ശൈഖ് ഡോ. സ്വാലിഹ് ബ്നു അബ്ദില്ലാഹ് അൽ-ഉസൈമി – വിജ്ഞാനത്തെ മഹത്വപ്പെടുത്തൽ
നിശ്ചയം, പണ്ഡിതന്മാരുടെ ശ്രേഷ്ഠത വലുതാണ്. അവരുടെ സ്ഥാനം മഹത്തായ സ്ഥാനമാണ്; കാരണം, അവർ ആത്മാവിന്റെ പിതാക്കളാണ്. ശൈഖ് ആത്മാവിന്റെ പിതാവാണ്, പിതാവ് ശരീരത്തിന്റെ പിതാവായതുപോലെ. ഉബയ്യ് ബ്നു കഅ്ബ് رضي الله عنه വിന്റെ ഖിറാഅത്തിൽ ഇപ്രകാരമുണ്ട്: “നബിﷺ മുഅ്മിനുകൾക്ക് അവരുടെ സ്വന്തത്തേക്കാൾ ബന്ധപ്പെട്ടവനാകുന്നു. അദ്ദേഹം അവർക്ക് ഒരു പിതാവുമാണ്.” ഈ ഖിറാഅത്തിൽ പറഞ്ഞ പിതൃത്വം, തറവാടിന്റെ പിതൃത്വമല്ല എന്നത് ഇജ്മാഅ് ആണ്. മറിച്ച്, അത് ദീനിയായ, ആത്മീയമായ പിതൃത്വമാണ്. അതിനാൽ, അധ്യാപകരുടെ ശ്രേഷ്ഠത അംഗീകരിക്കൽ നിർബന്ധമായ ഒരു ബാധ്യതയാണ്.
ശുഅ്ബ ബ്നുൽ ഹജ്ജാജ് പറഞ്ഞു: “ആരിൽ നിന്നെല്ലാം ഞാൻ ഒരു ഹദീസ് കേട്ടുവോ, ഞാൻ അവന് ഒരു അടിമയാണ്.”
ഈ ആശയം ഖുർആനിൽ നിന്ന് മുഹമ്മദ് ബ്നു അലി അൽ-ഉദ്ഫുവി കണ്ടെത്തി. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: “ഒരു മനുഷ്യൻ ഒരു പണ്ഡിതനിൽ നിന്ന് പഠിക്കുകയും, അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്ന് പ്രയോജനങ്ങൾ നേടുകയും ചെയ്താൽ, അവൻ അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു അടിമയാണ്. അല്ലാഹുﷻ പറയുന്നു: ‘മൂസാ തന്റെ ഭൃത്യനോട് ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞ സന്ദര്ഭം (ശ്രദ്ധേയമാകുന്നു).’ [അൽ-കഹ്ഫ്: 60]. അത് യൂശഅ് ബ്നു നൂൻ ആണ്. അദ്ദേഹം അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടിമയായിരുന്നില്ല. മറിച്ച്, അദ്ദേഹം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യനും, അദ്ദേഹത്തെ പിൻപറ്റുന്നവനുമായിരുന്നു. അതുകൊണ്ട് അല്ലാഹു അദ്ദേഹത്തെ തന്റെ ഭൃത്യനാക്കി.”
പണ്ഡിതന്മാരുടെ അവകാശം പരിഗണിക്കാൻ ശറഅ് കൽപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; അവരെ ആദരിക്കാനും, ബഹുമാനിക്കാനും, പ്രതാപപ്പെടുത്താനും വേണ്ടി.
ഇമാം അഹ്മദ് ‘അൽ-മുസ്നദിൽ’ പറയുന്നു: ഹാരൂൻ ഞങ്ങൾക്ക് പറഞ്ഞു, അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ഇബ്നു വഹ്ബ് ഞങ്ങൾക്ക് പറഞ്ഞു, അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: മാലിക് ബ്നുൽ ഖൈർ അസ്സിയാദി എന്നോട് പറഞ്ഞു, അബൂ ഖബീൽ അൽ-മആഫിരിയിൽ നിന്ന്, ഉബാദ ബ്നു സ്സ്വാമിത് رضي الله عنه വിൽ നിന്ന്; നിശ്ചയം റസൂലുല്ലാഹിﷺ പറഞ്ഞു: “നമ്മുടെ മുതിർന്നവരെ ബഹുമാനിക്കുകയും, നമ്മുടെ ചെറിയവരോട് കരുണ കാണിക്കുകയും, നമ്മുടെ പണ്ഡിതന്റെ അവകാശം അറിയുകയും ചെയ്യാത്തവൻ എന്റെ ഉമ്മത്തിൽ പെട്ടവനല്ല.”
ഒരു ദിവസം ഇബ്നു അബ്ബാസ് رضي الله عنه സൈദ് ബ്നു സാബിത് رضي الله عنه വിന്റെ വാഹനത്തിന്റെ കടിഞ്ഞാൺ പിടിച്ചു. അപ്പോൾ സൈദ് പറഞ്ഞു: “താങ്കൾ റസൂലുല്ലാഹിﷺ യുടെ പിതൃവ്യപുത്രനായിരിക്കെ എനിക്കുവേണ്ടി പിടിക്കുകയാണോ?” അപ്പോൾ ഇബ്നു അബ്ബാസ് പറഞ്ഞു: “നിശ്ചയം, ഞങ്ങൾ പണ്ഡിതന്മാരോട് ഇപ്രകാരമാണ് ചെയ്യുന്നത്.”
ഇബ്നു ഹസം പണ്ഡിതന്മാരെ ബഹുമാനിക്കുന്നതിലും ആദരിക്കുന്ന-തിലുമുള്ള ഇജ്മാഅ് ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു.
സലഫുകളുടെ അവസ്ഥകളെക്കുറിച്ച് അറിയുന്നവൻ, അവരുടെ പണ്ഡിതന്മാരെ ബഹുമാനിക്കുന്നതിലുള്ള അവരുടെ പ്രശംസനീയമായ അവസ്ഥകൾ മനസ്സിലാക്കും; നബിﷺ യുടെ സ്വഹാബികൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുക്കൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ, ചലിക്കാതെ, അവരുടെ തലക്ക് മുകളിൽ പക്ഷികളുണ്ടെന്നപോലെയായിരുന്നു.
മുഹമ്മദ് ബ്നു സീരീൻ പറഞ്ഞു: “ഞാൻ അബ്ദുറഹ്മാൻ ബ്നു അബീ ലൈലയെ കണ്ടു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ ബഹുമാനിക്കുകയും, നേതാവാക്കുകയും, ആദരിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നത് ഒരു അമീറിനെപ്പോലെയായിരുന്നു.”
യഹ്യ അൽ-മൗസ്വിലി പറഞ്ഞു: “ഞാൻ മാലിക് ബ്നു അനസിനെ പലതവണ കണ്ടു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യന്മാർക്ക് അദ്ദേഹത്തോട് വലിയ ബഹുമാനവും ആദരവുമുണ്ടായിരുന്നു. ആരെങ്കിലും ശബ്ദമുയർത്തിയാൽ, അവർ അവനോട് ശബ്ദമുയർത്തും.”
അപ്പോൾ, ഈ അടിസ്ഥാനത്തിന് കീഴിൽ വരുന്ന, പഠിതാവിന് ശൈഖിനോട് നിർബന്ധമായ മര്യാദകളിൽ പെട്ടതാണ്: അദ്ദേഹത്തോട് വിനയം കാണിക്കൽ, അദ്ദേഹത്തിലേക്ക് മുന്നിടൽ, അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്ന് തിരിഞ്ഞുനോക്കാതിരിക്കൽ, അദ്ദേഹത്തോടുള്ള സംസാരത്തിലെ മര്യാദ പാലിക്കൽ. അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ധരിക്കുമ്പോൾ, അതിരുകവിയാതെ അദ്ദേഹത്തെ മഹത്വപ്പെടുത്തുക. മറിച്ച്, അദ്ദേഹത്തെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് നിർത്തുക; അവൻ പ്രശംസിക്കാൻ ഉദ്ദേശിച്ചിടത്ത് അവനെ മോശമാക്കാതിരിക്കാൻ വേണ്ടി. അവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പഠിപ്പിക്കലിന് നന്ദി പറയുകയും, അദ്ദേഹത്തിന് വേണ്ടി പ്രാർത്ഥിക്കുകയും ചെയ്യട്ടെ. അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്ന് തനിക്ക് ആവശ്യമില്ലെന്ന് കാണിക്കരുത്. വാക്കുകൊണ്ടോ പ്രവൃത്തികൊണ്ടോ അദ്ദേഹത്തെ ഉപദ്രവിക്കരുത്. അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്ന് ഒരു തെറ്റ് സംഭവിച്ചാൽ, അതിനെക്കുറിച്ച് അദ്ദേഹത്തെ അറിയിക്കുന്നതിൽ സൗമ്യത പാലിക്കട്ടെ.
ഇവിടെ വളരെ സംക്ഷിപ്തമായി സൂചിപ്പിക്കാൻ അനുയോജ്യമായ ഒന്നാണ്, ഒരു പണ്ഡിതന്റെ തെറ്റിനോടുള്ള നിർബന്ധ ബാധ്യതയെക്കുറിച്ച് അറിയൽ. അത് ആറ് കാര്യങ്ങളാണ്: ഒന്നാമത്തേത്: അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്ന് തെറ്റ് സംഭവിച്ചുവോ എന്ന് ഉറപ്പുവരുത്തൽ. രണ്ടാമത്തേത്: അത് ഒരു തെറ്റാണോ എന്ന് ഉറപ്പുവരുത്തൽ. ഇത് ആഴത്തിലുള്ള അറിവുള്ള പണ്ഡിതന്മാരുടെ ജോലിയാണ്. അപ്പോൾ, അവരോട് അതിനെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കപ്പെടും. മൂന്നാമത്തേത്: അതിൽ അദ്ദേഹത്തെ പിൻപറ്റുന്നത് ഉപേക്ഷിക്കൽ. നാലാമത്തേത്: അനുവദനീയമായ ഒരു വ്യാഖ്യാനം കൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന് ഒഴികഴിവ് കണ്ടെത്തൽ. അഞ്ചാമത്തേത്: സൗമ്യതയോടെയും രഹസ്യമായും അദ്ദേഹത്തിന് ഉപദേശം നൽകൽ. കാർക്കശ്യത്തോടെയും പരസ്യപ്പെടുത്തുന്നതിലൂടെയുമല്ല. ആറാമത്തേത്: അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്ഥാനം സംരക്ഷിക്കൽ. മുസ്ലിംകളുടെ ഹൃദയങ്ങളിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദരവ് നഷ്ടപ്പെടുത്തരുത്.
പണ്ഡിതന്മാരെ ബഹുമാനിക്കുന്നതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് സൂക്ഷിക്കേണ്ട കാര്യങ്ങളിൽ പെട്ടതാണ്: രൂപത്തിൽ ബഹുമാനവും, എന്നാൽ ഫലത്തിൽ അപമാനവും നിന്ദയുമായ കാര്യങ്ങൾ; പണ്ഡിതന് ചുറ്റും തിക്കിത്തിരക്കുക, അദ്ദേഹത്തിന് പ്രയാസമുണ്ടാക്കുക, അദ്ദേഹത്തെ ഏറ്റവും പ്രയാസകരമായ വഴികളിലേക്ക് നിർബന്ധിക്കുക. മുഹദ്ദിസായ, വിശ്വസ്തനായ ഹുശൈം ബ്നു ബശീർ അൽ-വാസിത്വി മരിച്ചത് ഇതുകൊണ്ടാണ്. ഹദീസ് പണ്ഡിതന്മാർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മേൽ തിക്കിത്തിരക്കുകയും, അദ്ദേഹത്തെ കഴുതപ്പുറത്തുനിന്ന് താഴെയിടുകയും ചെയ്തു. അതായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരണകാരണം.
ഗ്രന്ഥകർത്താവ് വിജ്ഞാനത്തെ മഹത്വപ്പെടുത്തുന്നതിന്റെ അടിസ്ഥാനങ്ങളിൽ പതിനാലാമത്തെ അടിസ്ഥാനം പരാർശിച്ചു. അത്: വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ആളുകളെ ആദരിക്കുകയും ബഹുമാനിക്കുകയും ചെയ്യുക – അതായത്: അവരെ മഹത്വപ്പെടുത്തുകയും വലുതായി കാണുകയും ചെയ്യുക -; അവർക്കുള്ള മഹത്തായ ശ്രേഷ്ഠതയും, ഉന്നതമായ സ്ഥാനവും കാരണം. അവർ ആത്മാവിന്റെ പിതാക്കളാണ്. ശൈഖ് ആത്മാവിന്റെ പിതാവാണ്, പിതാവ് ശരീരത്തിന്റെ പിതാവായതുപോലെ. ആത്മീയ പിതൃത്വം എന്നാൽ വിജ്ഞാനം സ്വീകരിക്കുന്നതിലുള്ള പിതൃത്വമാണ്.
ഇബ്നു തൈമിയ്യ അൽ-ഹഫീദ് പറഞ്ഞു: “ശൈഖും, അധ്യാപകനും, ശിക്ഷണം നൽകുന്നവനും ആത്മാവിന്റെ പിതാവാണ്. പിതാവ് ശരീരത്തിന്റെ പിതാവാണ്.” അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യൻ ഇബ്നുൽ ഖയ്യിം ‘മദാരിജു സ്സാലികീനിൽ’ ഇത് ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട്.
പിന്നീട് അദ്ദേഹം ശുഅ്ബയുടെ വാക്ക് ഉദ്ധരിച്ചു: “ആരിൽ നിന്നെല്ലാം ഞാൻ ഒരു ഹദീസ് കേട്ടുവോ, ഞാൻ അവന് ഒരു അടിമയാണ്”; അതായത്: ഞാൻ അവനോട് കടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. എത്രത്തോളമെന്നാൽ, ഞാൻ അവന് ഒരു അടിമയെപ്പോലെയാകും. കാരണം, പഠിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെ അവൻ നൽകിയ നന്മകൊണ്ട് അവൻ എന്നെ ഉടമപ്പെടുത്തി.
ഈ ആശയം ഖുർആനിൽ നിന്ന് മുഹമ്മദ് ബ്നു അലി അൽ-ഉദ്ഫുവി കണ്ടെത്തിയതിനെക്കുറിച്ച് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: “ഒരു മനുഷ്യൻ ഒരു പണ്ഡിതനിൽ നിന്ന് പഠിക്കുകയും, അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്ന് പ്രയോജനങ്ങൾ നേടുകയും ചെയ്താൽ, അവൻ അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു അടിമയാണ്. അല്ലാഹുﷻ പറയുന്നു: ‘മൂസാ തന്റെ ഭൃത്യനോട് ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞ സന്ദര്ഭം (ശ്രദ്ധേയമാകുന്നു).’. അത് യൂശഅ് ബ്നു നൂൻ ആണ്. അദ്ദേഹം അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടിമയായിരുന്നില്ല. മറിച്ച്, അദ്ദേഹം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യനും, അദ്ദേഹത്തെ പിൻപറ്റുന്നവനുമായിരുന്നു. അതുകൊണ്ട് അല്ലാഹുﷻ അദ്ദേഹത്തെ തന്റെ ഭൃത്യനാക്കി”. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംസാരം അവസാനിച്ചു.
പിന്നീട് അദ്ദേഹം വിശദീകരിച്ചു, ശറഅ് പണ്ഡിതന്മാരുടെ അവകാശം പരിഗണിക്കാൻ കൽപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; അവരെ ആദരിക്കാനും, ബഹുമാനിക്കാനും, പ്രതാപപ്പെടുത്താനും വേണ്ടി.
അദ്ദേഹം ഉബാദ ബ്നു സ്സ്വാമിത് رضي الله عنهവിന്റെ ഹദീസ് ഉദ്ധരിച്ചു; നിശ്ചയം റസൂലുല്ലാഹിﷺപറഞ്ഞു: “എന്റെ ഉമ്മത്തിൽ പെട്ടവനല്ല…”. അദ്ദേഹം ചിലരെ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞു. എന്നിട്ട് പറഞ്ഞു: “നമ്മുടെ പണ്ഡിതന്റെ അവകാശം അറിയുകയും ചെയ്യാത്തവൻ”. അപ്പോൾ, പണ്ഡിതന് ശരീഅത്ത് സ്ഥിരപ്പെടുത്തിയ ഒരു അവകാശമുണ്ട്.
ആദ്യ തലമുറയിൽ നിന്ന് ഉദ്ധരിക്കപ്പെട്ടതാണ്, ഇബ്നു അബ്ബാസ് رضي الله عنهസൈദ് ബ്നു സാബിത് رضي الله عنهവിന്റെ വാഹനത്തിന്റെ കടിഞ്ഞാൺ പിടിച്ചത്; ‘അർ-രികാബ്’ എന്നാൽ യാത്രക്ക് ഉപയോഗിക്കുന്ന ഒട്ടകങ്ങൾക്ക് പറയുന്ന പേരാണ്. ഇബ്നു അബ്ബാസ് അത് പിടിച്ചത്; അതായത്: അതിന്റെ കടിഞ്ഞാൺ പിടിച്ചത്, അത് അതിന്റെ യാത്രികന് വഴങ്ങിക്കൊടുക്കാൻ വേണ്ടിയാണ്. അപ്പോൾ സൈദ് പറഞ്ഞു: “താങ്കൾ റസൂലുല്ലാഹിﷺയുടെ പിതൃവ്യപുത്രനായിരിക്കെ എനിക്കുവേണ്ടി പിടിക്കുകയാണോ?” അപ്പോൾ ഇബ്നു അബ്ബാസ് പറഞ്ഞു: “നിശ്ചയം, ഞങ്ങൾ പണ്ഡിതന്മാരോട് ഇപ്രകാരമാണ് ചെയ്യുന്നത്”.
പിന്നീട് അദ്ദേഹം പണ്ഡിതന്മാരെ ബഹുമാനിക്കുന്നതിലും ആദരിക്കുന്നതിലുമുള്ള വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ആളുകളുടെ ഇജ്മാഅ് ഇബ്നു ഹസം അൽ-അൻദലുസിയിൽ നിന്ന് ഉദ്ധരിച്ചു.
പിന്നീട് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: സലഫുകളുടെ അവസ്ഥകളെക്കുറിച്ച് അറിയുന്നവൻ – അതായത്: സമുദായത്തിലെ സലഫുകൾ എപ്രകാരമായിരുന്നു എന്ന് – അവരുടെ പണ്ഡിതന്മാരെ ബഹുമാനിക്കുന്നതിലുള്ള അവരുടെ പ്രശംസനീയമായ അവസ്ഥകൾ മനസ്സിലാക്കും. സ്വഹാബികൾ, താബിഉകൾ, അവരുടെ പിൻഗാമികൾ എന്നിവരിൽ. അതിന്റെ തെളിവുകളിൽ നിന്ന്, അവരെക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞതിന്റെ സത്യസന്ധത വ്യക്തമാക്കുന്നത് അദ്ദേഹം ഉദ്ധരിച്ചു.
പിന്നീട് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: അപ്പോൾ, ഈ അടിസ്ഥാനത്തിന് കീഴിൽ വരുന്ന, പഠിതാവിന് ശൈഖിനോട് നിർബന്ധമായ മര്യാദകളിൽ പെട്ടതാണ്: അദ്ദേഹത്തോട് വിനയം കാണിക്കൽ, അദ്ദേഹത്തിലേക്ക് മുന്നിടൽ, അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്ന് തിരിഞ്ഞുനോക്കാതിരിക്കൽ, അദ്ദേഹത്തോടുള്ള സംസാരത്തിലെ മര്യാദ പാലിക്കൽ. അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ധരിക്കുമ്പോൾ, അതിരുകവിയാതെ അദ്ദേഹത്തെ മഹത്വപ്പെടുത്തുക. മറിച്ച്, അദ്ദേഹത്തെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് നിർത്തുക; അവൻ പ്രശംസിക്കാൻ ഉദ്ദേശിച്ചിടത്ത് അവനെ മോശമാക്കാതിരിക്കാൻ വേണ്ടി. അവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പഠിപ്പിക്കലിന് നന്ദി പറയുകയും, അദ്ദേഹത്തിന് വേണ്ടി പ്രാർത്ഥിക്കുകയും ചെയ്യട്ടെ. അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്ന് തനിക്ക് ആവശ്യമില്ലെന്ന് കാണിക്കരുത്. വാക്കുകൊണ്ടോ പ്രവൃത്തികൊണ്ടോ അദ്ദേഹത്തെ ഉപദ്രവിക്കരുത്. അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്ന് ഒരു തെറ്റ് സംഭവിച്ചാൽ, അതിനെക്കുറിച്ച് അദ്ദേഹത്തെ അറിയിക്കുന്നതിൽ സൗമ്യത പാലിക്കട്ടെ.
പിന്നീട് അദ്ദേഹം ഒരു പണ്ഡിതന്റെ തെറ്റിനോടുള്ള നിർബന്ധ ബാധ്യതയെക്കുറിച്ച് ഒരു സംഗ്രഹം പറഞ്ഞു. അത് ഈ ഗ്രന്ഥത്തിലെ ഏറ്റവും വിലപ്പെട്ട കാര്യങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. കാരണം, പണ്ഡിതന്റെ തെറ്റ് ലോകത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ പെട്ടതാണ്; അല്ലാഹുﷻ സൃഷ്ടികളെ സൃഷ്ടിച്ചത്, അവർ തെറ്റും പാപവും ചെയ്യുന്നവരായിക്കൊണ്ടാണ്. അപ്പോൾ, ഒരു പണ്ഡിതനിൽ നിന്ന് ഒരു തെറ്റ് സംഭവിക്കുന്നത്,
അല്ലാഹുﷻ ജനങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ച ആദമിന്റെ പ്രകൃതിയിലും, സ്വാഭാവികമായ സ്വഭാവത്തിലും പെട്ടതാണ്. ഒരു പണ്ഡിതനിൽ നിന്ന് ഒരു തെറ്റ് സംഭവിച്ചാൽ, അവനോട് പരിഗണിക്കപ്പെടേണ്ട കാര്യങ്ങളിൽ പെട്ടതാണ് ഈ ആറ് കാര്യങ്ങൾ നിലനിർത്തൽ: ഒന്നാമത്തേത്: അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്ന് തെറ്റ് സംഭവിച്ചുവോ എന്ന് ഉറപ്പുവരുത്തൽ; അതായത്: അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ധരിക്കപ്പെട്ട തെറ്റ്, അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്ന് സംഭവിച്ചതാണോ എന്ന് ഉറപ്പുവരുത്തൽ. ചിലപ്പോൾ ഒരാളിലേക്ക് ഒരു തെറ്റ് ചേർക്കപ്പെട്ടേക്കാം. അവൻ അതിൽ നിന്ന് നിരപരാധിയായിരിക്കും. കാരണം, ജനങ്ങളുടെ ഉദ്ധരണിക്ക് ഒരു കടിഞ്ഞാണോ നിയന്ത്രണമോ ഇല്ല. രണ്ടാമത്തേത്: ആ തെറ്റ് ഒരു തെറ്റാണോ എന്ന് ഉറപ്പുവരുത്തൽ. ഇത് ആഴത്തിലുള്ള അറിവുള്ള പണ്ഡിതന്മാരുടെ ജോലിയാണ്. അപ്പോൾ, അവരോട് അതിനെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കപ്പെടും. കാരണം, മുൻഗാമികൾ പറഞ്ഞതുപോലെ: “എത്രയോ പേരാണ് ശരിയായ ഒരു വാക്കിനെ ആക്ഷേപിക്കുന്നത്, അതിന്റെ കുഴപ്പം മോശം ഗ്രാഹ്യത്തിൽ നിന്നാണ്.” പണ്ഡിതന്മാരുടെ വാക്കുകളിലോ പ്രവൃത്തികളിലോ ഒന്ന് തെറ്റാണെന്ന് വിധിക്കുന്നത് ആഴത്തിലുള്ള അറിവുള്ള പണ്ഡിതന്മാരുടെ ജോലിയാണ്.
ഇമാം ശാത്വിബി ‘അൽ-മവാഫഖാത്തിലും’, ഇബ്നു റജബ് ‘ജാമിഉൽ ഉലൂമി വൽ ഹികമിലും’ ഇത് ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട്; കാരണം, അത് മുതശാബിഹിന്റെ ഇനത്തിൽ പെട്ടതാണ്. അത് ആഴത്തിലുള്ള അറിവുള്ളവരല്ലാതെ വേർതിരിക്കുകയില്ല. അതിന്റെ അവ്യക്തതയെ ഭയന്നും, അതിന്റെ ബാഹ്യരൂപത്തിൽ സത്യവും അസത്യവും കൂടിക്കലരുന്നതുകൊണ്ടും, അതിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്ന കാര്യം, അതിന്റെ വിജ്ഞാനം ഉറപ്പിച്ച, ആഴത്തിലുള്ള അറിവുള്ള പണ്ഡിതന്മാരിലേക്ക് ഏൽപ്പിക്കപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ, ഒരു പണ്ഡിതനിൽ നിന്ന് സംഭവിച്ച ഒരു കാര്യം തെറ്റാണോ എന്ന് ഉറപ്പുവരുത്തുന്നതിൽ അവരിലേക്കാണ് അഭയം തേടേണ്ടത്.
പിന്നീട് അദ്ദേഹം മൂന്നാമത്തെ കാര്യം പറഞ്ഞു: അതിൽ അദ്ദേഹത്തെ പിൻപറ്റുന്നത് ഉപേക്ഷിക്കൽ; കാരണം, ആര് തെറ്റ് ചെയ്തോ, അവന്റെ തെറ്റ് അവനെ പിൻപറ്റാൻ ഒരു ന്യായീകരണമല്ല. മറിച്ച്, അവന്റെ തെറ്റും പിഴവും വ്യക്തമായാൽ, അതിൽ അവനെ പിൻപറ്റുകയില്ല. നാലാമത്തേത്: അനുവദനീയമായ ഒരു വ്യാഖ്യാനം കൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന് ഒഴികഴിവ് കണ്ടെത്തൽ. അതായത്: വിജ്ഞാനത്തിൽ ശക്തമായ അടിസ്ഥാനമുള്ള, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംസാരത്തെ വ്യാഖ്യാനിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു കാര്യം തേടൽ. സംസാരിക്കുന്നവന്റെ അടുക്കൽ മറ്റൊന്നാണ് പ്രബലമെങ്കിലും ശരി. കാരണം, വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉറവിടങ്ങൾ, അതിൽ കാഴ്ചപ്പാടുകൾ വ്യത്യാസപ്പെടുന്നതും, ആളുകളുടെ അറിവുകൾ വ്യത്യസ്തമാകുന്നതുമാണ്. ആർക്ക് ഒരു പണ്ഡിതന്റെ തെറ്റ് തെളിവോടും ന്യായത്തോടും കൂടി വ്യക്തമായോ, അവൻ സാധ്യമായ ഒരു വ്യാഖ്യാനം കൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന് ഒഴികഴിവ് കണ്ടെത്താൻ പരിശ്രമിക്കട്ടെ; കാരണം, ഒരു പണ്ഡിതനിൽ നിന്ന് തെറ്റ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത് സങ്കൽപ്പിക്കാനാവില്ല. അവൻ വിജ്ഞാനം തേടിയത്, അത് അവനെ അല്ലാഹുﷻ വിലേക്ക് അടുപ്പിക്കുമെന്ന പ്രതീക്ഷയോടെയാണ്. അപ്പോൾ, അവനിൽ നിന്ന് ഒരു തെറ്റ് സംഭവിച്ചാൽ, അവൻ ആ തെറ്റ് ഉദ്ദേശിച്ചിട്ടില്ല എന്നതാണ് അവനെക്കുറിച്ചുള്ള നല്ല ധാരണ.
അഞ്ചാമത്തേത്: സൗമ്യതയോടെയും രഹസ്യമായും അദ്ദേഹത്തിന് ഉപദേശം നൽകൽ. കാർക്കശ്യത്തോടെയും പരസ്യപ്പെടുത്തുന്നതിലൂടെയുമല്ല; കാരണം, അവന്റെ തെറ്റ് വ്യക്തമാക്കുന്നതിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം, അവനെ അവന്റെ തെറ്റിൽ നിന്ന് മടക്കലാണ്. ഈ ലക്ഷ്യം നേടുന്നത് സൗമ്യതകൊണ്ടും എളുപ്പമാക്കുന്നതുകൊണ്ടും സാധ്യമാണ്. എന്നാൽ, കാർക്കശ്യവും പരസ്യപ്പെടുത്തലും, ചിലപ്പോൾ അതിനോട് കടുംപിടുത്തം കാണിക്കാനും, അവന്റെ തെറ്റിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കാനും അവനെ പ്രേരിപ്പിച്ചേക്കാം.
പിന്നീട് അദ്ദേഹം ആറാമത്തേത് പറഞ്ഞു: അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്ഥാനം സംരക്ഷിക്കൽ. ‘അൽ-ജനാബ്’ എന്നാൽ ഭാഗമാണ്. അതുകൊണ്ടുദ്ദേശിക്കുന്നത്: സ്ഥാനമാണ്. അപ്പോൾ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്ഥാനം സംരക്ഷിക്കപ്പെടും. മുസ്ലിംകളുടെ ഹൃദയങ്ങളിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദരവ് നഷ്ടപ്പെടുത്തരുത്. മറിച്ച്, അവരുടെ അടുക്കലുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്ഥാനവും പദവിയും باقیയാകും. കാരണം, തെറ്റ് ആദമിന്റെ പ്രകൃതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്.
ജനങ്ങളിൽ ഒരാളിൽ നിന്ന് ഒരു തെറ്റ് സംഭവിച്ചാൽ, അവനെ ജനങ്ങളുടെ അടുക്കൽ താഴ്ത്താനും അപമാനിക്കാനുമുള്ള ഒരു ലക്ഷ്യമാക്കുന്നത് നല്ലതല്ല. മറിച്ച്, ആരുടെ സ്ഥാനം വിജ്ഞാനത്തിലും സുന്നത്തിലും സ്ഥിരപ്പെട്ടുവോ, ശരീഅത്തിനെ മഹത്വപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് അവന്റെ സ്ഥാനം സംരക്ഷിക്കപ്പെടും.
പിന്നീട് അദ്ദേഹം അവസാനിപ്പിച്ചത്, പണ്ഡിതന്മാരെ ബഹുമാനിക്കുന്നതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് സൂക്ഷിക്കേണ്ടതും അകന്നുനിൽക്കേണ്ടതുമായ കാര്യങ്ങളെക്കുറിച്ചാണ്. അതിന്റെ രൂപം ബഹുമാനവും, എന്നാൽ ഫലത്തിൽ അപമാനവും നിന്ദയുമാണ്. അത് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ പണ്ഡിതനെ ബഹുമാനിക്കാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നു. പക്ഷേ, അവൻ അദ്ദേഹത്തെ പ്രയാസത്തിലും അപമാനത്തിലുമാക്കുന്നു; ഹദീസ് പണ്ഡിതന്മാർ ഹുശൈം ബ്നു ബശീർ അൽ-വാസിത്വിയുടെ മേൽ തിക്കിത്തിരക്കിയത് പോലെ.
അവർ അദ്ദേഹത്തെ കഴുതപ്പുറത്തുനിന്ന് താഴെയിട്ടു. അതായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരണകാരണം رحمه الله.