യാസിൻ അൽ ഹികമി
ഇസ്ലാമിക പ്രമാണങ്ങൾ ഒരിക്കലും മനുഷ്യൻ്റെ ശരിയായ ബുദ്ധിക്ക് എതിരാവുകയില്ല എന്നത് ഒരു യാഥാർത്ഥ്യമാണ്. എന്നാൽ പലപ്പോഴും പ്രമാണങ്ങൾ ബുദ്ധിക്ക് എതിരാകുന്നു എന്ന് ചിലർക്കെങ്കിലും തോന്നാറുണ്ട്. അങ്ങനെ വിചാരിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന കാരണങ്ങളെക്കുറിച്ച് നാം കൃത്യമായി വിശകലനം ചെയ്താൽ ഈ വിഷയത്തിൽ വലിയൊരു വ്യക്തത കൈവരിക്കാൻ സാധിക്കും.
പ്രമാണങ്ങൾ ബുദ്ധിക്കെതിരാണെന്ന് തോന്നാനുള്ള കാരണങ്ങൾ
പ്രധാനമായും ആറ് കാരണങ്ങൾ കൊണ്ടാണ് പ്രമാണങ്ങൾ ബുദ്ധിക്ക് വിരുദ്ധമാണെന്ന തെറ്റിദ്ധാരണ ജനങ്ങളിലുണ്ടാകുന്നത്:
• ഒന്നാമതായി: അവലംബിക്കുന്ന വചനങ്ങൾ സ്ഥിരപ്പെടാത്തതാകുക
പലപ്പോഴും ബുദ്ധിക്കെതിരാണെന്ന് പറഞ്ഞ് ഉന്നയിക്കപ്പെടുന്ന പ്രാമാണിക വചനങ്ങൾ റസൂലുള്ളാഹി ﷺ യിൽ നിന്നും സ്ഥിരപ്പെട്ടതായിരിക്കുകയില്ല. നിർമ്മിതമായതോ ദുർബലമായതോ ആയ വചനങ്ങളെയാണ് അവർ ഇതിനായി ആശ്രയിക്കുന്നത്. സ്ഥിരപ്പെട്ടതും സ്വീകാര്യവുമായ ഹദീസുകൾ മാത്രമേ പ്രമാണങ്ങളായി പരിഗണിക്കപ്പെടുകയുള്ളൂ. ഏതൊരു ഹദീസാണ് സ്വീകാര്യമെന്ന് തീരുമാനിക്കേണ്ടത് ഹദീസ് വിജ്ഞാനീയത്തിൽ അഗാധ പാണ്ഡിത്യമുള്ള പണ്ഡിതന്മാരാണ്.
• രണ്ടാമതായി: മതത്തിലില്ലാത്ത കാര്യങ്ങൾ കൂട്ടിച്ചേർക്കപ്പെടുക
മതത്തിലില്ലാത്ത പല കാര്യങ്ങളും മതത്തിലേക്ക് ചേർക്കപ്പെടുക എന്നതാണ് മറ്റൊരു കാരണം. അന്ധവിശ്വാസങ്ങളുടെ വക്താക്കളും വ്യതിയാന കക്ഷികളും പലതും മതത്തിൻ്റെ ഭാഗമായി അവതരിപ്പിക്കാറുണ്ട്. യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ മതവുമായി യാതൊരു ബന്ധവുമില്ലാത്ത ഇത്തരം കെട്ടുകഥകൾ കേൾക്കുമ്പോൾ അവ ബുദ്ധിക്കെതിരാണെന്ന് ചിലർ വാദിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവയൊന്നും ഇസ്ലാമിക പ്രമാണങ്ങളല്ല എന്നതാണ് വസ്തുത.
• മൂന്നാമതായി: തെറ്റായ ബൗദ്ധിക വാദങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കുക
ബുദ്ധിപരമെന്ന് അവകാശപ്പെടുന്ന തെറ്റായ ചിന്തകളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി പ്രമാണങ്ങളെ അളക്കുന്നതാണ് മൂന്നാമത്തെ കാരണം. പരലോകത്ത് അല്ലാഹു മനുഷ്യരുടെ കർമ്മങ്ങളെ തുലാസിൽ തൂക്കുമെന്നത് പ്രമാണങ്ങളിൽ സ്ഥിരപ്പെട്ട കാര്യമാണ്. കർമ്മങ്ങളെ എങ്ങനെയാണ് തൂക്കിനോക്കാൻ സാധിക്കുക എന്ന് ചിലർ ചോദിച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ ഇന്നത്തെ കാലത്ത് പ്രകാശത്തിൻ്റെ വേഗതയും ചൂടും തണുപ്പുമെല്ലാം അളക്കാൻ ശാസ്ത്രത്തിന് സാധിക്കുന്നുണ്ട്. അങ്ങനെയെങ്കിൽ സർവ്വശക്തനായ അല്ലാഹുവിന് മനുഷ്യരുടെ കർമ്മങ്ങളെ അളക്കാനും തൂക്കാനും യാതൊരു പ്രയാസവുമില്ല എന്ന് വളരെ വ്യക്തമാണ്. അതുപോലെ നരകത്തിന് രണ്ട് ശ്വാസങ്ങളുണ്ട് എന്ന് നബി ﷺ പഠിപ്പിച്ച ഹദീസിനെ ബുദ്ധികൊണ്ട് നിഷേധിക്കുന്നവരുണ്ട്:
اشْتَكَتِ النَّارُ إِلَى رَبِّهَا فَقَالَتْ: يَا رَبِّ أَكَلَ بَعْضِي بَعْضًا، فَأَذِنَ لَهَا بِنَفَسَيْنِ: نَفَسٍ فِي الشِّتَاءِ وَنَفَسٍ فِي الصَّيْفِ
നരകം അതിൻ്റെ രക്ഷിതാവിനോട് ആവലാതിപ്പെട്ടു. അത് പറഞ്ഞു: എൻ്റെ രക്ഷിതാവേ, എൻ്റെ ചില ഭാഗങ്ങൾ മറ്റു ചില ഭാഗങ്ങളെ തിന്നുനശിച്ചിരിക്കുന്നു. അപ്പോൾ അല്ലാഹു അതിന് രണ്ട് ശ്വാസങ്ങൾ എടുക്കാൻ അനുമതി നൽകി. ശൈത്യകാലത്തുള്ള ഒരു ശ്വാസവും ഉഷ്ണകാലത്തുള്ള ഒരു ശ്വാസവും.1
ഒരേ വസ്തുവിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ ചൂടും തണുപ്പും പുറത്തുവരും എന്ന് ചോദിക്കുന്നവർക്ക്, ഒരേ സമയം ഒരു ഭാഗത്തേക്ക് ചൂടും മറുഭാഗത്തേക്ക് തണുപ്പും പുറന്തള്ളുന്ന ആധുനിക ശീതീകരണ യന്ത്രങ്ങൾ തന്നെ മികച്ച മറുപടിയാണ്.
• നാലാമതായി: അസംഭവ്യമായതും അപരിചിതമായതും തമ്മിൽ വേർതിരിക്കാതിരിക്കുക
ബുദ്ധിപരമായി അസംഭവ്യമായ കാര്യങ്ങളെയും, അപരിചിതമായ കാര്യങ്ങളെയും വേർതിരിച്ചു മനസ്സിലാക്കാത്തതാണ് മറ്റൊരു കാരണം. ഒരേസമയം ഒരു കാര്യം ഉണ്ടാവുകയും ഇല്ലാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നത് ബുദ്ധിപരമായി അസംഭവ്യമാണ്. അത്തരം കാര്യങ്ങൾ ഇസ്ലാമിക പ്രമാണങ്ങളിൽ ഒരിക്കലുമുണ്ടാകില്ല. എന്നാൽ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ പാലിൻ്റെയും തേനിൻ്റെയും അരുവികളുണ്ട് എന്നത് ഭൗതിക ലോകത്ത് നമുക്ക് പരിചയമില്ലാത്ത കാര്യമാണ്. അല്ലാതെ അതൊരിക്കലും അസംഭവ്യമല്ല. ജലം കൊണ്ട് അരുവികളുണ്ടാക്കിയ അല്ലാഹുവിന് തേൻ കൊണ്ടും പാൽ കൊണ്ടും അരുവികളുണ്ടാക്കാൻ യാതൊരു പ്രയാസവുമില്ല. പരിചയമില്ലായ്മയെ അസംഭവ്യതയായി തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നതാണ് ഇത്തരം സംശയങ്ങൾക്ക് കാരണം.
• അഞ്ചാമതായി: ബുദ്ധിയുടെ പരിമിതികൾ ഉൾക്കൊള്ളാതിരിക്കുക
നമ്മുടെ പരിമിതമായ ബുദ്ധികൊണ്ട് പൂർണ്ണമായി ഗ്രഹിക്കാൻ സാധിക്കാത്ത അദൃശ്യകാര്യങ്ങളുണ്ട്. അല്ലാഹു തൻ്റെ സൃഷ്ടികളുടെ മുഴുവൻ ശബ്ദങ്ങളും ഒരേസമയം വേർതിരിച്ച് കേൾക്കാൻ കഴിവുള്ളവനാണ്. ഇത് മനുഷ്യൻ്റെ ബുദ്ധിക്ക് പൂർണ്ണമായി ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിഞ്ഞില്ലെന്ന് വരാം. എന്നാൽ സ്രഷ്ടാവിൻ്റെ കഴിവ് അത്രമേൽ മഹത്തരമാണ് എന്നതിൻ്റെ തെളിവാണത്. ഇത്തരം കാര്യങ്ങളെ ബുദ്ധിക്ക് എതിരാണെന്ന് പറയുന്നതിന് പകരം, നമ്മുടെ ബുദ്ധിയുടെ പരിമിതിയായി മനസ്സിലാക്കുകയാണ് വേണ്ടത്.
• ആറാമതായി: പ്രമാണങ്ങളെ ശരിയായി ഗ്രഹിക്കാതിരിക്കുക
പ്രമാണങ്ങളെ സലഫുകൾ മനസ്സിലാക്കിയതുപോലെ ശരിയായ വിധത്തിൽ മനസ്സിലാക്കാത്തതാണ് ആറാമത്തെ കാരണം. സുബഹി നമസ്കാരത്തിന് എഴുന്നേൽക്കാതെ ഉറങ്ങുന്ന വ്യക്തിയുടെ ചെവിയിൽ പിശാച് മൂത്രമൊഴിക്കും എന്ന് നബി ﷺ പഠിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്:
ذَاكَ رَجُلٌ بَالَ الشَّيْطَانُ فِي أُذُنَيْهِ
അവൻ്റെ ചെവികളിൽ പിശാച് മൂത്രമൊഴിച്ചിരിക്കുന്നു.2
ഇത് പഞ്ചേന്ദ്രിയങ്ങൾക്കൊണ്ട് അറിയാൻ കഴിയുന്നില്ല എന്ന് പറഞ്ഞ് ഇതിനെ നിഷേധിക്കുന്ന ബുദ്ധിപൂജകരുണ്ട്. പിശാച് എന്ന സൃഷ്ടി തന്നെ അദൃശ്യനാണ്. അദൃശ്യനായ ഒരു സൃഷ്ടിയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ ഭൗതികമായ പഞ്ചേന്ദ്രിയങ്ങൾക്കൊണ്ട് അളക്കാനോ കാണാനോ ശ്രമിക്കുന്നത് തന്നെ അങ്ങേയറ്റത്തെ അബദ്ധമാണ്.
ഇസ്ലാമിൻ്റെ യാഥാർത്ഥ്യവും പ്രമാണങ്ങളുടെ മുൻഗണനയും
ഇസ്ലാം എന്നാൽ അല്ലാഹുവിനും അവൻ്റെ പ്രവാചകനും പൂർണ്ണമായി കീഴടങ്ങുക എന്നതാണ്. അല്ലാഹുവിൻ്റെ വചനം വ്യക്തമാക്കുന്നു:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ
സത്യവിശ്വാസികളേ, നിങ്ങൾക്ക് ജീവൻ നൽകുന്ന കാര്യത്തിലേക്ക് നിങ്ങളെ വിളിക്കുമ്പോൾ നിങ്ങൾ അല്ലാഹുവിനും റസൂലിനും ഉത്തരം നൽകുക.3
ഒരു മുസ്ലിം തൻ്റെ ജീവിതംകൊണ്ട് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത് താൻ അല്ലാഹുവിൻ്റെ അടിമയാണെന്നും, അവൻ്റെ പ്രമാണം കൊണ്ടല്ലാതെ തനിക്ക് സന്മാർഗ്ഗം ലഭിക്കുകയില്ലെന്നുമാണ്. അതിനാൽ എല്ലാറ്റിനേക്കാളും നാം മുൻഗണന നൽകേണ്ടത് ദിവ്യബോധനത്തിനാണ്. നമ്മുടെ അഭിപ്രായങ്ങളേക്കാളും ആഗ്രഹങ്ങളേക്കാളും ബുദ്ധിയേക്കാളും നാം മുന്തിക്കേണ്ടത് പ്രമാണങ്ങളെയാണ്. അല്ലാഹു കൽപ്പിക്കുന്നു:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ ۖ وَاتَّقُوا اللَّهَ
സത്യവിശ്വാസികളേ, അല്ലാഹുവിൻ്റെയും അവൻ്റെ റസൂലിൻ്റെയും മുമ്പിൽ നിങ്ങൾ യാതൊന്നിനും മുൻഗണന നൽകരുത്. നിങ്ങൾ അല്ലാഹുവിനെ സൂക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുക.4
وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَن يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ
അല്ലാഹുവും അവൻ്റെ റസൂലും ഒരു കാര്യത്തിൽ തീരുമാനമെടുത്തുകഴിഞ്ഞാൽ സത്യവിശ്വാസിയായ ഒരു പുരുഷനാകട്ടെ സ്ത്രീക്കാകട്ടെ തങ്ങളുടെ കാര്യത്തെപ്പറ്റി സ്വതന്ത്രമായ ഒരഭിപ്രായം ഉണ്ടായിരിക്കാവുന്നതല്ല.5
ഖുർആനിനെയും സുന്നത്തിനെയും പരിഹസിക്കുകയും ദുർവ്യാഖ്യാനം ചെയ്യുകയും പ്രമാണങ്ങളേക്കാൾ ബുദ്ധിക്ക് മുൻഗണന നൽകുകയും ചെയ്യുന്ന ആശയധാരകൾ കടന്നുവരുമ്പോൾ, നാം പ്രമാണങ്ങൾക്ക് തന്നെ പ്രഥമസ്ഥാനം നൽകണം. പ്രമാണങ്ങളിൽ നിന്ന് ജനങ്ങളെ പിന്തിരിപ്പിക്കുന്നത് കാപട്യത്തിൻ്റെ അടയാളമാണെന്ന് അല്ലാഹു മുന്നറിയിപ്പ് നൽകിയിട്ടുണ്ട്:
وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَىٰ مَا أَنزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنكَ صُدُودًا
അല്ലാഹു അവതരിപ്പിച്ചതിലേക്കും റസൂലിലേക്കും നിങ്ങൾ വരൂ എന്ന് അവരോട് പറയപ്പെട്ടാൽ ആ കപടവിശ്വാസികൾ നിന്നിൽ നിന്ന് തിരിഞ്ഞുകളയുന്നതായി നിനക്ക് കാണാം.6
ബുദ്ധിയും പ്രമാണവും ഒരിക്കലും പരസ്പരവിരുദ്ധമാകില്ല; കാരണം രണ്ടും അല്ലാഹുവിൽ നിന്നുള്ളതാണ്. സർവ്വജ്ഞനായ അല്ലാഹുവാണ് മുഹമ്മദ് നബി ﷺ ക്ക് ദിവ്യബോധനം നൽകിയതും, മനുഷ്യന് ബുദ്ധി നൽകിയതും. അവ രണ്ടും തമ്മിൽ വൈരുദ്ധ്യമുണ്ടെന്ന് ഒരാൾ പറഞ്ഞാൽ, അത് അയാളുടെ ബുദ്ധിയുടെ പോരായ്മയോ പരിമിതിയോ അല്ലെങ്കിൽ അവനിൽ കടന്നുകൂടിയ വ്യതിയാനങ്ങളോ ആണ് എന്ന് നാം തിരിച്ചറിയണം.
സംശയങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ ഒരു വിശ്വാസി സ്വീകരിക്കേണ്ട നിലപാടുകൾ
പ്രമാണം ബുദ്ധിക്ക് എതിരാണെന്ന് തോന്നുന്ന സന്ദർഭങ്ങൾ ജീവിതത്തിൽ കടന്നുവന്നാൽ ഒരു വിശ്വാസി സ്വീകരിക്കേണ്ട നാല് സുപ്രധാന നിലപാടുകളുണ്ട്:
- ഉറച്ച വിശ്വാസം: പ്രമാണവും ബുദ്ധിയും ഒരിക്കലും എതിരാവുകയില്ല എന്ന യാഥാർത്ഥ്യം മനസ്സിൽ ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തുക.
- സത്യം തേടുക: ഇതിലെ യഥാർത്ഥ സത്യം എന്താണെന്ന് മനസ്സിലാക്കലായിരിക്കണം ലക്ഷ്യം. ഈമാൻ ദൃഢപ്പെടുത്താനുള്ള ശ്രമവും പ്രാർത്ഥനയുമുണ്ടെങ്കിൽ അല്ലാഹു അവനെ സന്മാർഗ്ഗത്തിലേക്ക് നയിക്കും. അല്ലാഹുവിൻ്റെ ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളെ നിഷേധിക്കുന്നവരെ അവൻ നേർവഴിയിലാക്കുകയില്ലെന്ന് അല്ലാഹു താക്കീത് നൽകിയിട്ടുണ്ട്:
إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ
തീർച്ചയായും അല്ലാഹുവിൻ്റെ ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളിൽ വിശ്വസിക്കാത്തവരെ അല്ലാഹു നേർവഴിയിലാക്കുകയില്ല.7
- പണ്ഡിതന്മാരെ സമീപിക്കുക: സംശയദൂരീകരണത്തിനായി അറിവുള്ള പണ്ഡിതന്മാരെയോ വിശ്വസ്തരായ ഇസ്ലാമിക പ്രബോധകരെയോ സമീപിക്കുക. അല്ലാഹുവിൻ്റെ ശത്രുക്കളും വ്യതിയാന കക്ഷികളും പടച്ചുവിടുന്ന ആശയങ്ങൾക്ക് ചെവികൊടുക്കാതിരിക്കുക.
- പ്രമാണങ്ങൾക്ക് മുൻഗണന നൽകുക: മറ്റെല്ലാറ്റിനേക്കാളും പ്രമാണത്തിന് പ്രാമുഖ്യം നൽകുക എന്നത് ജീവിതത്തിലെ അടിസ്ഥാന നിയമമാക്കുക. അല്ലാഹുവിൻ്റെ വചനം ശ്രദ്ധിക്കുക:
اتَّبِعُوا مَا أُنزِلَ إِلَيْكُم مِّن رَّبِّكُمْ وَلَا تَتَّبِعُوا مِن دُونِهِ أَوْلِيَاءَ
നിങ്ങളുടെ രക്ഷിതാവിങ്കൽ നിന്ന് നിങ്ങൾക്ക് അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടത് നിങ്ങൾ പിൻപറ്റുക. അവന് പുറമെ മറ്റു രക്ഷാധികാരികളെ നിങ്ങൾ പിൻപറ്റരുത്.8
സംശയദൂരീകരണത്തിനുള്ള ഇസ്ലാമിക മര്യാദകൾ
പഠനത്തിൻ്റെയും ചിന്തയുടെയും ഭാഗമായി മനസ്സിലുണ്ടാകുന്ന സംശയങ്ങൾ ചോദിച്ചു മനസ്സിലാക്കുന്നത് ഒരിക്കലും തെറ്റല്ല. സ്വഹാബികൾ പോലും പ്രവാചകൻ ﷺ യോട് സംശയങ്ങൾ ചോദിച്ചിരുന്നു. ഒരിക്കൽ അവിശ്വാസികളെ പരലോകത്ത് അവരുടെ മുഖം നിലത്തുകുത്തിക്കൊണ്ട് ഒരുമിച്ചുകൂട്ടും എന്ന അല്ലാഹുവിൻ്റെ വചനം കേട്ടപ്പോൾ അനസ് (റ) ഉദ്ധരിക്കുന്ന ഒരു ഹദീസിൽ ഒരു സ്വഹാബി ചോദിക്കുകയുണ്ടായി:
وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَىٰ وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا
ഉയിർത്തെഴുന്നേൽപ്പിൻ്റെ നാളിൽ അവരെ നാം അവരുടെ മുഖം നിലത്തുകുത്തിക്കൊണ്ട് അന്ധന്മാരും ഊമകളും ബധിരന്മാരുമായിട്ട് ഒരുമിച്ചുകൂട്ടുന്നതാണ്.9
ഈ വചനത്തെ സംബന്ധിച്ച് ഒരു സ്വഹാബി ചോദിച്ചു: “അല്ലാഹുവിൻ്റെ റസൂലേ, ഉയിർത്തെഴുന്നേൽപ്പിൻ്റെ നാളിൽ ഒരു അവിശ്വാസി എങ്ങനെയാണ് അവൻ്റെ മുഖത്തിന്മേൽ നടക്കുക?” അപ്പോൾ നബി ﷺ അദ്ദേഹത്തോട് ദേഷ്യപ്പെടുകയല്ല ചെയ്തത്, മറിച്ച് ആ സംശയം ദൂരീകരിച്ചുകൊടുത്തു:
أَلَيْسَ الَّذِي أَمْشَاهُ عَلَى رِجْلَيْهِ فِي الدُّنْيَا قَادِرًا عَلَى أَنْ يُمْشِيَهُ عَلَى وَجْهِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
ഭൗതിക ലോകത്ത് അവനെ തൻ്റെ ഇരുകാലുകളിൽ നടത്തിയവൻ, ഉയിർത്തെഴുന്നേൽപ്പിൻ്റെ നാളിൽ അവനെ അവൻ്റെ മുഖത്തിന്മേൽ നടത്താൻ കഴിവുള്ളവനല്ലേ?10
അല്ലാഹുവിൻ്റെ കഴിവിനെയും ശക്തിയെയും കുറിച്ച് ചിന്തിച്ചാൽ തന്നെ മിക്ക സംശയങ്ങൾക്കുമുള്ള പരിഹാരമാകും എന്നതാണ് ഈ പ്രവാചക വചനം നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നത്. എന്നിരുന്നാലും, ഇത്തരം സംശയങ്ങൾ ചോദിക്കുമ്പോൾ നാം മൂന്ന് മര്യാദകൾ നിർബന്ധമായും പാലിക്കേണ്ടതുണ്ട്:
ഒന്നാമതായി, സത്യം അറിയുക എന്നതുമാത്രമായിരിക്കണം നമ്മുടെ ലക്ഷ്യം; അല്ലാതെ കുതർക്കങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുക എന്നതാകരുത്. രണ്ടാമതായി, ഇത്തരം സംശയങ്ങൾ സാമൂഹിക മാധ്യമങ്ങളിലോ സന്ദേശക്കൂട്ടായ്മകളിലോ ചർച്ചയ്ക്ക് വെക്കുന്നതിന് പകരം, പ്രമാണങ്ങളിൽ അഗാധ ജ്ഞാനമുള്ള പണ്ഡിതന്മാരോട് നേരിട്ട് ചോദിച്ചറിയുക. മൂന്നാമതായി, അല്ലാഹുവിനോടും അവൻ്റെ പ്രവാചകൻ ﷺ യോടും പ്രമാണങ്ങളോടുമുള്ള പൂർണ്ണമായ ബഹുമാനവും അദബും നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് തികഞ്ഞ മര്യാദയോടുകൂടി മാത്രമായിരിക്കണം സംശയങ്ങൾ ചോദിക്കേണ്ടത്. ഇത്തരത്തിൽ പ്രമാണങ്ങളെയും ബുദ്ധിയെയും സമീപിക്കുന്നവർക്ക് അല്ലാഹു യഥാർത്ഥ സന്മാർഗ്ഗം കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നതാണ്.