തവക്കുൽ

ഡോ. അബ്ദുൽ മുഹ്സിൻ ബിൻ മുഹമ്മദ് അൽ-ഖാസിം

അല്ലാഹുവിൽ ഭരമേൽപ്പിക്കുന്നതിന്റെ പദവി

അല്ലാഹുവിൽ ഭരമേൽപ്പിക്കുക (തവക്കുൽ) എന്നത് ദീനിൽ (മതത്തിൽ) ഉന്നതമായ പദവിയുള്ള കാര്യമാണ്. അല്ലാഹു തന്റെ വചനത്തിൽ അതിനെ ആരാധനയുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു:

فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ

അതിനാൽ അവനെ നീ ആരാധിക്കുകയും അവനിൽ ഭരമേൽപിക്കുകയും ചെയ്യുക. [സൂറത്ത് ഹൂദ് – 123]

അല്ലാഹു അതിനെ തന്റെ സ്നേഹം നേടാനുള്ള ഒരു മാർഗ്ഗമാക്കിയിരിക്കുന്നു. അവൻ പറയുന്നു:

إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ

തീർച്ചയായും അല്ലാഹു തന്നിൽ ഭരമേൽപ്പിക്കുന്നവരെ സ്നേഹിക്കുന്നു. [സൂറത്ത് ആലുഇംറാൻ – 159]

അല്ലാഹുവിൽ ഭരമേൽപ്പിക്കുന്നതിലാണ് പരമകാരുണികനായ അല്ലാഹുവിന്റെ പ്രീതിയും പിശാചിൽ നിന്നുള്ള സംരക്ഷണവും കുടികൊള്ളുന്നത്. പ്രവാചകന്മാർ (അവർക്ക് അല്ലാഹുവിന്റെ രക്ഷയും സമാധാനവും ഉണ്ടാകട്ടെ) അല്ലാഹുവിൽ ഭരമേൽപ്പിച്ചവരിൽ ഏറ്റവും ഉത്തമരായിരുന്നു. ഇബ്രാഹീം നബി (ഖലീലുല്ല) അല്ലാഹുവിനോട് പ്രാർത്ഥിച്ചു:

رَّبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنَا وَإِلَيْكَ أَنَبْنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ

ഞങ്ങളുടെ രക്ഷിതാവേ, നിന്റെ മേൽ ഞങ്ങൾ ഭരമേൽപിക്കുകയും, നിന്നിലേക്ക് ഞങ്ങൾ മടങ്ങുകയും ചെയ്തിരിക്കുന്നു. നിന്നിലേക്ക് തന്നെയാണ് ഞങ്ങളുടെ മടക്കം. [സൂറത്ത് അൽ-മുംതഹനഃ – 4]

ശുഐബ് നബി പറഞ്ഞു:

وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ ۚ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ

എനിക്ക് വിജയം നൽകാൻ അല്ലാഹുവിന് മാത്രമേ കഴിയൂ. അവനിൽ ഞാൻ ഭരമേൽപിച്ചിരിക്കുന്നു. അവനിലേക്ക് ഞാൻ മടങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു. [സൂറത്ത് ഹൂദ് – 88]

യഥാർത്ഥത്തിൽ അല്ലാഹുവിൽ ഭരമേൽപ്പിക്കുന്നവൻ യാതൊരു വിചാരണയുമില്ലാതെ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതാണ്. നബി ﷺ പറഞ്ഞു:

عَنِ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مِنْ أُمَّتِي سَبْعُونَ أَلْفًا بِغَيْرِ حِسَابٍ» قَالُوا: وَمَنْ هُمْ يَا رَسُولَ اللهِ؟ قَالَ: «هُمُ الَّذِينَ لَا يَسْتَرْقُونَ، وَلَا يَتَطَيَّرُونَ، وَلَا يَكْتَوُونَ، وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ»

“എന്റെ സമുദായത്തിൽ നിന്ന് എഴുപതിനായിരം പേർ യാതൊരു വിചാരണയുമില്ലാതെ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതാണ്.” അപ്പോൾ സ്വഹാബികൾ ചോദിച്ചു: “അല്ലാഹുവിന്റെ ദൂതരേ, അവർ ആരാണ്?” അവിടുന്ന് മറുപടി നൽകി: “മറ്റുള്ളവരോട് മന്ത്രിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെടാത്തവരും, ശകുനം നോക്കാത്തവരും, ചൂടുവെച്ച് ചികിത്സിക്കാത്തവരും, തങ്ങളുടെ രക്ഷിതാവിൽ മാത്രം ഭരമേൽപ്പിക്കുന്നവരുമാണവർ.” [സ്വഹീഹ് മുസ്‌ലിം – 218] ¹

കാരണങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നത് അല്ലാഹുവിൽ ഭരമേൽപ്പിക്കുന്നതിന് എതിരല്ല

കാരണങ്ങളിൽ മാത്രം ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത് തൗഹീദിന്റെ (ഏകദൈവാരാധനയുടെ) പൂർണ്ണതക്ക് കോട്ടം വരുത്തുന്നു. കാരണങ്ങളെ പൂർണ്ണമായും ഇല്ലാതാക്കുന്നത് ബുദ്ധിശൂന്യതയാണ്. നാം പിൻപറ്റാൻ കൽപിക്കപ്പെട്ട മാർഗ്ഗങ്ങളിൽ നിന്ന് തിരിഞ്ഞുകളയുന്നത് മതനിയമങ്ങൾക്ക് (ശരീഅത്തിന്) എതിരുമാണ്. അതിനാൽ, ഒരു ദാസൻ തന്റെ ഹൃദയം കൊണ്ട് അല്ലാഹുവിലാണ് ഭരമേൽപ്പിക്കേണ്ടത്; അല്ലാതെ കാര്യകാരണങ്ങളിലല്ല.

തവക്കുലിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യം എന്നത് ആവശ്യമായ കാരണങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുകയും, അവയുടെ സ്രഷ്ടാവായ അല്ലാഹുവിൽ ഭരമേൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ്; അവയുടെ മേൽ പൂർണ്ണ നിയന്ത്രണം അവനാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചുകൊണ്ട്. അവൻ ഉദ്ദേശിക്കുകയാണെങ്കിൽ അവയുടെ ഫലങ്ങളെ അവന് തടയാൻ കഴിയും. അവൻ ഉദ്ദേശിക്കുകയാണെങ്കിൽ അവയ്ക്ക് വിപരീതമായ ഫലം ഉണ്ടാക്കാനും അവന് കഴിയും. അവൻ ഉദ്ദേശിക്കുകയാണെങ്കിൽ അവയുടെ ഫലപ്രാപ്തിയെ തടസ്സപ്പെടുത്തുന്ന സാഹചര്യങ്ങളും തടസ്സങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കാനും അവന് കഴിയും.

അല്ലാഹുവിൽ ഭരമേൽപ്പിക്കുന്ന ഒരു ഏകദൈവവിശ്വാസി ഒരിക്കലും കാരണങ്ങളെ ആശ്രയിക്കുകയോ അവയിൽ പ്രതീക്ഷയർപ്പിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല. എന്നിരുന്നാലും, അവനതിനെ അവഗണിക്കുകയോ ഇല്ലാതാക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല. മറിച്ച്, മഹത്വമുടയവനായ അല്ലാഹുവിനെ നിരന്തരം ലക്ഷ്യമാക്കിക്കൊണ്ട് അവൻ ആവശ്യമായ കാരണങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുന്നു.

അല്ലാഹുവിൽ ഭരമേൽപ്പിക്കുക എന്നത് അല്ലാഹു നിശ്ചയിച്ച കാരണങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നതിനെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. അല്ലാഹുവിൽ ഭരമേൽപ്പിക്കുന്നതോടൊപ്പം തന്നെ ആവശ്യമായ കാരണങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കാൻ അല്ലാഹു നമ്മോട് കൽപിച്ചിരിക്കുന്നു. നമ്മുടെ ശാരീരിക പ്രയത്നങ്ങളിലൂടെ കാരണങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുക എന്നത് അവനോടുള്ള അനുസരണമാണ്, അതേസമയം ഹൃദയം കൊണ്ട് അല്ലാഹുവിൽ ഭരമേൽപ്പിക്കുക എന്നത് അവനിലുള്ള വിശ്വാസത്തിന്റെ (ഈമാനിന്റെ) ഭാഗവുമാണ്.

തവക്കുൽ (ഭരമേൽപ്പിക്കൽ) പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാക്കാത്തതുകൊണ്ടും, ഹൃദയം കൊണ്ട് അല്ലാഹുവിനെ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നതിന് പകരം ബാഹ്യമായ കാരണങ്ങളുമായി ബന്ധം പുലർത്തുന്നതുകൊണ്ടുമാണ് ജനങ്ങൾ നശിച്ചുപോകുന്നത്. അതിനാലാണ് കാരണങ്ങൾ കണ്ടെത്താൻ അവർ കഠിനമായി പരിശ്രമിക്കുകയും പരമാവധി പ്രയത്നിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്; എന്നാൽ അവർക്ക് വിധിക്കപ്പെട്ടത് മാത്രമേ അവർക്ക് ലഭിക്കുകയുള്ളൂ.

അവർ തങ്ങളുടെ ഹൃദയങ്ങളിൽ യഥാർത്ഥമായി അല്ലാഹുവിൽ ഭരമേൽപ്പിക്കുകയാണെങ്കിൽ, പ്രഭാതത്തിൽ വെറുതെ പുറത്തേക്ക് പറന്നുപോകുന്ന പക്ഷികൾക്ക് അല്ലാഹു ഉപജീവനം നൽകുന്നതുപോലെ, വളരെ ചെറിയൊരു കാരണത്തിലൂടെ തന്നെ അല്ലാഹു അവർക്കും ഉപജീവനം നൽകുന്നതാണ്. ഇതൊരു അന്വേഷണത്തിന്റെയും പരിശ്രമത്തിന്റെയും രൂപമാണെങ്കിലും വളരെ കുറഞ്ഞൊരു പ്രയത്നം മാത്രമാണത്. ‘തയ്‌സീറുൽ അസീസിൽ ഹമീദ്’ എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ പരാമർശിച്ചതുപോലെ: “മതപരമായ തെളിവുകളിലൂടെയും അനുഭവങ്ങളിലൂടെയും അറിയപ്പെട്ട കാര്യമാണിത്.” ²

ഉപജീവനം തേടുന്നതിൽ അല്ലാഹുവിൽ ഭരമേൽപ്പിക്കൽ

ഉപജീവനം തേടുന്നതിൽ അനേകം ആളുകൾ പരിശ്രമിക്കുന്നു. യുവാക്കൾ അതിനെ അന്വേഷിക്കുന്നു, പ്രായമായവർ അതിനെ പിന്തുടരുന്നു. ജീവിതത്തിലെ മിക്ക ആകുലതകളും, സംസാരങ്ങളും, സംഭവവികാസങ്ങളും അതിനെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയുള്ളതാണ്. എന്നിരുന്നാലും, ബുദ്ധിമാനായ സത്യവിശ്വാസി തന്റെ ഉപജീവനത്തെ അതിന്റെ ദാതാവായ അല്ലാഹുവിൽ ഏൽപ്പിക്കുന്നവനാണ്.

ഉപജീവനം, അതിൽ നിന്നുള്ള നിന്റെ വിഹിതം എന്തുതന്നെയായാലും, നിന്റെ ദുർബലതയിലും ശക്തിയിലും അത് നിന്നെ തേടിയെത്തുന്നതാണ്. അതിനാൽ, നിനക്ക് ഉറപ്പുനൽകപ്പെട്ടിട്ടുള്ള ഉപജീവനത്തെക്കുറിച്ച് ആകുലപ്പെട്ട് നീ നിന്റെ സമയം പാഴാക്കരുത്. നിന്റെ ആയുസ്സ് അവശേഷിക്കുന്നിടത്തോളം കാലം നിനക്കുള്ള ഉപജീവനം നിന്നെ തേടിയെത്തുക തന്നെ ചെയ്യും. മഹത്വമുടയവനായ അല്ലാഹു പറയുന്നു:

وَمَا مِن دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا ۚ كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ

ഭൂമിയിലുള്ള ഏതൊരു ജീവിയുടെയും ഉപജീവനം അല്ലാഹു ബാധ്യതയേറ്റെടുക്കാത്തതായി ഇല്ല. അവയുടെ വാസസ്ഥലവും സൂക്ഷിപ്പുസ്ഥലവും അവൻ അറിയുന്നു. എല്ലാം സ്പഷ്ടമായ ഒരു രേഖയിലുണ്ട്‌. [സൂറത്ത് ഹൂദ് – 6]

മുൻഗാമികളായ ചില സജ്ജനങ്ങൾ പറഞ്ഞു: “അല്ലാഹുവിൽ ഭരമേൽപ്പിക്കുക, അപ്പോൾ യാതൊരു ബുദ്ധിമുട്ടും പ്രയാസവുമില്ലാതെ ഉപജീവനം നിങ്ങളെ തേടിയെത്തുന്നതാണ്.”³

അല്ലാഹു തനിക്ക് നൽകിയ ഉപജീവനത്തിൽ ദാസൻ സംതൃപ്തനായിരിക്കണം. ഉമർ ബിൻ അബ്ദുൽ അസീസ് رَحِمَهُ اللَّهُ പറഞ്ഞു:⁴ “ദാസനും അവന്റെ ഉപജീവനത്തിനുമിടയിൽ ഒരു മറയുണ്ട്. അവൻ സംതൃപ്തനും സന്തുഷ്ടനുമാണെങ്കിൽ അവന്റെ ഉപജീവനം അവനെ തേടിയെത്തുന്നതാണ്. എന്നാൽ അവൻ അതിക്രമിക്കുകയും ആ മറ ലംഘിക്കുകയും ചെയ്താൽ, അവനായി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടതിനേക്കാൾ കൂടുതലായി അവന്റെ ഉപജീവനം വർദ്ധിക്കുകയില്ല.” ⁵

ഐഹിക ജീവിതത്തിൽ തന്നേക്കാൾ താഴെയുള്ളവരെ ഒരാൾ നോക്കിക്കാണുകയാണെങ്കിൽ, അത് അവന്റെ ഹൃദയത്തെ ഭൗതിക ആഗ്രഹങ്ങളിൽ നിന്ന് അകറ്റുന്നതാണ്. നബി ﷺ പറഞ്ഞു:

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «انْظُرُوا إِلَى مَنْ هُوَ أَسْفَلَ مِنْكُمْ، وَلَا تَنْظُرُوا إِلَى مَنْ هُوَ فَوْقَكُمْ، فَإِنَّهُ أَجْدَرُ أَنْ لَا تَزْدَرُوا نِعْمَةَ اللهِ عَلَيْكُمْ»

“നിങ്ങൾ (ഭൗതിക കാര്യങ്ങളിൽ) നിങ്ങളേക്കാൾ താഴെയുള്ളവരിലേക്ക് നോക്കുക, നിങ്ങളേക്കാൾ മുകളിലുള്ളവരിലേക്ക് നിങ്ങൾ നോക്കരുത്. അല്ലാഹു നിങ്ങൾക്ക് നൽകിയ അനുഗ്രഹങ്ങളെ നിങ്ങൾ വിലകുറച്ചുകാണാതിരിക്കാൻ അതാണ് ഏറ്റവും അനുയോജ്യമായത്.” [സ്വഹീഹ് മുസ്‌ലിം – 2963] ⁶

അതിനാൽ, ഉപജീവനം തേടിക്കൊണ്ട് പരിശ്രമിക്കുന്നതിനൊപ്പം നിന്റെ ഹൃദയം കൊണ്ട് അല്ലാഹുവിൽ ഭരമേൽപ്പിക്കുക, ഉദാരനായ സ്രഷ്ടാവിനെ ആശ്രയിക്കുക. കൂടാതെ, ജീവിതത്തിൽ നിന്റെ ആഗ്രഹങ്ങൾ നേടിയെടുക്കുന്നതിനുള്ള അമിതമായ അത്യാഗ്രഹത്തെക്കുറിച്ച് നീ ജാഗ്രത പാലിക്കുക; കാരണം അത് അല്ലാഹുവിൽ ഭരമേൽപ്പിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് നിന്നെ അകറ്റിയേക്കാം. മതനിയമങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ട് നിന്റെ ആഗ്രഹങ്ങൾ നേടിയെടുക്കാൻ അത് നിന്നെ പ്രേരിപ്പിച്ചേക്കാം. കാര്യകാരണങ്ങളുടെ സ്രഷ്ടാവിൽ ഭരമേൽപ്പിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് നിന്നെ അശ്രദ്ധനാക്കുന്ന രൂപത്തിൽ കാരണങ്ങളെ ആശ്രയിക്കുന്നതിലേക്കും അത് നയിച്ചേക്കാം.

അതിനാൽ, ജനങ്ങളിൽ വെച്ച് ഏറ്റവും ശക്തനാകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ അല്ലാഹുവിൽ ഭരമേൽപ്പിക്കട്ടെ. ജനങ്ങളിൽ വെച്ച് ഏറ്റവും ഐശ്വര്യവാനാകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ, തന്റെ കൈകളിലുള്ളതിനേക്കാൾ കൂടുതലായി അല്ലാഹുവിന്റെ കൈകളിലുള്ള കാര്യങ്ങളിൽ വിശ്വാസമർപ്പിക്കട്ടെ.

അല്ലാഹുവിൽ ഭരമേൽപ്പിക്കുന്നതിന്റെ ഫലങ്ങൾ

അല്ലാഹുവിൽ ഭരമേൽപ്പിക്കുന്നത് ഹൃദയത്തിന് സമാധാനവും, സ്ഥിരതയും, തിന്മ പ്രവർത്തിക്കുന്നവരുടെ തന്ത്രങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള സംരക്ഷണവും നൽകുന്നു. മറ്റുള്ളവർ തനിക്കേൽപ്പിക്കുന്ന ഉപദ്രവങ്ങളെയും അനീതികളെയും ഒരു ദാസന് പ്രതിരോധിക്കാനുള്ള ഏറ്റവും ശക്തമായ മാർഗ്ഗങ്ങളിൽ ഒന്നാണത്. അല്ലാഹുവിൽ ഭരമേൽപ്പിക്കുന്നതിലൂടെ, ആളുകളുടെ കൈവശമുള്ളവയെ ആശ്രയിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് ആത്മാവ് സ്വതന്ത്രമാകുന്നു. ശൈഖുൽ ഇസ്‌ലാം പറഞ്ഞു: “ഒരു സൃഷ്ടിയിൽ തന്റെ പ്രതീക്ഷയർപ്പിക്കുകയോ അവനെ ആശ്രയിക്കുകയോ ചെയ്യുന്ന ഏതൊരാളുടെയും പ്രതീക്ഷകൾ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടിട്ടല്ലാതെയില്ല.”⁷

തന്റെ കാര്യങ്ങൾ അല്ലാഹുവിൽ ഏൽപ്പിക്കുന്നവൻ തന്റെ ലക്ഷ്യങ്ങൾ നേടിയെടുക്കുന്നു. സകരിയ്യാ നബിയുടെ കാര്യത്തിൽ ഇത് വ്യക്തമായിരുന്നു; പ്രായം ഏറെ ചെന്നിട്ടും, മാനവകുലത്തിലെ ഏറ്റവും ഉത്തമരും പ്രവാചകന്മാരുമായവരിൽ നിന്നുള്ള മഹാനായ ഒരു നേതാവിനെ മകനായി അദ്ദേഹത്തിന് നൽകപ്പെട്ടു. മഹത്വമുടയവനായ അല്ലാഹു ഈ സന്തോഷവാർത്ത സകരിയ്യാ നബിയെ അറിയിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു:

يَا زَكَرِيَّا إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ اسْمُهُ يَحْيَىٰ لَمْ نَجْعَل لَّهُ مِن قَبْلُ سَمِيًّا

ഹേ; സകരിയ്യാ, തീർച്ചയായും നിനക്ക് നാം ഒരു ആൺകുട്ടിയെപ്പറ്റി സന്തോഷവാർത്ത അറിയിക്കുന്നു. അവന്റെ പേര് യഹ്‌യാ എന്നാകുന്നു. മുമ്പ് നാം ആരെയും ആ പേരുള്ളവരായി ആക്കിയിട്ടില്ല. [സൂറത്ത് മർയം – 7]

ഇബ്രാഹീം നബിക്കും ഒരു കുട്ടിയെക്കുറിച്ചുള്ള സന്തോഷവാർത്ത നൽകപ്പെട്ടിരുന്നു. ദീർഘനാളത്തെ കാത്തിരിപ്പിന് ശേഷം തന്റെ അത്ഭുതം പ്രകടിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാര്യ പറഞ്ഞു:

قَالَتْ يَا وَيْلَتَىٰ أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَٰذَا بَعْلِي شَيْخًا ۖ إِنَّ هَٰذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ

അവർ പറഞ്ഞു: എന്തൊരത്ഭുതം! ഞാനൊരു കിഴവിയായിരിക്കെ പ്രസവിക്കുകയോ? ഇതാ എന്റെ ഭർത്താവ് ഒരു വൃദ്ധനായിരിക്കുന്നു! തീർച്ചയായും ഇതൊരു അത്ഭുതകരമായ കാര്യം തന്നെ. [സൂറത്ത് ഹൂദ് – 72]

കൃഷിയോ വെള്ളമോ ഇല്ലാത്ത വിജനമായ ഒരു താഴ്‌വരയിലാണ് ഇബ്രാഹീം നബി ഹാജറയെയും ഇസ്മാഈലിനെയും ഉപേക്ഷിച്ചുപോയത്. എന്നാൽ പിന്നീട്, ഇസ്മാഈൽ തന്റെ ജനതയോട് നമസ്കാരം നിലനിർത്താനും സകാത്ത് നൽകാനും കൽപിക്കുന്ന ഒരു പ്രവാചകനായി മാറി.

യൂനുസ് നബിയെയും വിജനമായ ആ തീരത്ത് ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടില്ല. മഹത്വമുടയവനായ അല്ലാഹു പറയുന്നു:

فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ سَقِيمٌ * وَأَنبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِّن يَقْطِينٍ

എന്നിട്ട് അദ്ദേഹത്തെ രോഗിയായ അവസ്ഥയിൽ നാം ഒരു വെളിമ്പ്രദേശത്ത് തള്ളി. അദ്ദേഹത്തിന് തണലിടാനായി നാം ചുരക്കവർഗ്ഗത്തിൽ പെട്ട ഒരു ചെടി മുളപ്പിച്ചു. [സൂറത്ത് അസ്സ്വാഫ്ഫാത്ത് – 145, 146]

ഫുദൈൽ ബിൻ ഇയാദ് رَحِمَهُ اللَّهُ പറഞ്ഞു: “നിങ്ങൾ ജനങ്ങളിൽ നിന്ന് നിരാശനാകുകയും അവരിൽ നിന്ന് യാതൊന്നും ആഗ്രഹിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്താൽ, നിങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെല്ലാം നിങ്ങളുടെ രക്ഷിതാവ് നിങ്ങൾക്ക് നൽകുന്നതാണ്.” ⁸

അതിനാൽ, നിങ്ങളുടെ ആകുലതകളെല്ലാം സർവ്വശക്തനായ അല്ലാഹുവിന്റെ മുന്നിൽ സമർപ്പിക്കുക. അവനിൽ മാത്രം പ്രതീക്ഷയർപ്പിക്കുക, നിങ്ങളുടെ കാര്യങ്ങളെല്ലാം പരമകാരുണികനിൽ ഏൽപ്പിക്കുക. സൃഷ്ടികളുമായുള്ള ബന്ധങ്ങളെല്ലാം വിച്ഛേദിക്കുക, അല്ലാഹുവിൽ നിന്നല്ലാതെ മറ്റൊന്നിൽ നിന്നും യാതൊന്നും പ്രതീക്ഷിക്കാതിരിക്കുക.

അല്ലാഹുവിലുള്ള വിശ്വാസവും പ്രതീക്ഷയും ശക്തമാകുകയും, പ്രാർത്ഥനയിൽ ഹൃദയം ഏകാഗ്രമാകുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ വിളി ഒരിക്കലും അവഗണിക്കപ്പെടുകയില്ല. മഹത്വമുടയവനായ അല്ലാഹു പറയുന്നു:

أَمَّن يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الْأَرْضِ ۗ أَإِلَٰهٌ مَّعَ اللَّهِ ۚ قَلِيلًا مَّا تَذَكَّرُونَ

അല്ലെങ്കിൽ കഷ്ടപ്പെടുന്നവൻ വിളിച്ചുപ്രാർത്ഥിച്ചാൽ അവനുത്തരം നൽകുകയും ബുദ്ധിമുട്ട് നീക്കികൊടുക്കുകയും, നിങ്ങളെ ഭൂമിയിൽ മുൻഗാമികളുടെ പിൻഗാമികളാക്കുകയും ചെയ്യുന്നവനോ? അല്ലാഹുവോടൊപ്പം വേറെ വല്ല ദൈവവുമുണ്ടോ? കുറച്ച് മാത്രമേ നിങ്ങൾ ആലോചിച്ചു മനസ്സിലാക്കുന്നുള്ളൂ. [സൂറത്ത് അൻ-നമൽ – 62]

അതിനാൽ, വ്യക്തമായ ഒരു സൂചനയെന്നോണം വിനയാന്വിതമായ ഹൃദയത്തോടെ അല്ലാഹുവിലേക്ക് തിരിയുക, അപ്പോൾ നിങ്ങൾക്കായി വാതിൽ തുറക്കപ്പെടുന്നതാണ്. അല്ലാഹുവുമായി ബന്ധം സ്ഥാപിക്കുകയും, തന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ അവനിൽ ഏൽപ്പിക്കുകയും, അവനിൽ അഭയം പ്രാപിക്കുകയും, തന്റെ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും അവനെ ഭരമേൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവന്, അവന്റെ എല്ലാ ആകുലതകളിലും അല്ലാഹു മതിയായവനാകുന്നതും എല്ലാ കാര്യങ്ങളും അവന് എളുപ്പമാക്കി കൊടുക്കുന്നതുമാണ്. എന്നാൽ മറ്റുള്ളവരെ ആശ്രയിക്കുകയും, തന്റെ അറിവിനെയും ബുദ്ധിയെയും പിൻപറ്റുകയും, സ്വന്തം ശക്തിയിലും കഴിവിലും വിശ്വസിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവനെ അല്ലാഹു കൈവിടുകയും അപമാനിക്കുകയും ചെയ്യും.

അല്ലാഹുവിനെക്കുറിച്ച് നല്ല വിചാരം വെച്ചുപുലർത്തൽ

അല്ലാഹുവിനെക്കുറിച്ച് നല്ല വിചാരം (ശുഭപ്രതീക്ഷ) വെച്ചുപുലർത്തുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ശുഭാപ്തിവിശ്വാസം. നബി ﷺ ഈ ഗുണത്തെ ഇഷ്ടപ്പെട്ടിരുന്നു. അവിടുന്ന് പറഞ്ഞു:

عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «يُعْجِبُنِي الْفَأْلُ» قَالُوا: وَمَا الْفَأْلُ؟ قَالَ: «كَلِمَةٌ طَيِّبَةٌ»

“നല്ല ശകുനം (ശുഭപ്രതീക്ഷ) എന്നെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നു.” സ്വഹാബികൾ ചോദിച്ചു: “എന്താണ് നല്ല ശകുനം (അൽ-ഫഅ്ൽ)?” അവിടുന്ന് മറുപടി നൽകി: “അത് നല്ല വാക്കാണ്.” [മുത്തഫഖുൻ അലൈഹി] ⁹

എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും അല്ലാഹുവിനെക്കുറിച്ച് നല്ല വിചാരം വെച്ചുപുലർത്താൻ ഒരു സത്യവിശ്വാസിയോട് കൽപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അല്ലാഹുവിനെക്കുറിച്ച് മോശമായ വിചാരം വെച്ചുപുലർത്തുന്നതാണ് അശുഭാപ്തിവിശ്വാസം. ഒരു ദാസന്റെ വിശ്വാസം (ഈമാൻ) വർദ്ധിക്കുമ്പോൾ, തന്റെ രക്ഷിതാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള അവന്റെ നല്ല വിചാരവും വർദ്ധിക്കുന്നു. അവന്റെ വിശ്വാസം കുറയുമ്പോൾ, തന്റെ സ്രഷ്ടാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള അവന്റെ സംശയങ്ങളും ദുഷിക്കുന്നു.

മഹാനായ രക്ഷിതാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള മോശമായ വിചാരങ്ങളിൽ പെട്ടതാണ്; അല്ലാഹു തന്റെ ഏകദൈവവിശ്വാസികളായ ദാസന്മാരെ സഹായിക്കുകയോ അവരുടെ പദവി ഉയർത്തുകയോ ചെയ്യില്ല എന്ന വിചാരം, അല്ലെങ്കിൽ അല്ലാഹു തന്റെ ദീനിനെ (മതത്തെ) വിജയിപ്പിക്കുകയില്ല എന്ന വിചാരം. അല്ലാഹുവിനെ അനുസരിക്കുന്നതിലൂടെയും അവനിലേക്ക് അടുക്കുന്നതിലൂടെയുമല്ലാതെ, ധിക്കാരത്തിലൂടെയും എതിർപ്പിലൂടെയും അല്ലാഹുവിന്റെ അടുക്കലുള്ളത് തനിക്ക് നേടിയെടുക്കാൻ കഴിയുമെന്ന് വിചാരിക്കുന്നതും മോശമായ വിചാരമാണ്. അല്ലാഹുവിന് വേണ്ടി ഒരു കാര്യം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ അല്ലാഹു അതിന് പകരമായി അതിനേക്കാൾ ഉത്തമമായത് തനിക്ക് നൽകില്ല എന്ന് വിചാരിക്കുന്നതും ഇതിൽ പെട്ടതാണ്; അല്ലാഹുവിന്റെ പ്രീതിക്ക് വേണ്ടി ഒരാൾ ഒരു കർമ്മം ചെയ്താൽ അതിന് ഇതിനേക്കാൾ മികച്ച പ്രതിഫലം ലഭിക്കില്ല എന്ന് വിചാരിക്കുന്നതും, ഒരാൾ തന്റെ പ്രതീക്ഷകളിലും ഭയത്തിലും നിഷ്കളങ്കനാകുകയും, വിനയാന്വിതനാകുകയും, അല്ലാഹുവിനോട് സഹായം ചോദിക്കുകയും, അവനിൽ ഭരമേൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്താൽ തന്നെ അല്ലാഹു അവനെ നിരാശനാക്കുമെന്നും അവൻ ചോദിച്ചത് അവന് നൽകില്ലെന്നും വിചാരിക്കുന്നതും മോശമായ വിചാരമാണ്; ഉദാരത ദാരിദ്ര്യത്തിലേക്ക് നയിക്കുമെന്ന് ചിന്തിക്കുന്നതും, ദാനധർമ്മങ്ങളിലൂടെ ഒരാളുടെ സമ്പത്ത് കുറഞ്ഞുപോകുമെന്ന് വിചാരിക്കുന്നതും, ദാനധർമ്മങ്ങൾക്കുള്ള പ്രതിഫലത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ അല്ലാഹു തന്റെ വാഗ്ദാനം പാലിക്കില്ല എന്ന് വിചാരിക്കുന്നതും ഇപ്രകാരം തന്നെ; അല്ലെങ്കിൽ ഈ ദീൻ മുറുകെപ്പിടിക്കുന്നത് അതിനെ പിൻപറ്റുന്നവരുടെ പദവി ഉയർത്തില്ല എന്ന് വിചാരിക്കുന്നതും മോശമായ വിചാരമാണ്. അത്തരം കാര്യങ്ങൾ ചിന്തിക്കുന്ന ഏതൊരാളും അല്ലാഹുവിനെക്കുറിച്ച് മോശമായ വിചാരം വെച്ചുപുലർത്തുന്നവനും അല്ലാഹു വിലക്കിയ കാര്യത്തിൽ അകപ്പെട്ടവനുമാണ്.

തീർച്ചയായും ഇത് അല്ലാഹുവിനെക്കുറിച്ചുള്ള മോശമായ വിചാരമാണ്; കാരണം അല്ലാഹുവിന്റെ മനോഹരമായ നാമങ്ങൾക്കും, ഉന്നതമായ വിശേഷണങ്ങൾക്കും, അവന്റെ പൂർണ്ണതയ്ക്കും വിരുദ്ധമായ കാര്യങ്ങളാണ് ഇത് അല്ലാഹുവിനെക്കുറിച്ച് വിചാരിക്കുന്നത്. അവന്റെ സൗന്ദര്യത്തിനും, പൂർണ്ണതയ്ക്കും, ഗുണങ്ങൾക്കും, സവിശേഷതകൾക്കും ഒട്ടും അനുയോജ്യമല്ലാത്ത കാര്യങ്ങളെ ഇത് അവനിലേക്ക് ചേർത്തുപറയുന്നു.

മിക്ക ആളുകളും തങ്ങളെ ബാധിക്കുന്ന കാര്യങ്ങളിലും അല്ലാഹു മറ്റുള്ളവരോട് ചെയ്യുന്ന കാര്യങ്ങളിലും യാഥാർത്ഥ്യമല്ലാത്ത, മോശമായ വിചാരമാണ് അല്ലാഹുവിനെക്കുറിച്ച് വെച്ചുപുലർത്തുന്നത്. അല്ലാഹുവെയും അവന്റെ നാമങ്ങളെയും വിശേഷണങ്ങളെയും കുറിച്ച് അറിയുന്നവരും, അവന്റെ യുക്തിയുടെയും സ്തുതിയുടെയും കാരണങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കുന്നവരും മാത്രമാണ് ഇതിൽ നിന്ന് ഒഴിവാക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. ശൈഖ് മുഹമ്മദ് ബിൻ അബ്ദുൽ വഹാബ് رَحِمَهُ اللَّهُ പറഞ്ഞു:¹⁰ “അല്ലാഹുവിന്റെ നാമങ്ങളും വിശേഷണങ്ങളും അറിയുന്നവരും, തങ്ങളെത്തന്നെ അറിയുന്നവരുമല്ലാതെ മറ്റാരും തന്നെ ഇതിൽ നിന്ന് സുരക്ഷിതരല്ല.” ¹¹

ഇബ്നുൽ ഖയ്യിം رَحِمَهُ اللَّهُ പറഞ്ഞു: “മിക്ക ആളുകളും, സത്യത്തിൽ അല്ലാഹു ഉദ്ദേശിച്ചവരൊഴികെയുള്ള എല്ലാവരും തന്നെ അല്ലാഹുവിനെക്കുറിച്ച് യാഥാർത്ഥ്യമല്ലാത്ത, മോശമായ വിചാരം വെച്ചുപുലർത്തുന്നവരാണ്. തങ്ങൾ വിധിയാൽ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടവരാണെന്നും, തങ്ങൾക്ക് ഭാഗ്യമില്ലെന്നും, തങ്ങൾക്ക് നൽകപ്പെട്ടതിനേക്കാൾ കൂടുതൽ ലഭിക്കാൻ തങ്ങൾ അർഹരാണെന്നുമാണ് ഭൂരിഭാഗം മനുഷ്യരും വിശ്വസിക്കുന്നത്. അല്ലാഹു തങ്ങളോട് അനീതി കാണിച്ചുവെന്നും തങ്ങൾ അർഹിക്കുന്ന കാര്യങ്ങൾ അവൻ തങ്ങൾക്ക് നിഷേധിച്ചുവെന്നും അവർ ചിന്തിക്കുന്നതായി അവരുടെ വാക്കുകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, അവരുടെ ആത്മാക്കൾ അത് സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ അവരുടെ നാവുകൾ അതിനെ നിഷേധിക്കുകയും അത് പരസ്യമായി പ്രകടിപ്പിക്കാൻ അവർ ധൈര്യപ്പെടാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

നിങ്ങൾ നിങ്ങളിൽ തന്നെ അന്വേഷിക്കുകയും നിങ്ങളുടെ ഉള്ളറകളുടെ ആഴങ്ങളിലേക്ക് ഇറങ്ങിച്ചെല്ലുകയും ചെയ്താൽ, കല്ലിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന തീപ്പൊരിപോലെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഒരു അഗ്നി നിങ്ങൾക്ക് അവിടെ കണ്ടെത്താനാകും. നിങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ആരുടെയും കല്ലിൽ ഒന്ന് ഉരച്ചുനോക്കുക, അപ്പോൾ അതിൽ നിന്ന് വരുന്ന തീപ്പൊരികൾ അതിനുള്ളിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നതെന്താണെന്ന് നിങ്ങളോട് പറയുന്നതാണ്.

നിങ്ങൾ ഏതൊരാളുടെയും ഉള്ളിലേക്ക് അന്വേഷിച്ചുനോക്കുകയാണെങ്കിൽ, അവർ പലപ്പോഴും വിധിയെ പഴിക്കുന്നതായി നിങ്ങൾക്ക് കാണാം. തങ്ങൾക്ക് സംഭവിച്ചതിന് വിപരീതമാണ് സംഭവിക്കേണ്ടിയിരുന്നത് എന്ന് അവർ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇത് അവരുടെ ധിക്കാരത്തെയും അഹങ്കാരത്തെയുമാണ് കാണിക്കുന്നത്. അതിനാൽ, നിങ്ങളുടെ സ്വന്തം ആത്മാവിനെത്തന്നെ പരിശോധിച്ചുനോക്കുക. അത്തരം പ്രവണതകളിൽ നിന്ന് നിങ്ങൾ മുക്തനാണോ?

നിങ്ങൾ അതിൽ നിന്ന് സുരക്ഷിതനാണെങ്കിൽ, തീർച്ചയായും വളരെ വലിയൊരു കാര്യത്തിൽ നിന്നാണ് നിങ്ങൾ സുരക്ഷിതനായിരിക്കുന്നത്. അല്ലാത്തപക്ഷം, നിങ്ങൾ രക്ഷപ്പെടുക എന്നത് പ്രയാസകരമാണെന്നാണ് ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നത്. തനിക്ക് നന്മ വരണമെന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്ന ബുദ്ധിമാനായ വ്യക്തി ഈ ഉപദേശം ചെവിക്കൊള്ളേണ്ടതുണ്ട്. അങ്ങനെയുള്ളവർ അത്യുന്നതനായ അല്ലാഹുവിലേക്ക് തിരിയുകയും, തന്റെ രക്ഷിതാവിനെക്കുറിച്ച് മോശമായ വിചാരങ്ങൾ വെച്ചുപുലർത്തിയതിന് നിരന്തരം അവനോട് പാപമോചനം തേടുകയും ചെയ്യട്ടെ. കൂടാതെ, തങ്ങളെക്കുറിച്ചുതന്നെ മോശമായ വിചാരം വെച്ചുപുലർത്തുന്നതിനെക്കുറിച്ചും അവർ ജാഗ്രത പാലിക്കട്ടെ, കാരണം അതാണ് എല്ലാ തിന്മകളുടെയും വേരും എല്ലാ ഉപദ്രവങ്ങളുടെയും ഉറവിടവും.” ¹²

അതിനാൽ, തന്റെ രക്ഷിതാവിനെക്കുറിച്ച് മോശമായ വിചാരം വെച്ചുപുലർത്താതിരിക്കലും എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും അവനെക്കുറിച്ച് നല്ല വിചാരം നിലനിർത്തലും ഒരു മുസ്‌ലിമിന് നിർബന്ധമാണ്. ഒരു ഖുദ്സിയ്യായ ഹദീസിൽ അത്യുന്നതനായ അല്ലാഹു പറയുന്നു:

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: أَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِي بِي

“എന്റെ ദാസൻ എന്നെക്കുറിച്ച് എന്താണോ വിചാരിക്കുന്നത്, അതിനനുസരിച്ചായിരിക്കും ഞാൻ അവനോടൊപ്പമുണ്ടാവുക.” [മുത്തഫഖുൻ അലൈഹി]¹³

---

1. ഈമാനിന്റെ പുസ്തകം, വിചാരണയോ ശിക്ഷയോ ഇല്ലാതെ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്ന വിഭാഗങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള തെളിവ് എന്ന അധ്യായം, ഇംറാൻ ബിൻ ഹുസൈൻ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ വിൽ നിന്നുള്ള നിവേദനം. ഹദീസ് നമ്പർ (218). ↩︎
2. തയ്‌സീറുൽ അസീസിൽ ഹമീദ്, പേജ് 136. ↩︎
3. ജാമിഉൽ ഉലൂമി വൽ-ഹികം (502/2). ↩︎
4. അബൂ ഹഫ്സ് ഉമർ ബിൻ അബ്ദുൽ അസീസ് ബിൻ മർവാൻ അൽ-ഉമവി അൽ-ഖുറശി, സച്ചരിതനായ ഖലീഫ. ജനനം: ഹിജ്റ 63. മരണം: ഹിജ്റ 101. (സിയറു അഅ്ലാമിന്നുബലാഅ് 114/5). ↩︎
5. ജാമിഉൽ ഉലൂമി വൽ-ഹികം (502/2). ↩︎
6. സുഹ്ദിന്റെയും റഖാഇഖിന്റെയും പുസ്തകം. അബൂ ഹുറൈറ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ വിൽ നിന്നുള്ള നിവേദനം. ഹദീസ് നമ്പർ (2963). ↩︎
7. മജ്മൂഉൽ ഫതാവാ ശൈഖുൽ ഇസ്ലാം (257/10). ↩︎
8. ജാമിഉൽ ഉലൂമി വൽ-ഹികം (494/1). ↩︎
9. രോഗപകർച്ചയില്ല എന്ന അധ്യായത്തിൽ വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിന്റെ പുസ്തകത്തിൽ ഇമാം ബുഖാരി റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തത് (നമ്പർ 5776). സമാധാനത്തിന്റെ പുസ്തകം (കിതാബുസ്സലാം), ശകുനം നോക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള അധ്യായത്തിൽ ഇമാം മുസ്‌ലിം റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തത് (നമ്പർ 2224). അനസ് ബിൻ മാലിക് رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ വിൽ നിന്നുള്ള നിവേദനം. ↩︎
10. മുഹമ്മദ് ബിൻ അബ്ദുൽ വഹാബ് ബിൻ സുലൈമാൻ അത്തമീമി അന്നജ്ദി. ജനനം: ഹിജ്റ 1115. പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിലെ നവോത്ഥാന നായകനും പ്രബോധന പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ഇമാമുമായിരുന്നു അദ്ദേഹം. മരണം: ഹിജ്റ 1206. (അദ്ദുററുസ്സനിയ്യ ഫിൽ അജ്‌വിബത്തിന്നജ്ദിയ്യ 374/1, തസ്ഹീലുസ്സബീല 1643/3). ↩︎
11. മുതൂനു ത്വാലിബിൽ ഇൽമിലെ അടിക്കുറിപ്പുകളിൽ പരാമർശിച്ചത്. (കിതാബുത്തൗഹീദ്, പേജ് 396). ↩︎
12. സാദുൽ മആദ് (211/3). ↩︎
13. തൗഹീദിന്റെ പുസ്തകം, അവർ അല്ലാഹുവിന്റെ വചനങ്ങൾ മാറ്റാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു എന്ന അധ്യായത്തിൽ ഇമാം ബുഖാരി റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തത് (നമ്പർ 7505). ദിക്ർ, ദുആ, തൗബ, ഇസ്തിഗ്ഫാർ എന്നിവയുടെ പുസ്തകം, അല്ലാഹുവെ സ്മരിക്കുന്നതിന്റെയും ദുആ ചെയ്യുന്നതിന്റെയും ശ്രേഷ്ഠതയെക്കുറിച്ചുള്ള അധ്യായത്തിൽ ഇമാം മുസ്‌ലിം റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തത് (നമ്പർ 2675). അബൂ ഹുറൈറ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ വിൽ നിന്നുള്ള നിവേദനം. ↩︎