ഇസ്ലാമിക ചരിത്രത്തിലെ മൂന്നാം നൂറ്റാണ്ട് വിജ്ഞാനത്തിന്റെ വസന്തകാലമായിരുന്നു. പ്രവാചക വചനങ്ങളുടെ ക്രോഡീകരണവും അവയുടെ വേർതിരിക്കലും നടന്ന ആ സുവർണ്ണ കാലഘട്ടത്തിലാണ് ഇമാം മുസ്ലിം ഇബ്നുൽ ഹജ്ജാജ് رَحِمَهُ اللَّهُ എന്ന വിജ്ഞാന ലോകത്തെ സൂര്യതേജസ്സ് ഉദയം ചെയ്യുന്നത്. ‘സഹീഹുൽ ബുഖാരി’ കഴിഞ്ഞാൽ ഇസ്ലാമിക ലോകം ഏറ്റവും ആധികാരികമായി കണക്കാക്കുന്ന ‘സഹീഹ് മുസ്ലിം’ എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ രചയിതാവ് എന്നതിലുപരി, ആത്മസമർപ്പണം കൊണ്ടും സൂക്ഷ്മത കൊണ്ടും സത്യസന്ധത കൊണ്ടും വൈജ്ഞാനിക ലോകത്തെ വിസ്മയിപ്പിച്ച വ്യക്തിത്വമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റേത്.
അബുൽ ഹുസൈൻ മുസ്ലിം ഇബ്നുൽ ഹജ്ജാജ് ഇബ്നു മുസ്ലിം ഇബ്നു വർദ് ഇബ്നു കൗശാദ് അൽ-ഖുറൈശി അൽ-നൈസാബൂരി എന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പൂർണ്ണനാമം. ഹിജ്റ 206-ൽ (ക്രിസ്തുവർഷം 821) ഖുറാസാനിലെ നൈസാബൂരിലാണ് അദ്ദേഹം ജനിച്ചത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വംശത്തെക്കുറിച്ച് ചരിത്രകാരന്മാർക്കിടയിൽ ചില അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിലും, ബനൂ ആമിർ ഇബ്നു സഅ്സഅ ഗോത്രത്തിലെ ഖുറൈശി ശാഖയിൽ പെട്ട ശുദ്ധ അറബ് (അറബി സ്വലീബ) തന്നെയായിരുന്നു അദ്ദേഹം എന്നാണ് ഇമാം ഇബ്നു സലാഹ് رَحِمَهُ اللَّهُ വിനെപ്പോലുള്ളവരുടെ പ്രബലമായ അഭിപ്രായം. നൈസാബൂർ അക്കാലത്ത് പണ്ഡിതന്മാരുടെ സംഗമഭൂമിയും ഹദീസ് വിജ്ഞാനത്തിന്റെ കേന്ദ്രവുമായിരുന്നു. സമുദ്രനിരപ്പിൽ നിന്ന് ഏകദേശം 3920 അടി ഉയരത്തിൽ സ്ഥിതി ചെയ്തിരുന്ന, ഇറാനിലെ ഖുറാസാൻ പ്രവിശ്യയിലെ ഈ പ്രദേശം ‘ദാറുസ്സുന്ന’ (സുന്നത്തിന്റെ ഭവനം) എന്നാണ് അറിയപ്പെട്ടിരുന്നത്. ഇമാം മുസ്ലിമിന്റെ പിതാവ് ഹജ്ജാജ്, വിജ്ഞാന സദസ്സുകളിലെ നിറസാന്നിധ്യവും പണ്ഡിതന്മാരോട് ആദരവ് വെച്ചുപുലർത്തിയിരുന്ന വ്യക്തിയുമായിരുന്നു. അതിനാൽ തന്നെ അറിവിന്റെ വെളിച്ചം നിറഞ്ഞ ഒരു കുടുംബ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് ഇമാം വളർന്നുവന്നത്.
ഇമാം മുസ്ലിമിന്റെ വ്യക്തിജീവിതത്തിലേക്കും കുടുംബബന്ധങ്ങളിലേക്കും വെളിച്ചം വീശുന്ന ചില സംഭവങ്ങൾ ചരിത്രഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ രേഖപ്പെടുത്തപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. അബ്ദുൽ വാഹിദ് അസ്സഫാർ എന്ന പ്രമുഖന്റെ മകളെയാണ് ഇമാം മുസ്ലിം വിവാഹം കഴിച്ചത്. ഇവരുടെ കുടുംബത്തിന് പണ്ഡിതന്മാരുമായുണ്ടായിരുന്ന അടുത്ത ബന്ധം തെളിയിക്കുന്ന ഒരു സംഭവം അൽ-ഹാകിം ഉദ്ധരിക്കുന്നത് കാണാം. ഇമാം മുസ്ലിമിന്റെ ശിഷ്യനായ അഹ്മദ് ഇബ്നു സലമ പറയുന്നു: “ഒരു ദിവസം ഞാൻ അതിരാവിലെ അബ്ദുറഹ്മാൻ ഇബ്നു ബിഷ്ര് എന്ന പണ്ഡിതന്റെ അടുക്കൽ പോയി. പള്ളിയിൽ വെച്ചാണ് ഞാൻ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടത്. അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ‘എന്താണ് ഇത്ര രാവിലെ തന്നെ താങ്കളെ ഇവിടെ എത്തിച്ചത്?’ ഞാൻ പറഞ്ഞു: ‘അബ്ദുൽ വാഹിദ് അസ്സഫാർ എന്നോട് താങ്കളുടെ അടുക്കൽ വരാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മകളുടെ (ഇമാം മുസ്ലിമിന്റെ പത്നിയുടെ സഹോദരിയുടെ) വിവാഹക്കാര്യത്തിന് വേണ്ടിയാണ് ഞാൻ വന്നത്.’ അപ്പോൾ അബ്ദുറഹ്മാൻ ഇബ്നു ബിഷ്ര് പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ ഇതുവരെ ഒരു വിവാഹത്തിനും സന്നിഹിതനായിട്ടില്ല; നിക്കാഹ് (വിവാഹ കരാർ) നടക്കുന്ന സമയത്തല്ലാതെ.’ അതായത്, വിവാഹനിശ്ചയത്തിനോ മറ്റു ചടങ്ങുകൾക്കോ അദ്ദേഹം പോകാറില്ലെന്നും, കൃത്യം നിക്കാഹ് നടക്കുന്ന സമയത്ത് മാത്രമേ പങ്കെടുക്കൂ എന്നും അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കി. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ആ വിവാഹത്തിന് സമ്മതിക്കുകയും ചെയ്തു.” ഈ സംഭവം ഇമാം മുസ്ലിമിന്റെ പത്നിയുടെ കുടുംബം പണ്ഡിതന്മാരുമായി എത്രത്തോളം അടുത്ത ബന്ധം പുലർത്തിയിരുന്നുവെന്നും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യന്മാർ പോലും ആ കുടുംബകാര്യങ്ങളിൽ എത്രമാത്രം ഇടപെട്ടിരുന്നുവെന്നും വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഇമാം മുസ്ലിമിന് ആൺമക്കൾ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് പെൺമക്കളിലൂടെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരമ്പര നിലനിന്നത്.
കാഴ്ചയിൽ അതിസുന്ദരനും ഗാംഭീര്യമുള്ള വ്യക്തിത്വവുമായിരുന്നു ഇമാം മുസ്ലിം. വെളുത്ത തലമുടിയും താടിയും, ചുമലിലേക്ക് ഇറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന തലപ്പാവുധരിച്ച്, മാന്യമായ വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച അദ്ദേഹത്തിന്റെ രൂപം ജനങ്ങളിൽ ബഹുമാനം ഉളവാക്കിയിരുന്നു. അദ്ദേഹം ഉപജീവനത്തിനായി ആരെയും ആശ്രയിച്ചിരുന്നില്ല. ‘ഖാൻ മഹ്മഷ്’ എന്ന സ്ഥലത്ത് അദ്ദേഹത്തിന് തുണിക്കച്ചവടം (ബസ്സാസ്) ഉണ്ടായിരുന്നു. അവിടെ ഇരുന്നുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം കച്ചവടം നടത്തുകയും ഒപ്പം ഹദീസ് പഠിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു. കൂടാതെ നൈസാബൂരിലെ ‘ഇസ്തവ’ എന്ന പ്രദേശത്ത് 93 ഗ്രാമങ്ങളിലായി വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന കൃഷിഭൂമിയും സമ്പത്തും അദ്ദേഹത്തിന് സ്വന്തമായുണ്ടായിരുന്നു. സാമ്പത്തികമായി മെച്ചപ്പെട്ട നിലയിലായിരുന്നതിനാൽ തന്നെ, വിജ്ഞാനത്തിന് വേണ്ടിയുള്ള യാത്രകൾക്കും മറ്റും ഈ സമ്പത്ത് അദ്ദേഹത്തിന് വലിയ തുണയായി. നൈസാബൂരിലെ ഉദാരമതിയായ മനുഷ്യൻ (മുഹ്സിനു നൈസാബൂർ) എന്നാണ് അദ്ദേഹം വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്.
വളരെ ചെറുപ്പത്തിൽ തന്നെ, ഏകദേശം 12-ാം വയസ്സുമുതൽ ഇമാം മുസ്ലിം ഹദീസ് പഠനത്തിനായി സമയം ചിലവഴിച്ചു തുടങ്ങി. നൈസാബൂരിലെ പണ്ഡിതന്മാരിൽ നിന്നായിരുന്നു തുടക്കം. ഹിജ്റ 218-ൽ യഹ്യ ഇബ്നു യഹ്യ അത്തമീമിയിൽ നിന്നാണ് അദ്ദേഹം ആദ്യമായി ഹദീസ് ശ്രവിക്കുന്നത്. വിജ്ഞാനദാഹം അദ്ദേഹത്തെ ലോകസഞ്ചാരിയാക്കി മാറ്റി. ഹിജ്റ 220-ൽ, തന്റെ പതിനാലാം വയസ്സിൽ ഹജ്ജ് നിർവ്വഹിക്കാനായി അദ്ദേഹം നടത്തിയ യാത്ര വിജ്ഞാന സമ്പാദനത്തിനുള്ള ഒരു വലിയ അവസരമായി അദ്ദേഹം ഉപയോഗപ്പെടുത്തി. താടിരോമങ്ങൾ കിളിച്ചുതുടങ്ങാത്ത പ്രായത്തിലായിരുന്നു ആ യാത്ര. മക്കയിലും മദീനയിലും വെച്ച് അക്കാലത്തെ പ്രഗത്ഭരായ പണ്ഡിതന്മാരിൽ നിന്നും അദ്ദേഹം ഹദീസ് ശ്രവിച്ചു. ഇറാഖ്, സിറിയ (ശാം), ഈജിപ്ത്, മറുനാടുകൾ തുടങ്ങി ഇസ്ലാമിക വിജ്ഞാനത്തിന്റെ കേന്ദ്രങ്ങളായ നാടുകളിലെല്ലാം അദ്ദേഹം സഞ്ചരിച്ചു. ബസറ, കൂഫ, ബാഗ്ദാദ്, റയ്യ് തുടങ്ങിയ നഗരങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം പലതവണ സന്ദർശനം നടത്തി. ഓരോ യാത്രയും ത്യാഗപൂർണ്ണമായിരുന്നു. ബാഗ്ദാദിൽ വെച്ച് ഇമാം അഹ്മദ് ഇബ്നു ഹമ്പൽ رَحِمَهُ اللَّهُ വിൽ നിന്നും അദ്ദേഹം ഹദീസുകൾ കേട്ടു.
ഇമാം മുസ്ലിം തന്റെ ‘സഹീഹ്’ എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ മാത്രം 220-ഓളം ശൈഖുമാരിൽ (ഗുരുക്കന്മാർ) നിന്ന് ഹദീസുകൾ ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിൽ 84 പേരും വലിയ ഹാഫിളുകൾ (ഹദീസ് മനപ്പാഠമാക്കിയവർ) ആയിരുന്നു. യഹ്യ ഇബ്നു യഹ്യ അൽ-തമീമി, ഖുതൈബ ഇബ്നു സഈദ്, അൽ-ഖഅ്നബി തുടങ്ങിയവർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രധാന ഗുരുനാഥന്മാരായിരുന്നു. അൽ-ഖഅ്നബിയായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശൈഖ്. ഇമാം ബുഖാരി, അലി ഇബ്നു അൽ-ജഅ്ദ് തുടങ്ങിയവരിൽ നിന്നും അദ്ദേഹം വിജ്ഞാനം നേടിയിട്ടുണ്ടെങ്കിലും തന്റെ സഹീഹിൽ അവരിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് ഹദീസുകൾ ഉദ്ധരിച്ചിട്ടില്ല.
ഇമാം മുസ്ലിമിന്റെ ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും നിർണ്ണായകമായ സ്വാധീനം ചെലുത്തിയത് ഹദീസ് ലോകത്തെ ചക്രവർത്തിയായ ഇമാം ബുഖാരി رَحِمَهُ اللَّهُ ആയിരുന്നു. ബുഖാരിയുമായുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബന്ധം കേവലം ഗുരു-ശിഷ്യ ബന്ധത്തിനപ്പുറം, അഗാധമായ ആദരവിന്റെയും സ്നേഹത്തിന്റേതുമായിരുന്നു. ഇമാം ബുഖാരിയും നൈസാബൂരിലെ മറ്റൊരു പണ്ഡിതനായ മുഹമ്മദ് ഇബ്നു യഹ്യ അൽ-ദുഹ്ലിയും തമ്മിൽ ‘ഖുർആൻ പാരായണം സൃഷ്ടിയാണോ അല്ലയോ’ എന്ന വിഷയത്തിൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസമുണ്ടായപ്പോൾ, ഇമാം മുസ്ലിം ധീരമായി സത്യത്തിന്റെ പക്ഷത്ത് ഉറച്ചുനിന്നു. ഇമാം ബുഖാരിയുടെ നിലപാടായിരുന്നു ശരി എന്ന് വിശ്വസിച്ച മുസ്ലിം, അന്നത്തെ സാഹചര്യത്തിൽ വലിയ എതിർപ്പുകൾ നേരിടേണ്ടി വന്നിട്ടും തന്റെ ഗുരുവിനെ തള്ളിപ്പറഞ്ഞില്ല. മുഹമ്മദ് ഇബ്നു യഹ്യ അൽ-ദുഹ്ലി തന്റെ സദസ്സിൽ വെച്ച് “ഖുർആൻ ഉച്ചാരണം സൃഷ്ടിയാണ് എന്ന് പറയുന്നവർ എന്റെ സദസ്സിൽ ഇരിക്കരുത്” എന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചപ്പോൾ, പരസ്യമായി ആ സദസ്സിൽ നിന്ന് ഇമാം മുസ്ലിം എഴുന്നേറ്റ് പോവുകയും, അതുവരെ അൽ-ദുഹ്ലിയിൽ നിന്ന് താൻ എഴുതിയെടുത്ത കിതാബുകളെല്ലാം ഒരു ചുമട്ടുകാരന്റെ തലയിൽ കൊടുത്തുവിടുകയും ചെയ്തു. സത്യസന്ധതയ്ക്കും ആദർശത്തിനും വേണ്ടി എന്തു ത്യാഗവും സഹിക്കാൻ അദ്ദേഹം തയ്യാറായിരുന്നു എന്നതിന്റെ തെളിവാണിത്. അൽ-ദുഹ്ലിയെ പോലുള്ള ഒരു മഹാനായ പണ്ഡിതനിൽ നിന്നുള്ള ഹദീസുകൾ ഉപേക്ഷിക്കാൻ അദ്ദേഹം തയ്യാറായത്, ആദർശത്തിനോടുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിട്ടുവീഴ്ചയില്ലാത്ത സമീപനം കാരണമാണ്.
ഇമാം മുസ്ലിം ഏതെങ്കിലും ഒരു മദ്ഹബിന്റെ അന്ധമായ അനുയായി ആയിരുന്നില്ല. മറിച്ച്, അഹ്ലുൽ ഹദീസിന്റെ (ഹദീസ് പണ്ഡിതന്മാരുടെ) മാർഗ്ഗമായിരുന്നു അദ്ദേഹം സ്വീകരിച്ചിരുന്നത്. ഫിഖ്ഹിൽ അദ്ദേഹം ഇമാം ശാഫി, ഇമാം അഹ്മദ് തുടങ്ങിയവരോട് യോജിക്കുന്ന നിലപാടുകളായിരുന്നു സ്വീകരിച്ചിരുന്നതെങ്കിലും, അദ്ദേഹം ഒരു സ്വതന്ത്ര മുജ്തഹിദ് (ഗവേഷകൻ) തന്നെയായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ രചനകളിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനം ‘അൽ-ജാമിയു സാഹിഹ്’ (സഹീഹ് മുസ്ലിം) തന്നെയാണ്. കൂടാതെ ‘അൽ-കുനാ വൽ അസ്മാ’, ‘അൽ-തമീസ്’ തുടങ്ങിയ ഗ്രന്ഥങ്ങളും അച്ചടിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ‘അൽ-ഇലൽ’, ‘ഔലാദു സ്വഹാബ’, ‘അവ്ഹാമുൽ മുഹദ്ദിസീൻ’ തുടങ്ങി അനേകം അമൂല്യ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ കാലയവനികക്കുള്ളിൽ നഷ്ടപ്പെട്ടുപോയിട്ടുണ്ട്.
ഇമാം മുസ്ലിമിന്റെ മരണം പോലും വിജ്ഞാനത്തോടുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ അർപ്പണബോധത്തിന്റെ സാക്ഷ്യപത്രമാണ്. ഹിജ്റ 261 റജബ് മാസം 25-ാം തിയ്യതി (ക്രിസ്തുവർഷം 875 മെയ്) ഞായറാഴ്ച വൈകുന്നേരമാണ് അദ്ദേഹം മരണപ്പെടുന്നത്. നൈസാബൂരിലെ ‘നസ്റാബാദ്’ എന്ന സ്ഥലത്താണ് അദ്ദേഹത്തെ മറവുചെയ്തത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരണത്തിന് കാരണമായ സംഭവം ചരിത്രകാരന്മാർ രേഖപ്പെടുത്തുന്നത് ഇങ്ങനെയാണ്: ഒരു സദസ്സിൽ വെച്ച് അദ്ദേഹത്തോട് ഒരാൾ ഒരു ഹദീസിനെക്കുറിച്ച് സംശയം ചോദിച്ചു. ആ സമയത്ത് അദ്ദേഹത്തിന് അത് ഓർമ്മയിൽ വന്നില്ല. വീട്ടിലെത്തിയ അദ്ദേഹം ആ ഹദീസ് കണ്ടെത്തുന്നതുവരെ ആരും മുറിയിൽ പ്രവേശിക്കരുതെന്ന് നിർദ്ദേശിച്ചു. ഗ്രന്ഥങ്ങൾക്കിടയിൽ ആ ഹദീസ് തിരയുന്നതിനിടയിൽ, അദ്ദേഹത്തിന് സമ്മാനമായി ലഭിച്ച ഒരു കുട്ട കാരക്ക അദ്ദേഹം അരികിൽ വെച്ചിരുന്നു. വായനയിലും തിരച്ചിലിലും മുഴുകിയ അദ്ദേഹം ഓരോ കാരക്കയായി എടുത്ത് കഴിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. ഹദീസ് കണ്ടെത്തിക്കഴിഞ്ഞപ്പോഴേക്കും ആ കുട്ടയിലെ കാരക്ക മുഴുവനും അദ്ദേഹം അറിയാതെ കഴിച്ചുതീർത്തിരുന്നു. ഈ അമിതമായ ഭക്ഷണവും, ഒപ്പം കഠിനമായ ചിന്താഭാരവും അദ്ദേഹത്തിന് ശാരീരികമായ അസ്വസ്ഥതയുണ്ടാക്കുകയും അത് മരണത്തിലേക്ക് നയിക്കുകയും ചെയ്തു. വിജ്ഞാനത്തിന് വേണ്ടി സ്വന്തം ജീവനും ശരീരവും മറന്ന ആ മഹാനുഭാവന്റെ ത്യാഗമാണ് പിൽക്കാലത്ത് ലോകത്തിന് വെളിച്ചമായി മാറിയത്. അല്ലാഹു ആ മഹാനായ ഇമാമിന് കാരുണ്യം ചൊരിയുകയും സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ഉന്നതമായ പദവി നൽകി അനുഗ്രഹിക്കുകയും ചെയ്യുമാറാകട്ടെ.
