയയുടെ മന്ത്രിയായിരുന്ന ളഹ്ഹാക് ബ്നു ഖൈസ് അൽ-ഫിഹ്‌രിയെയാണ് അവർ ആദ്യം ലക്ഷ്യമിട്ടത്. ജോർദാൻ മുതൽ അറേബ്യൻ ഉപദ്വീപ് വരെയുള്ള പ്രദേശങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചിരുന്ന അദ്ദേഹം അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈറിനായിരുന്നു ബൈഅത്ത് ചെയ്തിരുന്നത്. മർവാൻ ബ്നുൽ ഹകമും ളഹ്ഹാക് ബ്നു ഖൈസും തമ്മിൽ കത്തിടപാടുകൾ നടന്നു. ഉമയ്യാക്കളുടെ പരമ്പര എന്ന നിലയിൽ തങ്ങൾ മർവാന് ബൈഅത്ത് ചെയ്തതായി അവർ അദ്ദേഹത്തെ അറിയിച്ചു. എന്നാൽ ളഹ്ഹാക് അത് അംഗീകരിച്ചില്ല. ഖിലാഫത്ത് എന്നത് ഒരു കുടുംബത്തിന്റെ സ്വത്തല്ലെന്നും, ഖിലാഫത്തിന് ഏറ്റവും അർഹനായ അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈറിനാണ് തങ്ങൾ ബൈഅത്ത് ചെയ്തതെന്നും അദ്ദേഹം മറുപടി നൽകി.

ഇതോടെ ളഹ്ഹാക് ബ്നു ഖൈസിനെതിരെ ശാമിലെ സൈന്യം പുറപ്പെടുകയും വലിയൊരു യുദ്ധം നടക്കുകയും ചെയ്തു. ആ യുദ്ധത്തിൽ ളഹ്ഹാക് ബ്നു ഖൈസ് കൊല്ലപ്പെടുകയും ഒട്ടേറെപ്പേർ മരണപ്പെടുകയും ചെയ്തു. അല്ലാഹു അദ്ദേഹത്തോട് കരുണ കാണിക്കട്ടെ. ഈ യുദ്ധങ്ങളെല്ലാം നാം ചരിത്രവസ്തുതകളെന്ന നിലയിലാണ് വിവരിക്കുന്നത്, അല്ലാതെ ഇതിലൊന്നും അഭിമാനിക്കാൻ ഒന്നുമില്ല. ഇതെല്ലാം അല്ലാഹുവിന്റെ നിയമങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധമായി നടന്ന കാര്യങ്ങളാണ്. ഖിലാഫത്തിന് ഏറ്റവും അർഹനായ വ്യക്തിക്ക് ഭരണം വിട്ടുകൊടുക്കുക എന്നതായിരുന്നു അവർ ചെയ്യേണ്ടിയിരുന്നത്. ഭരണത്തിന് വേണ്ടി മുസ്ലീങ്ങൾ പരസ്പരം വാളെടുക്കാൻ പാടില്ലാത്തതായിരുന്നു. ഭരണമേറ്റെടുത്തവനെ അനുസരിക്കാനും അംഗീകരിക്കാനും എല്ലാവരും ബാധ്യസ്ഥരായിരുന്നു. അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈർ തന്നെയായിരുന്നു അന്ന് ഖലീഫയാകാൻ ഏറ്റവും അർഹൻ. എന്നാൽ സംഭവിച്ചതെല്ലാം ചരിത്രമാണ്; തെറ്റും ശരിയും തിരിച്ചറിയാൻ വേണ്ടിയാണ് നാമിത് പഠിക്കുന്നത്. അൻസ്വാറുകൾക്ക് നഷ്ടപ്പെട്ട അധികാരങ്ങൾ തിരിച്ചുപിടിക്കാൻ ഉമയ്യാക്കൾ ഈ യുദ്ധങ്ങൾ തുടർന്നു.

മർവാൻ ബ്നുൽ ഹകം ഹിജ്റ 64 മുതൽ 65 വരെ കേവലം ഒരു വർഷം മാത്രമാണ് ഭരണത്തിലിരുന്നത്. 65-ാം വയസ്സിലായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരണം. എങ്കിലും ആ ചുരുങ്ങിയ കാലയളവിൽ ശാമും ഈജിപ്തുമുൾപ്പെടെ രണ്ട് പ്രധാന പ്രദേശങ്ങൾ പിടിച്ചെടുക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിന് സാധിച്ചു. ളഹ്ഹാക് ബ്നു ഖൈസിനെ പരാജയപ്പെടുത്തി ശാം പൂർണ്ണമായും സ്വന്തമാക്കി. പിന്നീട് ഈജിപ്ത് പിടിച്ചെടുത്തപ്പോൾ അവിടെ തന്റെ സഹോദരനായ അബ്ദുൽ അസീസ് ബ്നുൽ ഹകമിനെ (ഉമർ ബ്നു അബ്ദിൽ അസീസിന്റെ പിതാവിനെ) ഗവർണറായി നിയമിച്ചു. ജോർദാൻ, ഫലസ്തീൻ, ഡമസ്കസ്, ലെബനൻ എന്നിവയുൾപ്പെടുന്ന ശാം പ്രദേശവും, ഈജിപ്തും അതിനപ്പുറമുള്ള ടുണീഷ്യ ഉൾപ്പെടെയുള്ള പ്രദേശങ്ങളുമാണ് മർവാൻ ബ്നുൽ ഹകമിന്റെ ഭരണത്തിന് കീഴിലുണ്ടായിരുന്നത്.

ഹിജ്റ 65-ൽ മർവാൻ ബ്നുൽ ഹകം മരണപ്പെട്ടു. അദ്ദേഹം തന്റെ കിടപ്പുമുറിയിൽ സ്വാഭാവികമായി മരണപ്പെട്ടതാണെന്നും, അതല്ല ഖാലിദിനെ അവഗണിച്ച് സ്വന്തം മകന് അധികാരം നൽകാൻ ശ്രമിച്ചതിൽ കോപിച്ച് യസീദിന്റെ വിധവ അദ്ദേഹത്തെ കൊലപ്പെടുത്തിയതാണെന്നും ചരിത്രത്തിൽ വ്യത്യസ്ത അഭിപ്രായങ്ങളുണ്ട്. ഏതായാലും, ഖാലിദ് ബ്നു യസീദ് ബ്നു മുആവിയ ഖിലാഫത്തിന് യോഗ്യനല്ലെന്ന് മർവാൻ കരുതിയിരുന്നു. ഉമയ്യാക്കളുടെ ഭരണം ഇപ്പോഴും പതനത്തിന്റെ വക്കിലായിരുന്നു. ഇസ്ലാമിക ലോകത്തിന്റെ മുക്കാൽ ഭാഗവും അബ്ദുല്ലാഹ് ബ്നു സുബൈർ ഭരിക്കുമ്പോൾ ഉമയ്യാക്കൾക്ക് കേവലം ശാം, ഈജിപ്ത് പ്രദേശങ്ങൾ മാത്രമാണുണ്ടായിരുന്നത്. ഈ ചെറിയ പ്രായത്തിലുള്ള ഖാലിദിനെ ഭരണമേൽപ്പിച്ചാൽ അത് ഉമയ്യാക്കളുടെ ഭരണത്തിന്റെ പൂർണ്ണമായ തകർച്ചയ്ക്ക് കാരണമാകുമെന്ന് മർവാൻ ഭയപ്പെട്ടു. അതിനാൽ തനിക്ക് ശേഷം ഖിലാഫത്തിന് ഏറ്റവും അർഹൻ തന്റെ മകൻ അബ്ദുൽ മലിക് ബ്നു മർവാൻ ആണെന്ന് അദ്ദേഹം തീരുമാനിച്ചു.

നീതിയുക്തമായി പറയുകയാണെങ്കിൽ അബ്ദുൽ മലിക് ബ്നു മർവാൻ ഇസ്ലാമിക സമുദായം കണ്ട അസാമാന്യ പ്രതിഭയായ ഒരു ഭരണാധികാരിയും മികച്ച നയതന്ത്രജ്ഞനുമായിരുന്നു. അദ്ദേഹം ചെയ്തതെല്ലാം ശരിയായിരുന്നു എന്നല്ല ഇതിനർത്ഥം. മറ്റ് ഭരണാധികാരികളെപ്പോലെത്തന്നെ വിമർശിക്കപ്പെടേണ്ട പല കാര്യങ്ങളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭരണകാലത്തുമുണ്ടായിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ഒരു വ്യക്തിയുടെ ന്യൂനതകൾ എണ്ണാൻ കഴിയുന്നുവെന്നത് തന്നെ അയാളുടെ മഹത്ത്വത്തിന് തെളിവാണല്ലോ. ഉമയ്യാക്കളെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ആ കാലഘട്ടത്തിന് ഏറ്റവും അനുയോജ്യനായ വ്യക്തിയായിരുന്നു അബ്ദുൽ മലിക് ബ്നു മർവാൻ. അദ്ദേഹം ഖിലാഫത്തിന്റെ പതാക വളരെ മികച്ച നിലയിൽ തന്നെ ഏറ്റെടുത്തു. ഹിജ്റ 65 മുതൽ 86 വരെ (അല്ലെങ്കിൽ 66 മുതൽ 86 വരെ) 20 വർഷക്കാലം അദ്ദേഹം ഭരണത്തിലിരുന്നു. ഈ ഇരുപത് വർഷങ്ങൾക്കിടയിൽ ഒട്ടേറെ സംഭവങ്ങളും വിപ്ലവങ്ങളും വികസനങ്ങളും ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ആ വലിയ അരാജകത്വത്തിൽ നിന്ന് മുസ്ലീങ്ങളെ വീണ്ടും ഒരു കുടക്കീഴിൽ കൊണ്ടുവരാനും അവരെ ഐക്യപ്പെടുത്താനും അദ്ദേഹത്തിന് സാധിച്ചു. ആ കാലഘട്ടത്തിൽ നടന്ന ജിഹാദും ഇസ്ലാമിക വിജയങ്ങളും നേട്ടങ്ങളും ആർക്കും സങ്കൽപ്പിക്കാൻ കഴിയാത്തവിധം വലുതായിരുന്നു. അരാജകത്വത്തിന്റെ പടുകുഴിയിൽ നിന്ന് ലോകത്തെ ഏറ്റവും മികച്ച സാമ്രാജ്യമാക്കി മാറ്റാൻ അബ്ദുൽ മലിക് ബ്നു മർവാന് സാധിച്ചു. അല്ലാഹു അദ്ദേഹത്തോടും മുഴുവൻ മുസ്ലീങ്ങളോടും കരുണ കാണിക്കട്ടെ.

അബ്ദുൽ മലിക് ബ്നു മർവാനെ ചരിത്രത്തിൽ ‘അബുൽ മുലൂക്’ (أبو الملوك – രാജാക്കന്മാരുടെ പിതാവ്) എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. കാരണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാല് മക്കൾ പിന്നീട് ഖലീഫമാരായിട്ടുണ്ട്, അഞ്ചാമനായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹോദരപുത്രനായ ഉമർ ബ്നു അബ്ദിൽ അസീസും ഭരണമേറ്റിട്ടുണ്ട്.മുഖ്താർ അസ്സഖഫിയുടെ ഫിത്നകളെക്കുറിച്ചും, ഉമയ്യാക്കളുടെ ഭരണത്തിന്റെ പൂർണ്ണമായ വീണ്ടെടുപ്പിന്റെ കാലഘട്ടത്തെക്കുറിച്ചും അബ്ദുൽ മലിക് ബ്നു മർവാന്റെ ഭരണനേട്ടങ്ങളെക്കുറിച്ചും വരും അധ്യായങ്ങളിൽ വിശദീകരിക്കുന്നതാണ്.

1. സുനനുത്തിർമിദി – 1977
2. സുനനത്ത്തിർമിദി – 2226, സുനനു അബീദാവൂദ് – 4646