ഇമാം അൽ-ഹാകിം അന്നൈസാപൂരി

ശൈഖ് ഡോ. അസീസ് ബിൻ ഫർഹാൻ അൽ അനസി

ഹദീസ് വിജ്ഞാന ശാഖയിലെ അതികായന്മാരിൽ ഒരാളും, വലിയൊരു നിരൂപകനും, ‘അൽ-മുസ്തദ്റക് അലാ സ്വഹീഹൈൻ’ എന്ന ലോകപ്രശസ്ത ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ രചയിതാവുമായ അബൂ അബ്ദില്ലാഹ് അൽ-ഹാകിം അന്നൈസാപൂരി رَحِمَهُ اللَّهُ വിന്റെ ജീവിതവും വിജ്ഞാന സപര്യയുമാണ് നാമിവിടെ പരിശോധിക്കുന്നത്. അത്യുന്നതരായ ഹദീസ് പണ്ഡിതന്മാരിൽ പ്രമുഖനാണ് അദ്ദേഹം.

ജനനവും പശ്ചാത്തലവും

ഹിജ്റ 321 റബീഉൽ അവ്വൽ മാസം മൂന്നാം തീയതി ഒരു തിങ്കളാഴ്ചയാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചത്. അക്കാലത്ത് ഇസ്‌ലാമിക ലോകത്തെ ഏറ്റവും വലിയ വിജ്ഞാന കേന്ദ്രങ്ങളിലൊന്നായിരുന്ന നൈസാപൂരിലായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജനനം. മഹാപണ്ഡിതന്മാർ നിറഞ്ഞുനിന്നിരുന്ന സജീവമായ ആ വൈജ്ഞാനിക ചുറ്റുപാടിലാണ് അദ്ദേഹം വളർന്നത്.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിതാവും അമ്മാവനും വിജ്ഞാനത്തോട് വലിയ ആഭിമുഖ്യമുള്ളവരായിരുന്നു. മതപരമായ നല്ലൊരു ചുറ്റുപാടിൽ അദ്ദേഹത്തെ വളർത്തിയെടുക്കുന്നതിൽ പിതാവ് അതിയായ ശ്രദ്ധ പുലർത്തി. പിതാവിന് ശേഷം മാതുലനാണ് അദ്ദേഹത്തിന് വേണ്ട മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശങ്ങൾ നൽകിയത്. പണ്ഡിതന്മാരുടെ സദസ്സുകളിൽ പങ്കെടുക്കാനും അവരിൽ നിന്നും വിജ്ഞാനം നേടാനുമുള്ള അടങ്ങാത്ത ആഗ്രഹം ചെറുപ്പത്തിൽ തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിൽ രൂഢമൂലമായി. വളരെ ചെറിയ പ്രായത്തിൽ തന്നെ, അതായത് തന്റെ പതിമൂന്നാം വയസ്സിൽ അദ്ദേഹം മഹാപണ്ഡിതനായ ഇമാം ഇബ്നു ഹിബ്ബാനിൽ رَحِمَهُ اللَّهُ നിന്നും നേരിട്ട് വിജ്ഞാനം കേട്ട് പഠിക്കാൻ തുടങ്ങി.

വിജ്ഞാനാന്വേഷണ യാത്രകൾ

മുൻകാല പണ്ഡിതന്മാരുടെ പതിവ് പിന്തുടർന്നുകൊണ്ട്, ഉയർന്ന സനദുകൾ (ഉലുവ്വുൽ ഇസ്നാദ് – റസൂൽ ﷺ യിലേക്ക് ഏറ്റവും കുറഞ്ഞ നിവേദകർ മാത്രമുള്ള ഹദീസുകളുടെ പരമ്പര) ലഭിക്കാൻ വേണ്ടി അദ്ദേഹം കിഴക്കും പടിഞ്ഞാറുമുള്ള വിവിധ നാടുകളിലേക്ക് യാത്രകൾ ചെയ്തു. ഖുറാസാൻ, ഇറാഖ്, ട്രാൻസ്ഓക്സിയാന തുടങ്ങിയ പ്രദേശങ്ങളിലെല്ലാം അദ്ദേഹം സഞ്ചരിച്ചു. ഹിജ്റ 341-ൽ അദ്ദേഹം ഇറാഖിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. അവിടെ നിന്നും ഹജ്ജ് നിർവ്വഹിക്കാൻ പോവുകയും, ആ യാത്രയിലുടനീളം ഹദീസ് പണ്ഡിതന്മാരുടെ വിജ്ഞാന സദസ്സുകളിൽ പങ്കെടുക്കുകയും ചെയ്തു. അക്കാലത്ത് ഒരു വിദ്യാർത്ഥി വിജ്ഞാനം തേടി യാത്ര ചെയ്യാതിരിക്കുന്നത് വലിയൊരു ന്യൂനതയായാണ് പണ്ഡിതന്മാർ കണ്ടിരുന്നത്.

ഗുരുക്കന്മാരും ശിഷ്യന്മാരും

അത്യുന്നതരായ രണ്ടായിരത്തോളം പണ്ഡിതന്മാരിൽ (2000 ശൈഖുമാർ) നിന്നാണ് താൻ വിജ്ഞാനം സ്വീകരിച്ചത് എന്ന് അദ്ദേഹം തന്നെ വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. അഹ്‌മദ്‌ ബിൻ ഇസ്മാഈൽ അസ്സർറാം, അബൂബക്കർ ബിൻ മുഹമ്മദ് ബിൻ അൽ-അബ്ബാസ്, അബൂ ഈസാ ബക്കാർ ബിൻ മുഹമ്മദ്, അബൂ അലി അന്നാഖിദ്, മുഹമ്മദ് ബിൻ അൽ-ഹുസൈൻ ബിൻ അയ്യൂബ്, അബുൽ ഹസൻ അൽ-കാസിരി, കർമ്മശാസ്ത്ര പണ്ഡിതനായ അബൂ സഹ്ൽ അസ്സുഅ്‌ലൂകി رَحِمَهُمُ اللَّهُ തുടങ്ങിയവർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രമുഖ ഗുരുക്കന്മാരാണ്. ഈ മഹാപണ്ഡിതന്മാരുടെ നാമങ്ങൾ ചരിത്രത്തിൽ അത്ര പരിചിതമല്ലെങ്കിലും, അവർ പകർന്നുനൽകിയ വിജ്ഞാനമാണ് അൽ-ഹാകിമിനെപ്പോലെയുള്ള മഹാന്മാരെ രൂപപ്പെടുത്തിയത് എന്ന് നാം മനസ്സിലാക്കണം. വ്യക്തിപരമായ വായനകളിലൂടെ മാത്രം പണ്ഡിതനായതല്ല അദ്ദേഹം.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിജ്ഞാനം ലോകം അംഗീകരിച്ചതോടെ നിരവധി ശിഷ്യന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ തേടിയെത്തി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശൈഖുമാരിൽ ഒരാളായിരുന്ന പ്രമുഖ പണ്ഡിതൻ ഇമാം അദ്ദാറഖുത്നി رَحِمَهُ اللَّهُ വരെ അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്നും ഹദീസുകൾ ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട്! അബുൽ ഫത്ഹ് ബിൻ അബിൽ ഫവാരിസ്, അബുൽ അലാഅ് അൽ-വാസിത്വി, മുഹമ്മദ് ബിൻ അഹ്‌മദ്‌ ബിൻ യഅ്ഖൂബ്, അബൂ ദർറ് അൽ-ഹറവി, അബൂ യഅ്‌ല അൽ-ഖലീലി, അബൂബക്കർ അൽ-ബൈഹഖി (സുനനുൽ കുബ്റയുടെ രചയിതാവ്), അബുൽ ഖാസിം അൽ-ഖുശൈരി, അബൂ സ്വാലിഹ് അൽ-മുഅദ്ദിൻ, അബ്ദുൽ ഹമീദ് അൽ-ബുഹൈരി رَحِمَهُمُ اللَّهُ തുടങ്ങിയ മഹാപണ്ഡിതന്മാർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രമുഖ ശിഷ്യന്മാരാണ്.

ഖാസി പദവിയും ഗ്രന്ഥരചനയും

ഹിജ്റ 359-ൽ നൈസാപൂരിൽ അദ്ദേഹം ന്യായാധിപനായി നിയമിക്കപ്പെട്ടു. ആ സ്ഥാനത്തുള്ള മികച്ച പ്രവർത്തനം കാരണം തുടർച്ചയായി അദ്ദേഹം ആ സ്ഥാനത്തേക്ക് തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു. അങ്ങനെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന് ‘അൽ-ഹാകിം’ (വിധികർത്താവ് / ന്യായാധിപൻ) എന്ന പേര് ലഭിച്ചത്. എന്നാൽ വിജ്ഞാന സംരക്ഷണത്തിനും ഗ്രന്ഥരചനകൾക്കും കൂടുതൽ സമയം കണ്ടെത്തേണ്ടതുണ്ടെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ അദ്ദേഹം പിന്നീട് ഈ പദവി ഒഴിയാൻ തീരുമാനിച്ചു. ഗ്രന്ഥരചനകൾ നടത്താനും ഫത്‌വകൾ നൽകാനും ന്യായാധിപ പദവി തടസ്സമാകുമെന്ന് അദ്ദേഹം തിരിച്ചറിഞ്ഞിരുന്നു.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗ്രന്ഥരചനകളെക്കുറിച്ച് ഇമാം അദ്ദഹബി رَحِمَهُ اللَّهُ പറയുന്നു: “ഹിജ്റ 337-ൽ അദ്ദേഹം ഗ്രന്ഥരചന ആരംഭിച്ചു. ആയിരത്തോളം ഭാഗങ്ങളുള്ള ഗ്രന്ഥങ്ങൾ അദ്ദേഹം രചിച്ചിട്ടുണ്ട്.” ചരിത്രകാരനായ അൽ-ഖലീലി رَحِمَهُ اللَّهُ പറയുന്നു: “അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ അഞ്ഞൂറോളം വരും.”

അൽ-അർബഊന ഫിൽ ഹദീസ്, അൽ-ഇക്‌ലീൽ ഫിൽ ഹദീസ്, തറാജിമുശ്ഷുയൂഖ്, സിയാഖ് താരീഖ് നൈസാപൂർ, ഫദാഇലുൽ അശറത്തിൽ മുബശ്ശറ, ഫവാഇദുശ്ഷുയൂഖ്, മനാഖിബുൽ ഇമാം അശ്ശാഫിഈ, മനാഖിബുസ്സിദ്ദീഖ് തുടങ്ങിയവ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സുപ്രധാന രചനകളാണ്.

അൽ-മുസ്തദ്റക് അലാ സ്വഹീഹൈൻ (المستدرك على الصحيحين)

ഇമാം അൽ-ഹാകിം അന്നൈസാപൂരി رَحِمَهُ اللَّهُ വിന്റെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായ ഗ്രന്ഥമാണിത്. കർമ്മശാസ്ത്ര അധ്യായങ്ങളുടെ ക്രമത്തിലാണ് ഈ ഗ്രന്ഥം രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത് (ശുദ്ധീകരണം മുതൽ അവസാനം വരെ). തന്റെ 72-ാം വയസ്സിലാണ് അദ്ദേഹം ഈ മഹത്തായ ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ രചന ആരംഭിക്കുന്നത്.

എന്താണ് അൽ-മുസ്തദ്റക്? ഇമാം ബുഖാരിയും ഇമാം മുസ്‌ലിമും (ശൈഖൈനി) തങ്ങളുടെ ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടില്ലാത്ത, എന്നാൽ അവരുടെ അതേ നിബന്ധനകൾ (ശുറൂത്തുകൾ) പാലിക്കുന്ന സ്വഹീഹായ ഹദീസുകൾ ക്രോഡീകരിച്ച ഗ്രന്ഥമാണിത്. ചില ഹദീസുകൾ ബുഖാരിയുടെയോ മുസ്‌ലിമിന്റെയോ മാത്രം നിബന്ധനകൾ ഒത്തുവരുന്നതാകാം. അതുമല്ലെങ്കിൽ ഇവർ രണ്ടുപേരുടെയും നിബന്ധനകളിൽ പെട്ടതല്ലെങ്കിലും, പരമ്പരയുടെ തുടർച്ച (ഇത്തിസ്വാലുസ്സനദ്), നിവേദകരുടെ വിശ്വസ്തത (ഥികഃ), ന്യൂനതകൾ (ഇല്ലത്ത്) ഇല്ലാതിരിക്കൽ തുടങ്ങിയ പൊതുവായ സ്വഹീഹിന്റെ നിബന്ധനകൾ പാലിക്കുന്ന ഹദീസുകളും അദ്ദേഹം ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.

മുസ്തദ്റകിനെക്കുറിച്ചുള്ള പണ്ഡിത വിലയിരുത്തലുകൾ: വാർദ്ധക്യ സഹജമായ ഓർമ്മക്കുറവ് ബാധിച്ച കാലത്താണ് അദ്ദേഹം ഈ ഗ്രന്ഥം രചിച്ചത് എന്ന് ഹാഫിള് ഇബ്നു ഹജർ അൽ-അസ്ഖലാനി رَحِمَهُ اللَّهُ വ്യക്തമാക്കുന്നുണ്ട്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഹദീസുകൾ സ്വഹീഹാണെന്ന് വിധിക്കുന്നതിൽ അദ്ദേഹത്തിന് പല അബദ്ധങ്ങളും പറ്റിയിട്ടുണ്ട്.

ശൈഖുൽ ഇസ്‌ലാം ഇബ്നു തൈമിയ്യ رَحِمَهُ اللَّهُ പറയുന്നു: “ഹദീസ് പണ്ഡിതന്മാർ അൽ-ഹാകിമിന്റെ സ്വഹീഹാക്കലിനെ മാത്രം അവലംബമാക്കാറില്ല. അദ്ദേഹം സ്വഹീഹാക്കിയവയിൽ ഭൂരിഭാഗവും സ്വഹീഹായ ഹദീസുകൾ തന്നെയാണെങ്കിലും, ധാരാളം അബദ്ധങ്ങൾ വരുത്തുന്ന വിശ്വസ്തരുടെ ഗണത്തിലാണ് അദ്ദേഹം ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഹദീസുകൾ സ്വഹീഹാക്കുന്ന കാര്യത്തിൽ അദ്ദേഹത്തേക്കാൾ ദുർബലനായ മറ്റൊരാളില്ല. ഇക്കാര്യത്തിൽ ഇമാം ഇബ്നു ഹിബ്ബാൻ, ഇമാം തിർമിദി, ഇമാം അദ്ദാറഖുത്നി, ഇമാം ഇബ്നു ഖുസൈമ, ഇമാം ഇബ്നു മന്ദഃ രَحِمَهُمُ اللَّهُ തുടങ്ങിയവർ അൽ-ഹാകിമിനേക്കാൾ എത്രയോ മുകളിലാണ്.”

ഇമാം ഇബ്നു റജബ് رَحِمَهُ اللَّهُ പറയുന്നു: “ചിലർ അതിരുകടന്നുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗ്രന്ഥത്തിൽ ബുഖാരിയുടെയും മുസ്‌ലിമിന്റെയും നിബന്ധനകൾ ഒത്തുവരുന്ന ഒരൊറ്റ ഹദീസ് പോലുമില്ല എന്ന് വാദിച്ചിട്ടുണ്ട് (അബൂ സഈദ് അൽ-മാലീനിയുടെ വാദം). എന്നാൽ അത് ശരിയല്ല; അതിൽ ധാരാളം സ്വഹീഹായ ഹദീസുകൾ തന്നെയുണ്ട്. എന്നാൽ അവയിൽ മിക്കതും ഇമാം തിർമിദിയുടെ നിബന്ധനകൾ (ഹസൻ പദവിയിലുള്ളത്) ഒത്തുവരുന്നവയാണ്.”

അതുകൊണ്ടുതന്നെ പിൽക്കാല പണ്ഡിതന്മാർ ഈ ഗ്രന്ഥത്തെ ചുരുക്കിയെഴുതുകയും (തൽഖീസ്), അതിലെ പിഴവുകൾ തിരുത്തുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. അവയിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടത് ഇമാം അദ്ദഹബിയുടെ ‘തൽഖീസുൽ മുസ്തദ്റക്’ ആണ്. കൂടാതെ ഹാഫിള് ഇബ്നുൽ മുലഖിൻ, അൽ-ഇറാഖി, ഇബ്നു ഹജർ, ജലാൽ ഉദ്ദീൻ അസ്സുയൂത്വി رَحِمَهُمُ اللَّهُ തുടങ്ങിയ പണ്ഡിതന്മാരും ഇതിന് വിശദീകരണങ്ങളും തിരുത്തലുകളും തയ്യാറാക്കിയിട്ടുണ്ട്.

വിയോഗം

വിജ്ഞാന രംഗത്ത് തന്റേതായ വ്യക്തിമുദ്ര പതിപ്പിച്ച ആ മഹാപണ്ഡിതൻ ഹിജ്റ 405 സ്വർഫർ മാസത്തിൽ തന്റെ 80-ാം വയസ്സിൽ അല്ലാഹുവിങ്കലേക്ക് യാത്രയായി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിയോഗത്തെക്കുറിച്ച് ഇമാം അദ്ദഹബി رَحِمَهُ اللَّهُ രേഖപ്പെടുത്തിയത് അത്ഭുതകരമാണ്: അൽ-ഹാകിം കുളിക്കാൻ വേണ്ടി സ്നാനഘട്ടത്തിൽ (ഹമ്മാമിൽ – ചൂടുവെള്ളമുള്ള കുളിമുറി) കയറി. കുളി കഴിഞ്ഞ് പുറത്തിറങ്ങിയ ഉടനെ ഒരു ദീർഘശ്വാസമെടുത്തുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം താഴെ വീണ് മരണപ്പെട്ടു. അന്ന് ഒരു ബുധനാഴ്ചയായിരുന്നു. അസ്വർ നമസ്കാരത്തിന് ശേഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജനാസ നമസ്കാരത്തിന് ഖാസി അബൂബക്കർ അൽ-ഹീരി നേതൃത്വം നൽകി.

മരണശേഷം അൽ-ഹസൻ ബിൻ അശ്അഥ് അൽ-ഖുറശി رَحِمَهُ اللَّهُ അദ്ദേഹത്തെ സ്വപ്നത്തിൽ കണ്ട സംഭവം ചരിത്രത്തിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്: അൽ-ഹാകിം വളരെ സുന്ദരമായ രൂപത്തിൽ ഒരു കുതിരപ്പുറത്ത് വരികയാണ്. അദ്ദേഹം വിളിച്ചുപറയുന്നുണ്ട്: “രക്ഷപ്പെട്ടു!”. അപ്പോൾ ഞാൻ അദ്ദേഹത്തോട് ചോദിച്ചു: “അല്ലയോ ഹാകിം, ഏതിലൂടെയാണ് താങ്കൾക്ക് രക്ഷ ലഭിച്ചത്?” അദ്ദേഹം മറുപടി പറഞ്ഞു: “ഹദീസ് എഴുതിയതിലൂടെ (കിതാബത്തുൽ ഹദീസ്).” പ്രവാചക സുന്നത്തുകൾ പഠിക്കുന്നതിലും പ്രചരിപ്പിക്കുന്നതിലുമുള്ള മഹത്വമാണ് ഇത് കാണിക്കുന്നത്.

മുൻഗാമികളിലും പിൻഗാമികളിലുമുള്ള വിശ്വാസികൾക്കിടയിൽ ഇമാം അൽ-ഹാകിം അന്നൈസാപൂരി رَحِمَهُ اللَّهُ വിന് മേൽ സലാം ഉണ്ടായിരിക്കട്ടെ. അല്ലാഹു ﷻ അദ്ദേഹത്തിന് മഗ്ഫിറത്തും മർഹമത്തും നൽകി അനുഗ്രഹിക്കട്ടെ. പ്രവാചകന്മാരോടും സിദ്ദീഖുകളോടും ശഹീദുകളോടും സ്വാലിഹുകളോടുമൊപ്പം സ്വർഗ്ഗത്തിൽ അദ്ദേഹത്തെയും നമ്മെയും അല്ലാഹു ﷻ ഒരുമിച്ചുകൂട്ടട്ടെ.