ഹാറൂൻ റഷീദ് മരണപ്പെട്ട ശേഷം അൽ-അമീൻ ബാഗ്ദാദിലും അൽ-മഅ്മൂൻ ഖുറാസാനിലും ഭരണമാരംഭിച്ചു. എന്നാൽ അവരുടെ മന്ത്രിമാർക്കിടയിലെ കുടിപ്പക അവരെ പരസ്പരം ശത്രുക്കളാക്കി. അൽ-അമീന്റെ അറബ് മന്ത്രിയായ അൽ-ഫദൽ ബ്നു റബീഉം, അൽ-മഅ്മൂന്റെ പേർഷ്യൻ മന്ത്രിയായ അൽ-ഫദൽ ബ്നു സഹലും തമ്മിലായിരുന്നു പ്രധാന തർക്കം. ഖുറാസാനിൽ നിന്നുള്ള വരുമാനത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം നൽകണമെന്ന് അൽ-അമീൻ ആവശ്യപ്പെട്ടപ്പോൾ അൽ-മഅ്മൂൻ അത് നിരസിച്ചു. ഒടുവിൽ അൽ-അമീൻ അൽ-മഅ്മൂനെ കിരീടാവകാശി സ്ഥാനത്തുനിന്ന് നീക്കി സ്വന്തം മകനെ ആ സ്ഥാനത്ത് നിയമിച്ചു. ഇതോടെ അവർ തമ്മിൽ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. അൽ-മഅ്മൂന്റെ സൈനിക കമാൻഡറായ ത്വാഹിർ ബ്നുൽ ഹുസൈൻ ബാഗ്ദാദ് ഉപരോധിക്കുകയും, രക്ഷപ്പെടാൻ ശ്രമിച്ച അൽ-അമീനെ പിടികൂടി വധിക്കുകയും ചെയ്തു. അതോടെ ഹിജ്റ 197-ൽ അബ്ദുല്ലാഹ് അൽ-മഅ്മൂൻ അബ്ബാസി ഖലീഫയായി അധികാരമേറ്റു.
അബ്ദുല്ലാഹ് അൽ-മഅ്മൂൻ അറിവ് നേടുന്നതിലും വായനയിലും വലിയ താല്പര്യമുള്ള വ്യക്തിയായിരുന്നു. തത്ത്വചിന്താപരമായ (ഫൽസഫ) ഗ്രന്ഥങ്ങളും മറ്റ് മതങ്ങളുടെ ഗ്രന്ഥങ്ങളും അദ്ദേഹം വായിക്കുകയും അറബിയിലേക്ക് വിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. നിർഭാഗ്യവശാൽ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ അധ്യാപകനായ മുഹമ്മദ് ബ്നുൽ ഹുദൈൽ മുഅ്തസിലി (المعتزلة) ആശയക്കാരനായിരുന്നു. ഇയാൾ അഹ്മദ് ബ്നു അബീ ദുആദ് ഉൾപ്പെടെയുള്ള മുഅ്തസിലി പണ്ഡിതന്മാരെ ഖലീഫയുടെ അടുത്തേക്ക് കൊണ്ടുവരുകയും, മഅ്മൂൻ അവരുടെ ആശയങ്ങളിൽ പൂർണ്ണമായി സ്വാധീനിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു.
ഇവിടെ മുഅ്തസിലുകളുടെ പിഴച്ച വാദങ്ങൾ നാം കൃത്യമായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. അല്ലാഹുവിന്റെ അസ്മാഉവസ്സ്വിഫാത്തുകൾ (നാമഗുണവിശേഷണങ്ങൾ) അവർ പൂർണ്ണമായും നിഷേധിച്ചു. ജീവൻ, കഴിവ്, അറിവ് എന്നീ മൂന്ന് വിശേഷണങ്ങൾ മാത്രമേ അവർ അല്ലാഹുവിന് അംഗീകരിച്ചു നൽകിയുള്ളൂ. അല്ലാഹു സംസാരിക്കും, കാണും, കേൾക്കും തുടങ്ങിയ വിശേഷണങ്ങളെല്ലാം അവർ നിഷേധിച്ചു. അല്ലാഹുവിന് വിശേഷണങ്ങൾ നൽകിയാൽ അത് സൃഷ്ടികളോട് സാമ്യപ്പെടുത്തലാകും എന്നതായിരുന്നു അവരുടെ വാദം. എന്നാൽ അഹ്ലുസ്സുന്ന വൽ ജമാഅത്തിന്റെ അഖീദ ഇതിൽ വളരെ വ്യക്തമാണ്. അതിന് മൂന്ന് അടിസ്ഥാനങ്ങളുണ്ട്: ഒന്ന്, ഖുർആനിലും സുന്നത്തിലും അല്ലാഹുവും റസൂലും ﷺ അല്ലാഹുവിന് സ്ഥിരപ്പെടുത്തിയ വിശേഷണങ്ങളെല്ലാം നാം അതുപോലെത്തന്നെ വിശ്വസിക്കുകയും സ്ഥിരപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. രണ്ട്, അല്ലാഹുവിന്റെ വിശേഷണങ്ങൾക്ക് സൃഷ്ടികളുമായി യാതൊരു സാമ്യവുമില്ലെന്ന് നാം ഉറച്ചുവിശ്വസിക്കുന്നു. അല്ലാഹു പറയുന്നു:
لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ ۖ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ
‘അവന് തുല്യമായി യാതൊന്നുമില്ല. അവൻ എല്ലാം കേൾക്കുന്നവനും കാണുന്നവനുമാകുന്നു.’ ²
മൂന്ന്, ആ വിശേഷണങ്ങൾ എങ്ങനെയാണ് എന്ന് നാം അന്വേഷിക്കുകയോ അതിനെക്കുറിച്ച് ഗവേഷണം നടത്തുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല. അല്ലാഹുവിന് മുഖമുണ്ട്, കൈയുണ്ട്, അവൻ സംസാരിക്കും, അവൻ അർശിൽ ആരോഹണം ചെയ്തു എന്നതെല്ലാം അതിന്റെ അർത്ഥത്തിൽ നാം വിശ്വസിക്കുന്നു, എന്നാൽ അതെങ്ങനെയാണെന്ന് നമുക്കറിയില്ല.
മുഅ്തസിലുകളുടെ ഈ പിഴച്ച വാദപ്രകാരം, അല്ലാഹു സംസാരിക്കുകയില്ലെന്ന് അവർ വിശ്വസിച്ചു. അതിനാൽ ഖുർആൻ അല്ലാഹുവിന്റെ വചനമല്ലെന്നും, അത് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടതാണെന്നും (خلق القرآن) അവർ വാദിച്ചു. എന്നാൽ അഹ്ലുസ്സുന്നയുടെ വിശ്വാസം ഖുർആൻ എന്നത് അല്ലാഹുവിന്റെ വചനമാണ്, അത് സൃഷ്ടിയല്ല (كلام الله غير مخلوق، منه بدأ وإليه يعود) എന്നതാണ്. അല്ലാഹു പറയുന്നു:
وَإِنْ أَحَدٌ مِّنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّىٰ يَسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ
‘ബഹുദൈവാരാധകരിൽ വല്ലവനും നിന്റെ അടുക്കൽ അഭയം തേടി വന്നാൽ അല്ലാഹുവിന്റെ വചനം കേൾക്കാൻ അവന് അവസരം നൽകുക.’ ³
അതായത്, അല്ലാഹു ശബ്ദത്തോടും അക്ഷരങ്ങളോടും കൂടി സംസാരിച്ചതാണ് ഖുർആൻ. ജിബ്രീൽ അത് കേൾക്കുകയും മുഹമ്മദ് നബി ﷺ ക്ക് എത്തിച്ചുകൊടുക്കുകയും ചെയ്തു.
അബ്ദുല്ലാഹ് അൽ-മഅ്മൂൻ തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ അവസാന കാലത്ത്, ഹിജ്റ 216-ൽ ഈ പിഴച്ച വാദം മുസ്ലിം സമുദായത്തിന് മേൽ അടിച്ചേൽപ്പിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. എല്ലാ നാടുകളിലെയും ഗവർണർമാർക്കും അയാൾ ഉത്തരവുകൾ നൽകി; ഖുർആൻ സൃഷ്ടിയാണെന്ന് വിശ്വസിക്കാത്ത പണ്ഡിതന്മാരുടെ വേതനം തടയുകയും അവരെ ജയിലിലടക്കുകയും വേണമെന്ന് അയാൾ കൽപ്പിച്ചു. ഇതിനെയാണ് ചരിത്രത്തിൽ ‘ഖുർആൻ സൃഷ്ടിവാദമെന്ന ഫിത്ന’ (محنة خلق القرآن) എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. ജീവഭയം കാരണവും നിർബന്ധിതാവസ്ഥയിലുമായി പല പണ്ഡിതന്മാരും ഇത് അംഗീകരിച്ചു. എന്നാൽ ചില പണ്ഡിതന്മാർ ഈ സത്യത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്നു. ഇമാം അഹ്മദ് ബ്നു ഹമ്പൽ رَحِمَهُ اللَّهُ, അഹ്മദ് ബ്നു നസ്ർ അൽ-മർവസി رَحِمَهُ اللَّهُ, മുഹമ്മദ് ബ്നു നൂഹ് رَحِمَهُ اللَّهُ, നുഐം ബ്നു ഹമ്മാദ് رَحِمَهُ اللَّهُ എന്നിവർ ഇതിൽ പ്രമുഖരാണ്. ഇവരെല്ലാം കടുത്ത പീഡനങ്ങൾക്ക് ഇരയായി. മുഹമ്മദ് ബ്നു നൂഹ് തർസൂസിലേക്കുള്ള യാത്രാമധ്യേ മരണപ്പെട്ടു. തർസൂസിലായിരുന്ന മഅ്മൂൻ ഇവർക്കെതിരെ വാളെടുക്കാൻ കാത്തിരിക്കുകയായിരുന്നു. എന്നാൽ ഇമാം അഹ്മദിന്റെ ആത്മാർത്ഥമായ പ്രാർത്ഥനയുടെ ഫലമായി, അദ്ദേഹം അവിടെയെത്തുന്നതിന് മുമ്പ് തന്നെ മഅ്മൂൻ മരണപ്പെട്ടു.
മഅ്മൂൻ ഇസ്ലാമിക ലോകത്ത് വരുത്തിവെച്ച ഈ വലിയ ഫിത്നയെക്കുറിച്ച് ശൈഖുൽ ഇസ്ലാം ഇബ്നു തൈമിയ്യ رَحِمَهُ اللَّهُ പറഞ്ഞത് നാം ഓർക്കേണ്ടതുണ്ട്: “മഅ്മൂൻ തത്ത്വചിന്തയിലൂടെയും (علم الكلام) മറ്റും മുസ്ലീങ്ങൾക്കിടയിൽ വരുത്തിവെച്ച വിനകളെക്കുറിച്ച് അല്ലാഹു അശ്രദ്ധനാകുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നില്ല.”
ജനങ്ങൾ എപ്പോഴും തങ്ങളുടെ ഭരണാധികാരികളുടെ മതത്തിലായിരിക്കും. അധികാരികൾ പാഠ്യപദ്ധതികളിലൂടെ അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്ന കാര്യങ്ങൾ സാധാരണക്കാർ വേഗത്തിൽ വിശ്വസിക്കും. അതിനാൽ ഭരണകൂടം വഴിതെറ്റിയാൽ അത് സമൂഹത്തെ മുഴുവൻ വഴിതെറ്റിക്കും.
ഹിജ്റ 218-ൽ മഅ്മൂൻ മരണപ്പെട്ട ശേഷം അൽ-മുഅ്തസിം ബില്ലാഹ് ഭരണമേറ്റെടുത്തു. മഅ്മൂനെപ്പോലെ വിദ്യാഭ്യാസമുള്ളവനായിരുന്നില്ല അയാൾ; എഴുതാനും വായിക്കാനും പോലും അയാൾക്ക് കൃത്യമായി അറിയില്ലായിരുന്നു എന്ന് ചരിത്രകാരന്മാർ പറയുന്നു. എന്നാൽ ശാരീരികമായി അങ്ങേയറ്റം കരുത്തനായിരുന്ന മുഅ്തസിം ബില്ലാഹ് മഅ്മൂന്റെ വസ്വിയ്യത്ത് പ്രകാരം ഖുർആൻ സൃഷ്ടിവാദമെന്ന ഫിത്ന തുടർന്നു. അഹ്മദ് ബ്നു അബീ ദുആദ് എന്ന പിഴച്ചവനെയാണ് മുഅ്തസിം ബില്ലാഹ് ഇതിനായി കൂടെനിർത്തിയത്. ഒരിക്കൽ അബ്ദുൽ അസീസ് അൽ-കിനാനി എന്ന പണ്ഡിതൻ മുഅ്തസിമിന്റെ സദസ്സിൽ വെച്ച് അഹ്മദ് ബ്നു അബീ ദുആദുമായി സംവാദം നടത്തി. അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: “ഖുർആൻ സൃഷ്ടിയാണെന്ന ഈ വാദം നബി ﷺ ക്ക് അറിയാമായിരുന്നോ അതോ അവിടുത്തേക്ക് അത് അറിയില്ലായിരുന്നോ?” അറിവില്ലായിരുന്നു എന്ന് പറഞ്ഞാൽ അയാൾ പരാജയപ്പെടുമെന്ന് ഉറപ്പാണ്. അയാൾ പറഞ്ഞു: “അതെ, അറിയാമായിരുന്നു.” അപ്പോൾ അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: “എങ്കിൽ നബി ﷺ ആ വാദം ജനങ്ങളോട് പറയുകയും അത് അടിച്ചേൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നോ, അതോ അത് സ്വയം മറച്ചുവെക്കാൻ അവിടുത്തേക്ക് കഴിഞ്ഞുവോ?” നബി ﷺ അത് പറഞ്ഞിരുന്നില്ല എന്നത് ചരിത്ര സത്യമായതിനാൽ അയാൾക്ക് അത് നിഷേധിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അയാൾ പറഞ്ഞു: “അതെ, അത് മറച്ചുവെക്കാൻ നബി ﷺ ക്ക് കഴിഞ്ഞു.” അപ്പോൾ അബ്ദുൽ അസീസ് അൽ-കിനാനി ശക്തമായി ചോദിച്ചു: “നബി ﷺ ക്ക് മറച്ചുവെക്കാൻ കഴിഞ്ഞ ഒരു കാര്യം മറച്ചുവെക്കാൻ നിനക്കെന്തുകൊണ്ട് കഴിയുന്നില്ല? നീ എന്തിനാണ് ജനങ്ങളെക്കൊണ്ട് അത് നിർബന്ധിപ്പിച്ച് പറയിപ്പിക്കുന്നത്?” ഇതിന് മുന്നിൽ ഉത്തരംമുട്ടിപ്പോയ മുഅ്തസിം പറഞ്ഞത് “അതെ, റസൂൽ ﷺ ക്ക് കഴിഞ്ഞത് നമുക്കും കഴിയേണ്ടതാണ്” എന്നായിരുന്നു.
എങ്കിലും ഒമ്പത് വർഷക്കാലം (ഹിജ്റ 218 മുതൽ 227 വരെ) മുഅ്തസിം ഈ ഫിത്ന തുടർന്നു. ഇമാം അഹ്മദിനെ رَحِمَهُ اللَّهُ അയാൾ ജയിലിലടക്കുകയും, ഓരോ ദിവസവും 120 ചാട്ടവാറടികൾ വീതം നൽകി ക്രൂരമായി പീഡിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. രക്തം വാർന്ന് ബോധംകെട്ടുവീണിട്ടും ആ വലിയ പണ്ഡിതൻ തന്റെ നിലപാടിൽ ഉറച്ചുനിന്നു. ഒരിക്കൽ പണ്ഡിതന്മാരും വിദ്യാർത്ഥികളും അദ്ദേഹത്തെ ജയിലിൽ വന്ന് കണ്ട് ചോദിച്ചു: “ഇമാം, ഈ ഭരണാധികാരിക്കെതിരെ നമുക്ക് പുറപ്പെട്ടുകൂടേ (വിപ്ലവം)? ഈ ഫിത്ന നമുക്ക് അവസാനിപ്പിച്ചുകൂടേ?” അപ്പോൾ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: “അരുത്… രക്തം ചിന്തരുത്, ഫിത്നകൾ ഉണ്ടാക്കരുത് (الدماء الدماء، الفتنة الفتنة). ഈ ഫിത്ന വ്യക്തികൾക്ക് മാത്രമുള്ളതാണ്. എന്നാൽ നിങ്ങൾ ഭരണകൂടത്തിനെതിരെ പുറപ്പെട്ടാൽ അത് തെരുവുകളിൽ മുസ്ലീങ്ങളുടെ രക്തം ചിന്താൻ കാരണമാകും. അതിനാൽ ക്ഷമിക്കുക.” ഭരണാധികാരി വലിയ അക്രമിയായിരുന്നിട്ടുപോലും അദ്ദേഹത്തിനെതിരെ പുറപ്പെടാനോ അദ്ദേഹത്തെ കാഫിറായി പ്രഖ്യാപിക്കാനോ അദ്ദേഹം തയ്യാറായില്ല (വ്യക്തമായ നിബന്ധനകൾ ഒത്തുവന്നാൽ മാത്രമേ ഒരാളെ കാഫിറായി പ്രഖ്യാപിക്കാൻ പാടുള്ളൂ).
ഹിജ്റ 227-ൽ മുഅ്തസിം മരണപ്പെട്ട ശേഷം അൽ-വാസിഖ് ബില്ലാഹ് ഭരണമേറ്റെടുത്തു. തന്റെ പിതാവിനെപ്പോലെ അദ്ദേഹവും അഹ്മദ് ബ്നു അബീ ദുആദിന്റെ സ്വാധീനത്തിലായിരുന്നു. അഞ്ച് വർഷം (ഹിജ്റ 227 മുതൽ 232 വരെ) അദ്ദേഹവും ഈ ഫിത്ന തുടർന്നു. അക്കാലത്ത് ചില പണ്ഡിതന്മാർ ഇമാം അഹ്മദിനോട് ചോദിച്ചു: “ഇമാം, ജീവൻ രക്ഷിക്കാൻ വേണ്ടി മനസ്സില്ലാമനസ്സോടെയാണെങ്കിലും താങ്കൾക്ക് അവർ പറയുന്നത് അംഗീകരിച്ചുകൂടേ? നിർബന്ധിതാവസ്ഥയിൽ അങ്ങനെ പറയുന്നതിന് അല്ലാഹു ഇളവ് നൽകിയിട്ടുണ്ടല്ലോ?” അപ്പോൾ ഇമാം അഹ്മദ് അവരോട് ജയിലിന് പുറത്തേക്ക് നോക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. ജയിലിന് പുറത്ത് പതിനായിരക്കണക്കിന് ആളുകൾ പേനയും കടലാസുമായി കാത്തുനിൽക്കുകയായിരുന്നു; ഇമാം അഹ്മദ് എന്ത് പറയുന്നുവെന്ന് രേഖപ്പെടുത്താൻ വേണ്ടി! ഇമാം അഹ്മദ് പറഞ്ഞു: “ഞാൻ അവർ പറയുന്നത് അംഗീകരിച്ചാൽ, മുസ്ലിം ഉമ്മത്തിന്റെ അഖീദ എന്നെന്നേക്കുമായി വഴിതെറ്റിപ്പോകും. അതിനാൽ ഞാൻ മരണപ്പെട്ടാലും അഖീദയ്ക്ക് മാറ്റം വരരുത്.” ഇതുകൊണ്ടാണ് മുൻഗാമികൾ ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞത്: “ഇസ്ലാമിക സമുദായത്തെ അല്ലാഹു രണ്ട് വ്യക്തികളിലൂടെയാണ് സംരക്ഷിച്ചത്; രിദ്ദത്തിന്റെ (മതപരിത്യാഗത്തിന്റെ) കാലത്ത് അബൂബക്കർ സിദ്ദീഖിലൂടെയും رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ, ഫിത്നയുടെ കാലത്ത് അഹ്മദ് ബ്നു ഹമ്പലിലൂടെയും رَحِمَهُ اللَّهُ.” ഉസാമയുടെ സൈന്യത്തെ അയക്കുന്ന കാര്യത്തിലും സകാത്ത് നിഷേധികളോട് യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന കാര്യത്തിലും ഉമർ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ ഉൾപ്പെടെയുള്ളവർ എതിർത്തിട്ടും അബൂബക്കർ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ പർവ്വതം പോലെ ഉറച്ചുനിന്നു. നബി ﷺ യുടെ വിയോഗത്തിൽ ഉമർ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ ഉൾപ്പെടെയുള്ളവർ തളർന്നുവീണപ്പോൾ, മിമ്പറിൽ കയറി “മുഹമ്മദിനെ ആരാധിച്ചിരുന്നവർ അറിയുക, അദ്ദേഹം മരണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അല്ലാഹുവെ ആരാധിക്കുന്നവർ അറിയുക, അവൻ മരിക്കാത്തവനായി ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവനാണ്” എന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചതും അബൂബക്കർ സിദ്ദീഖായിരുന്നു رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ. അതുപോലെത്തന്നെയാണ് ഇമാം അഹ്മദും ഈ വലിയ ഫിത്നയിൽ അഹ്ലുസ്സുന്നയുടെ വിശ്വാസം കാത്തുരക്ഷിച്ചത്.
അൽ-മഅ്മൂൻ (1 വർഷം), അൽ-മുഅ്തസിം (9 വർഷം), അൽ-വാസിഖ് (5 വർഷം) എന്നിവരുടെ ഭരണകാലം ഇസ്ലാമിക ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും ദുരിതം നിറഞ്ഞ കാലഘട്ടമായിരുന്നു. എന്നാൽ ഹിജ്റ 232-ൽ അൽ-വാസിഖ് മരണപ്പെട്ട ശേഷം അൽ-മുതവക്കിൽ അലല്ലാഹ് ഖിലാഫത്ത് ഏറ്റെടുത്തു. അദ്ദേഹം അധികാരമേറ്റയുടനെ ഖുർആൻ സൃഷ്ടിവാദമെന്ന ഫിത്ന പൂർണ്ണമായും അവസാനിപ്പിച്ചു. അഹ്ലുസ്സുന്നയുടെ പണ്ഡിതന്മാരെ അദ്ദേഹം ആദരിക്കുകയും അവർക്ക് എല്ലാവിധ പിന്തുണയും നൽകുകയും ചെയ്തു. അദ്ദേഹം ഇമാം അഹ്മദിന് ധാരാളം സമ്പത്ത് കൊടുത്തയച്ചെങ്കിലും അദ്ദേഹം അത് സ്വീകരിച്ചില്ല. ഒരിക്കൽ ഖലീഫ അൽ-മുതവക്കിൽ തന്റെ രാജകീയ വസ്ത്രം ഊരി ഇമാം അഹ്മദിന് സമ്മാനിച്ചപ്പോൾ, ഖലീഫയോടുള്ള ആദരവ് കാരണം അദ്ദേഹം അത് ധരിക്കുകയും പിന്നീട് അത് ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്തുവെന്ന് ചരിത്രത്തിൽ പറയുന്നു. പിതാവും സഹോദരനും പിതൃവ്യനും പിഴച്ച അഖീദയിലായിരുന്നിട്ടും അല്ലാഹു അദ്ദേഹത്തിന് സുന്നത്തിനെ സഹായിക്കാനുള്ള തൗഫീഖ് നൽകി. ഭരണതലത്തിലെ ജുഡീഷ്യൽ പദവികളെല്ലാം അദ്ദേഹം അഹ്ലുസ്സുന്നയുടെ പണ്ഡിതന്മാർക്ക് കൈമാറി. ഇമാം അഹ്മദിനോട് ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് (ഖാദിയുൽ ഖുദാത്ത്) ആകാൻ അദ്ദേഹം ആവശ്യപ്പെട്ടെങ്കിലും ഇമാം അത് സ്നേഹപൂർവ്വം നിരസിച്ചു. രാജ്യത്തിന്റെ തലസ്ഥാനം വീണ്ടും ബാഗ്ദാദിൽ നിന്ന് ഡമസ്കസിലേക്ക് മാറ്റാനും അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു.
അൽ-മുഅ്തസിമിന്റെ കാലത്താണ് 4,000-ത്തോളം വരുന്ന തുർക്കി സൈനികരെ കൊണ്ടുവന്ന് കൊട്ടാരത്തിന്റെ പ്രത്യേക കാവൽക്കാരായി നിയമിച്ചത്. കാലക്രമേണ ഇവരുടെ അധികാരം വർദ്ധിക്കുകയും അവർ ഭരണകാര്യങ്ങളിൽ ഇടപെടാൻ തുടങ്ങുകയും ചെയ്തു. അൽ-മുതവക്കിൽ തന്റെ മക്കളായ അൽ-മുൻതസ്വിർ ബില്ലാഹ് , അൽ-മുഅ്തസ്സ് ബില്ലാഹ്, അൽ-മുഅയ്യിദ് ബില്ലാഹ് എന്നിവരെയാണ് കിരീടാവകാശികളായി നിശ്ചയിച്ചിരുന്നത്. ഇതിൽ അൽ-മുൻതസ്വിർ ബില്ലാഹായിരുന്നു ഒന്നാമൻ. എന്നാൽ പിതാവിന് അൽ-മുഅയ്യിദിനോടാണ് കൂടുതൽ താല്പര്യമെന്നും തന്നെ ഭരണത്തിൽ നിന്ന് മാറ്റിയേക്കുമെന്നും അൽ-മുൻതസ്വിർ ഭയന്നു. ഈ ഭയം കാരണം അയാൾ തുർക്കി കാവൽക്കാരുമായി ചേർന്ന് ഗൂഢാലോചന നടത്തി. ഹിജ്റ 247-ലെ ഒരു ഇരുണ്ട രാത്രിയിൽ തുർക്കി സൈനികർ കൊട്ടാരത്തിൽ കടന്നുകയറി ഖലീഫ അൽ-മുതവക്കിലിനെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മന്ത്രിയെയും നിഷ്കരുണം കൊലപ്പെടുത്തി. മന്ത്രിയാണ് ഖലീഫയെ കൊന്നതെന്നും അതിനാൽ മന്ത്രിയെ കൊന്നുവെന്നും അവർ കള്ളം പറഞ്ഞു. തുടർന്ന് അൽ-മുൻതസ്വിർ ബില്ലാഹ് ഭരണമേറ്റെടുത്തു.
ചരിത്രത്തിലെ ഈ സംഭവങ്ങൾ വലിയൊരു പാഠമാണ് നൽകുന്നത്. ഒരു ഭരണകൂടം മതത്തിൽ ബിദ്അത്തുകളും ശിർക്കും കൊണ്ടുവന്നാൽ അത് സമൂഹത്തെ മുഴുവൻ നശിപ്പിക്കും. ഭരണകൂടം മുഅ്തസിലി, അശ്അരി തുടങ്ങിയ പിഴച്ച വാദങ്ങൾ ഏറ്റെടുത്താൽ തലമുറകൾ ആ പിഴച്ച അഖീദയിലായിരിക്കും വളർന്നുവരിക. ഈയൊരു സാഹചര്യത്തിലാണ് ഇന്ന് സലഫി അഖീദയെയും തൗഹീദിനെയും സംരക്ഷിക്കുന്ന രാജ്യങ്ങളുടെ പ്രാധാന്യം നാം മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്. ഇസ്ലാമിക ചരിത്രത്തിലെ ആദ്യത്തെ മൂന്ന് നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് ശേഷം, ഇന്നത്തെ സൗദി അറേബ്യയെപ്പോലെ തൗഹീദും സുന്നത്തും ലോകമെങ്ങും പ്രചരിപ്പിക്കാൻ ഇത്രയധികം പരിശ്രമിക്കുന്ന മറ്റൊരു ഭരണകൂടം ഉണ്ടായിട്ടില്ല എന്ന് മുതിർന്ന പണ്ഡിതന്മാർ സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. അതുകൊണ്ടാണ് നാം ഈ രാജ്യത്തിനും അവിടുത്തെ ഭരണാധികാരികൾക്കും വേണ്ടി പ്രാർത്ഥിക്കുന്നത്. ഇസ്ലാം കൽപ്പിച്ച ‘അൽ-വലാഅ് വൽ ബറാഅ്’ (الولاء والبراء – സ്നേഹവും ശത്രുതയും) എന്ന വിശ്വാസത്തിന്റെ ഭാഗമാണിത്. എല്ലാ ഭരണകൂടങ്ങളെയും പോലെ അവർക്കും ചില ന്യൂനതകളുണ്ടാകാം, അവർ പാപമുക്തരല്ല. എന്നാൽ ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ അവർ ഇസ്ലാമിന് നൽകുന്ന സംഭാവനകൾ വളരെ വലുതാണ്. വിവരമില്ലാത്തവരോ സ്വന്തം ഇച്ഛകളെ പിന്തുടരുന്നവരോ അല്ലാതെ ആ രാജ്യത്തെ വിമർശിക്കുകയില്ല. ഒരു കവി പറഞ്ഞതുപോലെ: “ഒരു ന്യൂനതയുള്ളവനിൽ നിന്ന് എനിക്കെതിരെ വിമർശനമുണ്ടായാൽ, ഞാൻ പൂർണ്ണനാണെന്നതിന്റെ തെളിവാണത്” (وَإِذَا أَتَتْكَ مَذَمَّتِي مِنْ نَاقِصٍ… فَهِيَ الشَّهَادَةُ لِي بِأَنِّي كَامِلُ). അല്ലാഹു ഇരുഹറമുകളെയും ഭരണാധികാരികളെയും കാത്തുരക്ഷിക്കട്ടെ. നമ്മുടെ രാജ്യത്തെയും അവിടുത്തെ ഭരണാധികാരികളെയും നന്മയിലാക്കിത്തീർക്കുകയും അവർക്ക് സദ്വൃത്തരായ ഉപദേശകരെ നൽകുകയും ചെയ്യുമാറാകട്ടെ.