ശൈഖ് ഡോ. അസീസ് ബിൻ ഫർഹാൻ അൽ അനസി
ഇസ്ലാമിക ലോകത്തെ അത്യുന്നത പണ്ഡിതനായ ഇമാം അബൂ അബ്ദില്ലാഹ് മുഹമ്മദ് ബിൻ ഇദ്രീസ് അശ്ശാഫിഈ رَحِمَهُ اللَّهُ വിന്റെ ബാല്യകാലം, വിജ്ഞാനാന്വേഷണം, ഗുരുക്കന്മാർ തുടങ്ങിയവയെക്കുറിച്ചാണ് കഴിഞ്ഞ ഭാഗത്തിൽ നാം മനസ്സിലാക്കിയത്. വിവിധ വിജ്ഞാന ശാഖകളിലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രാവീണ്യം, അസാമാന്യമായ ഉൾക്കാഴ്ച, ഗ്രന്ഥരചനകൾ, അഖീദയിലുള്ള അടിയുറച്ച നിലപാടുകൾ, അവസാന നാളുകൾ എന്നിവയാണ് ഈ ഭാഗത്തിൽ പരിശോധിക്കുന്നത്.
വിവിധ വിജ്ഞാന ശാഖകളിലെ പ്രാവീണ്യം
ഇമാം ശാഫിഈ رَحِمَهُ اللَّهُ മതവിജ്ഞാനത്തിൽ (കർമ്മശാസ്ത്രം, ഹദീസ്, തഫ്സീർ) മാത്രമല്ല, ഭൗതിക വിജ്ഞാന ശാഖകളിലും അഗാധമായ പാണ്ഡിത്യമുള്ള വ്യക്തിയായിരുന്നു. അറിവിന്റെ വിവിധ മേഖലകളിൽ അദ്ദേഹം ഒരു അത്ഭുതമായിരുന്നു. വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിൽ (ഇൽമുത്തിബ്ബ്) അദ്ദേഹത്തിന് വലിയ പ്രാവീണ്യമുണ്ടായിരുന്നു. വൈദ്യശാസ്ത്രം പഠിക്കുന്നതിൽ അദ്ദേഹം വലിയ താല്പര്യം കാണിക്കുകയും, മുസ്ലിംകൾ ആ വിജ്ഞാന ശാഖയെ അവഗണിക്കുന്നതിൽ അതിയായി ദുഃഖിക്കുകയും ചെയ്തു. അദ്ദേഹം പറയുമായിരുന്നു: “മുസ്ലിംകൾ വിജ്ഞാനത്തിന്റെ മൂന്നിലൊന്ന് പാഴാക്കിക്കളയുകയും, അത് അമുസ്ലിംകളെ ഏൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്തിരിക്കുന്നു.” അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ ചിതറിക്കിടക്കുന്ന വൈദ്യശാസ്ത്ര പരമായ പരാമർശങ്ങൾ വായിക്കുമ്പോൾ, അദ്ദേഹം ഒരു മികച്ച ഭിഷഗ്വരനായിരുന്നുവെന്ന് തോന്നിപ്പോകും.
അതുപോലെത്തന്നെ അമ്പെയ്ത്തിൽ അദ്ദേഹം വലിയ പ്രാവീണ്യം നേടിയിരുന്നു. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: “എന്റെ ഏറ്റവും വലിയ താല്പര്യം രണ്ട് കാര്യങ്ങളിലായിരുന്നു; വിജ്ഞാനവും അമ്പെയ്ത്തും. അമ്പെയ്ത്തിൽ ഞാൻ പത്തിൽ പത്തും ലക്ഷ്യത്തിൽ കൊള്ളിക്കാൻ മാത്രം നൈപുണ്യം നേടിയിരുന്നു.” ഒരിക്കൽ ഒരാൾ അമ്പെയ്യുന്നത് കണ്ട ഇമാം ശാഫിഈ അദ്ദേഹത്തെ പ്രശംസിക്കുകയും അദ്ദേഹത്തിന് വേണ്ടി ബർക്കത്തിനായി പ്രാർത്ഥിക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് തന്റെ ഭൃത്യനോട് കയ്യിൽ എത്ര ദീനാറുണ്ടെന്ന് ചോദിച്ചു. ‘മൂന്ന് ദീനാർ’ എന്ന് അവൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ആ അമ്പെയ്ത്തുകാരനെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കാനായി ആ മൂന്ന് ദീനാറുകളും അദ്ദേഹത്തിന് നൽകാൻ ഇമാം ശാഫിഈ കൽപ്പിച്ചു.
അസാമാന്യമായ ഉൾക്കാഴ്ച
മനുഷ്യരുടെ മുഖഭാവങ്ങളിൽ നിന്നും പ്രകൃതത്തിൽ നിന്നും അവരുടെ അവസ്ഥകളും ഉള്ളിലിരിപ്പും മനസ്സിലാക്കാനുള്ള അപാരമായ കഴിവ് (ഇൽമുൽ ഫിറാസ) അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: “ഫിറാസത്തിന്റെ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ തേടി ഞാൻ യമനിലേക്ക് യാത്ര ചെയ്യുകയും അവയെല്ലാം ശേഖരിച്ച് പഠിക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.” അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഫിറാസത്ത് വ്യക്തമാക്കുന്ന നിരവധി സംഭവങ്ങൾ ചരിത്രത്തിലുണ്ട്.
അൽ-ഹുമൈദി رَحِمَهُ اللَّهُ പറയുന്നു: “ഞാനും ശാഫിഈയും മക്കയിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ട് അബ്ത്വഹ് എന്ന സ്ഥലത്തെത്തിയപ്പോൾ ഒരാളെ കണ്ടു. ഞാൻ ചോദിച്ചു: ‘അല്ലയോ ശാഫിഈ, ഈ മനുഷ്യൻ എന്താണ് ജോലി ചെയ്യുന്നതെന്ന് താങ്കൾക്കൊന്ന് ഊഹിക്കാമോ?’ ആ മനുഷ്യനെ നോക്കിയ ശേഷം ഇമാം ശാഫിഈ പറഞ്ഞു: ‘അയാൾ ഒന്നുകിൽ ഒരു മരപ്പണിക്കാരനാണ് (നജ്ജാർ), അല്ലെങ്കിൽ ഒരു തയ്യൽക്കാരനാണ് (ഖയ്യാത്വ്).’ ഞാൻ വേഗം ആ മനുഷ്യന്റെ അടുക്കൽ ചെന്ന് അയാളുടെ തൊഴിലിനെക്കുറിച്ച് അന്വേഷിച്ചു. അപ്പോൾ അയാൾ പറഞ്ഞു: ‘മുമ്പ് ഞാൻ മരപ്പണിയായിരുന്നു ചെയ്തിരുന്നത്, ഇപ്പോൾ ഞാൻ തയ്യൽക്കാരനായി ജോലി ചെയ്യുന്നു’.”
അൽ-മുസനി رَحِمَهُ اللَّهُ പറയുന്നു: “ഞാനും അർ-റബീഉം ഇമാം ശാഫിഈയുടെ കൂടെ പള്ളിയിലായിരിക്കെ ഒരാൾ അവിടെ വന്ന് പള്ളിയിൽ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്നവരെ ഓരോരുത്തരെയായി പരിശോധിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇത് കണ്ട ഇമാം ശാഫിഈ റബീഇനോട് പറഞ്ഞു: ‘റബീഅ്, താങ്കൾ എഴുന്നേറ്റ് ആ മനുഷ്യന്റെ അടുക്കൽ ചെന്ന് ചോദിക്കുക; ഇടതുകണ്ണിന് കാഴ്ചയില്ലാത്ത ഒരു കറുത്ത അടിമയെയാണോ താങ്കൾ അന്വേഷിക്കുന്നത് എന്ന്.’ റബീഅ് അപ്രകാരം ചെന്ന് ചോദിച്ചപ്പോൾ അയാൾ അത്ഭുതത്തോടെ ‘അതെ’ എന്ന് മറുപടി പറഞ്ഞു. ആ മനുഷ്യനെ ഇമാം ശാഫിഈയുടെ അടുക്കലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു. അയാൾ തന്റെ അടിമയെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചപ്പോൾ ഇമാം ശാഫിഈ പറഞ്ഞു: ‘താങ്കൾ ജയിലിൽ പോയി അന്വേഷിക്കുക.’ അയാൾ ജയിലിൽ പോയി അന്വേഷിച്ചപ്പോൾ തന്റെ അടിമ അവിടെ തടവിലാക്കപ്പെട്ടതായി കണ്ടെത്തി.”
ഇതെങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കിയെന്ന് അത്ഭുതത്തോടെ ചോദിച്ച വിദ്യാർത്ഥികളോട് ഇമാം ശാഫിഈ رَحِمَهُ اللَّهُ പറഞ്ഞു: “ആ മനുഷ്യൻ പള്ളിയിൽ വന്ന് ഉറങ്ങുന്നവരെ തിരയുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ എനിക്ക് മനസ്സിലായി അയാൾ തന്റെ ഒളിച്ചോടിയ അടിമയെ അന്വേഷിക്കുകയാണെന്ന്. അയാൾ വെളുത്തവരെ ഒഴിവാക്കി കറുത്തവരെ മാത്രം പരിശോധിക്കുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ ആ അടിമ കറുത്തവനാണെന്ന് മനസ്സിലായി. അവൻ ഉറങ്ങുന്നവരുടെ ഇടതുകണ്ണിന്റെ ഭാഗത്ത് വന്ന് പരിശോധിക്കുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ ആ അടിമയുടെ ഇടതുകണ്ണിന് കാഴ്ചയില്ലെന്നും ഞാൻ ഊഹിച്ചു.” വിദ്യാർത്ഥികൾ ചോദിച്ചു: “അയാൾ ജയിലിലുണ്ടാവുമെന്ന് താങ്കൾ എങ്ങനെ കണ്ടെത്തി?” ഇമാം ശാഫിഈ പറഞ്ഞു: “അടിമകൾക്ക് വിശക്കുമ്പോൾ അവർ മോഷ്ടിക്കുകയും, വയറുനിറയുമ്പോൾ അവർ കുഴപ്പങ്ങളുണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യും. ഒളിച്ചോടിയ അവൻ എന്തെങ്കിലും കുറ്റകൃത്യം ചെയ്തതിന്റെ പേരിൽ പിടിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടാകും എന്ന് ഞാൻ വിചാരിച്ചു. അതാണ് അവനെ ജയിലിൽ കണ്ടെത്താൻ കാരണം.”
ഗ്രന്ഥരചനകളും ഇസ്ലാമിക പൈതൃകവും
ഇമാം ശാഫിഈ رَحِمَهُ اللَّهُ വിന് മുൻപ് മറ്റൊരു ഇമാമിനും തഫ്സീർ, ഉസൂലുൽ ഫിഖ്ഹ്, ഹദീസ്, ഫിഖ്ഹ്, സാഹിത്യം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ ഇത്രയധികം ഗ്രന്ഥരചനകൾ നടത്താൻ കഴിഞ്ഞിട്ടില്ല. ഇബ്നു സൂലാഖ് رَحِمَهُ اللَّهُ പറയുന്നു: “ഇമാം ശാഫിഈ ഏകദേശം ഇരുന്നൂറോളം ഗ്രന്ഥങ്ങൾ/ഭാഗങ്ങൾ രചിച്ചിട്ടുണ്ട്.” അങ്ങേയറ്റത്തെ കൃത്യതയോടും സൂക്ഷ്മതയോടും കൂടി അതിവേഗത്തിൽ ഗ്രന്ഥരചന നടത്താൻ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിഞ്ഞിരുന്നു. യൂനുസ് ബിൻ അബ്ദുൽ അഅ്ലാ رَحِمَهُ اللَّهُ പറയുന്നു: “പ്രഭാതം മുതൽ ളുഹർ വരെയുള്ള സമയം കൊണ്ട് അദ്ദേഹം ഒരു പുസ്തകം രചിച്ചു തീർക്കുമായിരുന്നു.”
ഉസൂലുൽ ഫിഖ്ഹിൽ ആദ്യമായി ഗ്രന്ഥരചന നടത്തിയത് ഇമാം ശാഫിഈ رَحِمَهُ اللَّهُ ആണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ‘അർ-രിസാല’ (الرسالة) എന്ന ഗ്രന്ഥമാണ് ഈ ശാഖയിലെ ആദ്യത്തെ ആധികാരിക രചനയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. നാസിഖ് വൽ-മൻസൂഖ് (ദുർബലപ്പെടുത്തിയതും ദുർബലപ്പെട്ടതുമായ നിയമങ്ങൾ) തുടങ്ങിയ അടിസ്ഥാന വിഷയങ്ങൾ അദ്ദേഹം ഇതിൽ ക്രോഡീകരിച്ചു.
നബി ﷺ യുടെ സുന്നത്തിനെ പ്രതിരോധിക്കുന്നതിൽ അദ്ദേഹം മുൻപന്തിയിലായിരുന്നു. സുന്നത്തിനെ നിഷേധിക്കുകയും അതിനെതിരെ സംശയങ്ങൾ ഉന്നയിക്കുകയും ചെയ്ത വികലവാദികൾക്കെതിരെ അദ്ദേഹം ‘ജിമാഉൽ ഇൽമ്’ (جماع العلم) എന്ന ഗ്രന്ഥം രചിച്ചു. ഇസ്ലാമിക നിയമനിർമ്മാണത്തിൽ സുന്നത്തിനുള്ള അനിവാര്യതയും പ്രാധാന്യവും അദ്ദേഹം അതിലൂടെ ശക്തമായി സ്ഥാപിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായ കർമ്മശാസ്ത്ര ഗ്രന്ഥമാണ് ‘അൽ-ഉമ്മ്’ (الأم). ഇതിന് പുറമെ ‘അൽ-ഇംലാഅ് അസ്സഗീർ’, ‘അൽ-അമാലി അൽ-കുബ്റാ’, ശിഷ്യന്മാരായ അൽ-മുസനിയും അൽ-ബുവൈത്വിയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഫിഖ്ഹ് ക്രോഡീകരിച്ച് തയ്യാറാക്കിയ മുഖ്തസറുകൾ എന്നിവയും പ്രസിദ്ധമാണ്.
ഹദീസ് വിജ്ഞാന ശാസ്ത്രത്തിലും (മുസ്ത്വലഹുൽ ഹദീസ്) അദ്ദേഹം നിരവധി പുതിയ സാങ്കേതിക പദങ്ങൾ സംഭാവന ചെയ്തു. ‘മുത്തസിൽ’ (തുടർച്ചയായ പരമ്പരയുള്ളത്), ‘ശാദ്ദ്’ (വിശ്വസ്തനായ നിവേദകൻ തന്നേക്കാൾ വിശ്വസ്തരായവർക്ക് എതിരായി റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യുന്നത്), ‘സിഖഃ’ (വിശ്വസ്തൻ) തുടങ്ങിയ പദങ്ങൾ അവയിൽ ചിലതാണ്. അതുപോലെ ഹദീസ് നിവേദനത്തിൽ ‘ഹദ്ദസനാ’ (ഞങ്ങളോട് സംസാരിച്ചു), ‘അഖ്ബറനാ’ (ഞങ്ങൾക്ക് വിവരം നൽകി) എന്നിവക്കിടയിലുള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ ആദ്യമായി വ്യക്തമാക്കിയതും അദ്ദേഹമാണ്. മുൻഗാമികളായ സലഫുകൾ സാധാരണയായി ‘ഞാൻ ഇത് വെറുക്കുന്നു’ (അക്റഹു ദാലിക) എന്ന് പറഞ്ഞാൽ അത് ‘ഹറാം’ എന്ന അർത്ഥത്തിലായിരുന്നു ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്. ഇതിൽ നിന്നെല്ലാം വ്യത്യസ്തമായി കൃത്യമായ സാങ്കേതിക പദങ്ങളിലൂടെ അദ്ദേഹം കർമ്മശാസ്ത്ര വിധികൾക്ക് പുതിയ രൂപം നൽകി.
അഖീദയും (വിശ്വാസം) കർമ്മശാസ്ത്ര രീതിയും
വിശ്വാസപരമായ വിഷയങ്ങളിൽ പൂർണ്ണമായും അഹ്ലുസ്സുന്ന വൽ ജമാഅയുടെ, മുൻഗാമികളായ സലഫുകളുടെ മാർഗ്ഗത്തിലായിരുന്നു ഇമാം ശാഫിഈ رَحِمَهُ اللَّهُ. റുബൂബിയ്യത്ത് (അല്ലാഹുവിന്റെ രക്ഷിതൃത്വം), ഉലൂഹിയ്യത്ത് , അസ്മാഉസ്വഫാത്ത് എന്നീ കാര്യങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം സലഫുകളുടെ വിശ്വാസം മുറുകെപ്പിടിച്ചു.
അഹ്ലുൽ അഹ്വാഅ് (ദേഹേച്ഛകളെ പിൻപറ്റുന്ന ബിദ്അത്തുകാർ), വിശേഷിച്ചും അഹ്ലുൽ കലാം (തർക്കശാസ്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് മതത്തെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നവർ) എന്നിവർക്കെതിരെ അദ്ദേഹം അതിശക്തമായ നിലപാടാണ് സ്വീകരിച്ചത്. മതത്തിൽ യുക്തിവാദം കലർത്തിയ തർക്കശാസ്ത്രക്കാർക്കെതിരെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രശസ്തമായ ഫത്വ ഇപ്രകാരമാണ്: “കർമ്മശാസ്ത്ര പണ്ഡിതന്മാരായ എന്റെ മുൻഗാമികളുടെ രീതിയിൽ അഹ്ലുൽ കലാമുകാർക്ക് (തർക്കശാസ്ത്രക്കാർക്ക്) നൽകേണ്ട ശിക്ഷ ഇതാണ്; അവരെ ഈന്തപ്പന മടലുകൾ കൊണ്ടും ചെരിപ്പുകൾ കൊണ്ടും അടിക്കണം. ഒട്ടകപ്പുറത്ത് കയറ്റി ഗോത്രങ്ങൾക്കിടയിലൂടെ എഴുന്നള്ളിച്ചുകൊണ്ട് ഇപ്രകാരം വിളിച്ചുപറയണം: ഖുർആനും സുന്നത്തും ഉപേക്ഷിച്ച് തർക്കശാസ്ത്രത്തിന് (ഇൽമുൽ കലാം) പിറകെ പോയവനുള്ള പ്രതിഫലമാണിത്.”
കർമ്മശാസ്ത്രത്തിൽ അദ്ദേഹം ഖുർആൻ, സുന്നത്ത്, ഇജ്മാഅ്, സ്വഹീഹായ ഖിയാസ് എന്നീ അടിസ്ഥാനങ്ങളെ അവലംബിച്ചു. സ്വഹാബികളുടെ ഫിഖ്ഹിന് അദ്ദേഹം വലിയ പ്രാധാന്യം നൽകിയിരുന്നു. ഇത് തെളിവുകൾ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ അദ്ദേഹത്തിന് വലിയ ഉൾക്കാഴ്ച നൽകി. അൽ-മസ്വാലിഹുൽ മുർസല (പൊതുതാൽപര്യങ്ങൾ), ഉർഫ് (നാട്ടുനടപ്പ്) തുടങ്ങിയവയും അദ്ദേഹം തെളിവുകളായി സ്വീകരിച്ചു. ദുർബലവും കെട്ടിച്ചമക്കപ്പെട്ടതുമായ (മൗദൂഅ്) ഹദീസുകളെ അദ്ദേഹം പൂർണ്ണമായും ഒഴിവാക്കുകയും സ്വഹീഹായ ഹദീസുകളെ മാത്രം അവലംബിക്കുകയും ചെയ്തു. “ശാഫിഈയുടെ ഒരു ഹദീസിലും അദ്ദേഹത്തിന് തെറ്റ് പറ്റിയതായി എനിക്കറിയില്ല” എന്ന് ഇമാം അബൂദാവൂദ് അസ്സിജിസ്താനി رَحِمَهُ اللَّهُ സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തിയത് ഇതിനാലാണ്.
സംവാദങ്ങളിലെ പ്രാവീണ്യം
സംവാദങ്ങളിലും (മുനാദറ) വാദപ്രതിവാദങ്ങളിലും ഇമാം ശാഫിഈ رَحِمَهُ اللَّهُ അജയ്യനായിരുന്നു. സമാനതകളില്ലാത്ത ഓർമ്മശക്തിയും തെളിവുകൾ നിരത്താനുള്ള പ്രാഗത്ഭ്യവും അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു. ഇമാം ഇസ്ഹാഖ് ബിൻ റാഹവൈഹി അൽ-ഹൻദലി رَحِمَهُ اللَّهُ വിനോടൊപ്പം നടന്ന ഒരു സംഭവം ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നു.
ഇസ്ഹാഖ് ബിൻ റാഹവൈഹി رَحِمَهُ اللَّهُ പറയുന്നു: “ഞാനും ഇമാം അഹ്മദ് ബിൻ ഹൻബലും സുഫ്യാൻ ബിൻ ഉയൈനയുടെ സദസ്സിലിരുന്ന് ഹദീസുകൾ എഴുതുകയായിരുന്നു. അപ്പോൾ അഹ്മദ് ബിൻ ഹൻബൽ എന്നോട് പറഞ്ഞു: ‘അല്ലയോ അബൂ യഅ്ഖൂബ്, എഴുന്നേൽക്കുക. താങ്കൾ ഇതുവരെ കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത ഒരാളെ ഞാൻ കാണിച്ചുതരാം.’ അങ്ങനെ ഞങ്ങൾ സംസം കിണറിന്റെ സമീപമുള്ള ഒരു സദസ്സിലെത്തി. അവിടെ വെളുത്ത വസ്ത്രം ധരിച്ച, അല്പം ഇരുണ്ട നിറമുള്ള, നല്ല ഗാംഭീര്യവും ബുദ്ധിയുമുള്ള ഒരാളിരിക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. അഹ്മദ് എന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോയി ഇരുത്തിയിട്ട് പറഞ്ഞു: ‘അല്ലയോ അബൂ അബ്ദില്ലാഹ്, ഇതാണ് ഇസ്ഹാഖ് ബിൻ റാഹവൈഹി അൽ-ഹൻദലി.’ അദ്ദേഹം എന്നെ സ്വാഗതം ചെയ്തു. ഞങ്ങൾ പരസ്പരം വിജ്ഞാനങ്ങൾ പങ്കുവെച്ചു. എന്റെ ഓർമ്മശക്തി കണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന് അത്ഭുതം തോന്നി, അദ്ദേഹത്തിന്റെ അറിവുകണ്ട് എനിക്കും അത്ഭുതം തോന്നി. കുറേക്കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ഞാൻ അഹ്മദിനോട് ചോദിച്ചു: ‘താങ്കൾ കാണിച്ചുതരാമെന്ന് പറഞ്ഞ ആ വലിയ പണ്ഡിതൻ എവിടെ?’ അഹ്മദ് പറഞ്ഞു: ‘ഇദ്ദേഹമാണ് ആ പണ്ഡിതൻ (ഇമാം ശാഫിഈ)’. എനിക്കത് വലിയ അത്ഭുതമായി.” (ഇബ്നു ശിഹാബ് അസ്സുഹ്രിയെപ്പോലെയുള്ള ഒരു മുതിർന്ന പണ്ഡിതനെ കാണിച്ചുതരുമെന്നാണ് ഇസ്ഹാഖ് കരുതിയിരുന്നത്).
“തുടർന്ന് മക്കയിലെ വീടുകൾ വാടകയ്ക്ക് നൽകുന്നതിന്റെ വിധിയെക്കുറിച്ച് ഞാൻ അദ്ദേഹത്തോട് ചോദിച്ചു. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘അത് അനുവദനീയമാണ്.’ അപ്പോൾ ഞാൻ ആയിശ, ഉമറുബ്നുൽ ഖത്താബ് رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا എന്നിവരിൽ നിന്നും ഇത് വെറുക്കപ്പെട്ടതാണെന്ന് തെളിയിക്കുന്ന ധാരാളം അഥറുകൾ (നിവേദനങ്ങൾ) ഉദ്ധരിച്ചു. എല്ലാം ശാന്തമായി കേട്ടിരുന്ന ശേഷം ഇമാം ശാഫിഈ പറഞ്ഞു: ‘അല്ലാഹു താങ്കൾക്ക് കരുണ ചൊരിയട്ടെ. നബി ﷺ ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത് താങ്കൾ അറിഞ്ഞില്ലേ?’
«هَلْ تَرَكَ لَنَا عَقِيلٌ مِنْ رِبَاعٍ أَوْ دَارٍ»
“അഖീൽ നമുക്ക് (മക്കയിൽ) വല്ല സ്ഥലങ്ങളോ വീടുകളോ ബാക്കിവെച്ചിട്ടുണ്ടോ?” [സ്വഹീഹ് ബുഖാരി – 1588]
“ഇത് കേട്ടപ്പോൾ എനിക്കതിന്റെ പൊരുൾ മനസ്സിലായില്ല. ഞാൻ വീണ്ടും അത്വാഅ്, ത്വാവൂസ്, മൻസൂർ എന്നിവരുടെ അഭിപ്രായങ്ങൾ ഉദ്ധരിച്ചു. അപ്പോൾ ഇമാം ശാഫിഈ എന്നോട് പറഞ്ഞു: ‘ഈ മനുഷ്യനെക്കുറിച്ച് ഖുറാസാനുകാർ പറയുന്നതുപോലെ താങ്കളൊരു വലിയ പണ്ഡിതനാണോ? ഞാൻ പറയുന്നു അല്ലാഹുവിന്റെ റസൂൽ ﷺ പറഞ്ഞു എന്ന്, താങ്കൾ പറയുന്നു അത്വാഉം ത്വാവൂസും മൻസൂറും പറഞ്ഞു എന്ന്! റസൂലിന്റെ വാക്കിന് മുകളിൽ മറ്റാരുടെ വാക്കിനാണ് സ്ഥാനം?'” സുന്നത്തിനോടുള്ള ഇമാം ശാഫിഈയുടെ അങ്ങേയറ്റത്തെ ആദരവും തെളിവുകൾ സമർപ്പിക്കുന്നതിലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രാഗത്ഭ്യവുമാണ് ഇതിലൂടെ വ്യക്തമാകുന്നത്.
തത്ത്വോപദേശങ്ങളും കവിതകളും
ഈ സമുദായത്തിന്റെ ലുഖ്മാൻ എന്ന് തോന്നിപ്പിക്കുന്ന തരത്തിലുള്ള മഹത്തായ തത്ത്വോപദേശങ്ങളും കവിതകളും ഇമാം ശാഫിഈ رَحِمَهُ اللَّهُ വിന്റേതായുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ ചില വചനങ്ങൾ:
- “വിശുദ്ധ ഖുർആൻ പഠിച്ചവന്റെ മൂല്യം വർദ്ധിക്കും. കർമ്മശാസ്ത്രം പഠിച്ചവന്റെ സ്ഥാനം ഉന്നതമാകും. ഭാഷ പഠിച്ചവന്റെ സ്വഭാവം മൃദുവാകും. കണക്ക് പഠിച്ചവന്റെ അഭിപ്രായങ്ങൾക്ക് മൂർച്ചയുണ്ടാകും. ഹദീസ് എഴുതിപ്പഠിച്ചവന്റെ തെളിവുകൾക്ക് ശക്തി വർദ്ധിക്കും. എന്നാൽ സ്വന്തം ശരീരത്തെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കാത്തവന് അവൻ നേടിയ അറിവുകൾ യാതൊരു ഉപകാരവും ചെയ്യുകയില്ല.”
- “സുന്നത്തായ നമസ്കാരങ്ങളേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമായത് വിജ്ഞാനം കരസ്ഥമാക്കലാണ്.” (മറ്റുള്ളവർക്ക് കൂടി ഉപകാരപ്പെടുന്ന ഇബാദത്തുകൾക്ക് കൂടുതൽ പ്രതിഫലമുണ്ട് എന്നതിനാലാണിത്).
- “മഷിക്കുപ്പിയും കടലാസുമില്ലാതെ വിജ്ഞാന സദസ്സുകളിൽ വന്നിരിക്കുന്നവൻ, ഗോതമ്പില്ലാതെ ധാന്യം പൊടിക്കുന്ന മില്ലിൽ പോയവനെപ്പോലെയാണ്.”
- “ഒരു പണ്ഡിതനും ഒരു ഭിഷഗ്വരനും ഇല്ലാത്ത ഒരു നാട്ടിലും ഒരാളും താമസിക്കാൻ പാടില്ല.” (ഒന്ന് ആത്മാവിന്റെ ഡോക്ടറും, മറ്റൊന്ന് ശരീരത്തിന്റെ ഡോക്ടറുമാണ്).
അദ്ദേഹത്തിന്റെ കവിതകൾ ഉപദേശങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും, പ്രഭാഷകർക്കും സാഹിത്യകാരന്മാർക്കും എക്കാലത്തും ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതുമാണ്. അല്ലാഹുവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ബോധം ഓർമ്മിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം പാടി: നിന്റെ ജീവിതത്തിൽ ഏതെങ്കിലും ഒരു ദിവസം നീ ഇരുളടഞ്ഞ ഏകാന്തതയിലായാൽ, ഞാൻ തനിച്ചാണെന്ന് നീ പറയരുത്; മറിച്ച് എന്റെ മേൽ എന്നെ നിരീക്ഷിക്കുന്ന ഒരുവനുണ്ട് എന്ന് നീ പറയുക. ഒരു നിമിഷം പോലും അല്ലാഹു അശ്രദ്ധനാകുമെന്നോ, നീ മറച്ചുവെക്കുന്ന കാര്യങ്ങൾ അവനിൽ നിന്ന് മറഞ്ഞുപോകുമെന്നോ നീ വിചാരിക്കരുത്.
വാക്കുകളുടെ ആധിക്യത്തിൽ യാതൊരു നന്മയുമില്ല, മൗനമാണ് ഒരു യുവാവിന് ഏറ്റവും അനുയോജ്യമായത്.
അവസാന നാളുകളും വിയോഗവും
ഈജിപ്തിൽ വെച്ചാണ് ഇമാം ശാഫിഈ رَحِمَهُ اللَّهُ വിന് കഠിനമായ രോഗം പിടിപെട്ടത്. മൂലക്കുരു (അർശസ്സ്) ബാധിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന് കടുത്ത രക്തസ്രാവമുണ്ടായി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യനായ അൽ-മുസനി رَحِمَهُ اللَّهُ അവസാന സമയത്ത് അദ്ദേഹത്തെ സന്ദർശിക്കാൻ ചെന്നു. “അല്ലയോ ശൈഖ്, താങ്കൾക്ക് എങ്ങനെയുണ്ട്?” എന്ന് ചോദിച്ചപ്പോൾ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞ മറുപടി അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മതയെ വരച്ചുകാണിക്കുന്നതാണ്. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: “ഞാൻ ദുനിയാവിൽ നിന്നും യാത്രയാവുകയാണ്. എന്റെ സുഹൃത്തുക്കളോട് ഞാൻ വിടപറയുകയാണ്. മരണത്തിന്റെ പാനപാത്രം ഞാൻ കുടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. എന്റെ റബ്ബിന്റെ സന്നിധിയിലേക്ക് ഞാൻ പോവുകയാണ്. എന്നാൽ അല്ലാഹുവാണെ സത്യം! എന്റെ റൂഹ് സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കാണോ പോവുന്നത്, എങ്കിൽ എനിക്ക് സന്തോഷിക്കാം; അതല്ല നരകത്തിലേക്കാണോ പോവുന്നത്, എങ്കിൽ എനിക്ക് സങ്കടപ്പെടാം – ഇതിലേതിലേക്കാണ് ഞാൻ പോകുന്നതെന്ന് എനിക്കറിയില്ലല്ലോ.” ഇത്രയും പറഞ്ഞുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. അല്ലാഹുവിനെ അത്രമാത്രം ഭയപ്പെടുന്ന വ്യക്തിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം.
ഹിജ്റ 204 റജബ് മാസത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ, തന്റെ 54-ാം വയസ്സിലാണ് ഇമാം ശാഫിഈ رَحِمَهُ اللَّهُ അല്ലാഹുവിങ്കലേക്ക് യാത്രയായത്. ഈജിപ്തിലെ (കെയ്റോ) ഖറാഫയിലാണ് അദ്ദേഹത്തെ ഖബറടക്കിയത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യൻ അർ-റബീഅ് ബിൻ സുലൈമാൻ പറയുന്നു: “ഞങ്ങൾ ഇമാം ശാഫിഈയെ ഖബറടക്കി തിരിച്ചുപോരുമ്പോൾ ശവ്വാൽ മാസത്തിന്റെ അമ്പിളിമാസപ്പിറവി ഞങ്ങൾ കണ്ടു.”
ഉയരമുള്ളവനും, നല്ല സ്വഭാവത്തിനുടമയും, ജനങ്ങൾക്ക് ഏറെ പ്രിയപ്പെട്ടവനും, എപ്പോഴും വൃത്തിയുള്ള വസ്ത്രം ധരിക്കുന്നവനും, അങ്ങേയറ്റം ഗാംഭീര്യമുള്ള വ്യക്തിത്വവുമായിരുന്നു അദ്ദേഹം. സുന്നത്തിനെ പിൻപറ്റിക്കൊണ്ട് അദ്ദേഹം താടിക്ക് മൈലാഞ്ചി (ചുവപ്പ്) നിറം നൽകിയിരുന്നു. ഖുർആൻ പാരായണത്തിൽ അങ്ങേയറ്റം മനോഹരമായ ശബ്ദത്തിനുടമയായിരുന്നു ഇമാം ശാഫിഈ رَحِمَهُ اللَّهُ. അല്ലാഹു അദ്ദേഹത്തിന് മഗ്ഫിറത്തും മർഹമത്തും നൽകി അനുഗ്രഹിക്കട്ടെ. പ്രവാചകന്മാരോടൊപ്പം സ്വർഗ്ഗത്തിൽ നമ്മെയും അദ്ദേഹത്തെയും അല്ലാഹു ഒരുമിച്ചുകൂട്ടട്ടെ.