ഇസ്ലാമിക ചരിത്രത്തിലൂടെയുള്ള നയതന്ത്രം

രാഷ്ട്രങ്ങൾക്കും രാജ്യങ്ങൾക്കുമിടയിൽ ആശയവിനിമയത്തിനും പരസ്പര ധാരണയ്ക്കുമുള്ള ഒരു ഉപാധിയായി പുരാതന കാലം മുതൽ തന്നെ നയതന്ത്രം രൂപപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. സമൂഹങ്ങൾക്ക് അതിനോടുള്ള ആവശ്യകതയാണ് അതിന് കാരണം. താല്പര്യങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്ന, ആർക്കും മറ്റുള്ളവരെ ആശ്രയിക്കാതെ ജീവിക്കാൻ കഴിയാത്ത അന്താരാഷ്ട്ര ബന്ധങ്ങളുടെ താക്കോലായി അത് പരിഗണിക്കപ്പെടുന്നു. എന്താണ് നയതന്ത്രം? അതിൻ്റെ ഉത്ഭവ ചരിത്രമെന്താണ്? അതിൽ മുസ്ലിംകളുടെ പങ്കാളിത്തം എത്രത്തോളമുണ്ട്? അതിൻ്റെ സമകാലികമായ പ്രധാന അടയാളങ്ങൾ എന്തൊക്കെയാണ്? ഈ ചരിത്ര ലേഖനത്തിലൂടെ നമുക്കതിന് ഉത്തരം കണ്ടെത്താം.

നയതന്ത്രത്തിൻ്റെ നിർവ്വചനം

നയതന്ത്രം (ഡിപ്ലോമസി) എന്നത് ‘ഡിപ്ലോ’ (diploo) എന്ന ഗ്രീക്ക് പദത്തിൽ നിന്നും ഉരുത്തിരിഞ്ഞതാണ്. മടക്കുക, ചുരുട്ടുക എന്നാണ് അതിൻ്റെ അർത്ഥം. മടക്കുകയും ചുരുട്ടുകയും ചെയ്തിരുന്ന ഔദ്യോഗിക രേഖകളുടെ പേരിൽ നിന്നാണ് ‘ഡിപ്ലോമ’ (diploma) എന്ന പദം വന്നത്. ഔദ്യോഗികമായ അന്താരാഷ്ട്ര ബന്ധങ്ങളിൽ ഭരണാധികാരികൾ പരസ്പരം അയച്ചിരുന്ന രേഖകളായിരുന്നു അത്.

റോമക്കാരും, പിന്നീട് ഇസ്ലാമിന് മുൻപും പിൻപും അറബികളും, കൂടാതെ ആധുനിക യൂറോപ്യൻ രാജ്യങ്ങളും നയതന്ത്ര പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടത്തിയതോടെ അത് വലിയ തോതിൽ വികസിച്ചു. പെരുമാറ്റങ്ങളിലെ നയചാതുരി, വിവേകം, വൈദഗ്ദ്ധ്യം എന്നിവയെ കുറിക്കുന്ന പദമായി അത് മാറി. പിന്നീട് നയതന്ത്ര പ്രവർത്തനങ്ങൾ വ്യക്തമായ അടിസ്ഥാനങ്ങളും സിദ്ധാന്തങ്ങളും മാനദണ്ഡങ്ങളും പ്രത്യേകതകളും അന്താരാഷ്ട്ര തലത്തിൽ അംഗീകരിക്കപ്പെട്ട നിയമങ്ങളുമുള്ള ഒരു സ്വതന്ത്ര വിജ്ഞാന ശാഖയായി മാറി. സമാധാന കാലത്ത് രാജ്യങ്ങൾക്കിടയിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ മികച്ച രീതിയിൽ കൈകാര്യം ചെയ്യുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുക, യുദ്ധകാലത്ത് തർക്കങ്ങൾ പരിഹരിക്കുക എന്നിവയാണ് ആത്യന്തികമായി ഇതുകൊണ്ട് ലക്ഷ്യമാക്കുന്നത്.

നയതന്ത്രത്തിൻ്റെ ചരിത്രം

ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾക്ക് മുൻപ് തന്നെ പുരാതന സമൂഹങ്ങൾ നയതന്ത്ര പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടത്തിയിരുന്നു. പുരാതന ചൈനക്കാർ, ഇന്ത്യക്കാർ, ഫറവോന്മാർ എന്നിവരൊക്കെ ഇതിൽ അറിയപ്പെട്ടവരാണ്. സുലൈമാൻ നബി (عليه السلام) ക്കും സബഇലെ രാജ്ഞിയായ ബിൽഖീസിനും ഇടയിൽ നടന്ന സംഭവങ്ങൾ വിവരിക്കുമ്പോൾ പുരാതന നയതന്ത്രത്തിൻ്റെ ചില ചിത്രങ്ങൾ വിശുദ്ധ ഖുർആൻ നമുക്ക് കാണിച്ചുതരുന്നുണ്ട്. ഏറ്റവും ചുരുങ്ങിയ വാക്കുകളിൽ ഏറ്റവും വലിയ ആശയങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു സന്ദേശം വഹിച്ചുകൊണ്ട് ചരിത്രത്തിലെ ആദ്യത്തെ പറക്കും സ്ഥാനപതിയായ ‘മരംകൊത്തി’ (ഹുദ്ഹുദ്) പക്ഷിയിലൂടെയായിരുന്നു അത്. സുലൈമാൻ നബിക്കും (عليه السلام) ബിൽഖീസിനും മരംകൊത്തിക്കുമിടയിൽ നടന്ന സംഭവം വിശദീകരിച്ചുകൊണ്ട് അല്ലാഹു സുബ്ഹാനഹുവതആല പറഞ്ഞു:

‘നീ എൻ്റെ ഈ കത്തുമായി പോയി അത് അവർക്ക് ഇട്ടുകൊടുക്കുക. എന്നിട്ട് അവരിൽ നിന്ന് മാറിനിന്ന് അവർ എന്ത് മറുപടിയാണ് നൽകുന്നതെന്ന് നോക്കുക. അവൾ (രാജ്ഞി) പറഞ്ഞു: ഹേ, പ്രമാണിമാരേ, തീർച്ചയായും എനിക്ക് മാന്യമായ ഒരു കത്ത് ഇട്ടുതരപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. തീർച്ചയായും അത് സുലൈമാനിൽ നിന്നുള്ളതാണ്. അത് പരമകാരുണികനും കരുണാനിധിയുമായ അല്ലാഹുവിൻ്റെ നാമത്തിൽ എന്ന മുഖവുരയോടെയുള്ളതാണ്. നിങ്ങളെന്നോട് അഹങ്കാരം കാണിക്കാതെ കീഴ്പ്പെട്ടവരായി എൻ്റെ അടുത്ത് വരണം എന്നാണതിലുള്ളത്.’ ^{[സൂറത്തുന്നമൽ – 28-31]}

തുടർന്ന് ബിൽഖീസ് രാജ്ഞിയെക്കുറിച്ച് അല്ലാഹു പറഞ്ഞു:

‘തീർച്ചയായും ഞാൻ അവർക്ക് ഒരു പാരിതോഷികം കൊടുത്തയക്കുകയും, എന്നിട്ട് ദൂതന്മാർ എന്ത് വിവരവും കൊണ്ടാണ് മടങ്ങിവരുന്നതെന്ന് നോക്കുകയും ചെയ്യാൻ പോകുകയാണ്.’ ^{[സൂറത്തുന്നമൽ – 35]}

ഇസ്ലാമിന് മുൻപുള്ള ജാഹിലിയ്യ സമൂഹത്തിലും നയതന്ത്രം നിലനിന്നിരുന്നു. അതിനെ ‘സിഫാറത്ത്’ (സ്ഥാനപതിത്വം) എന്നാണ് വിളിച്ചിരുന്നത്. അത് നിർവ്വഹിക്കുന്നവനെ സഫീർ (സ്ഥാനപതി), റസൂൽ (ദൂതൻ), മബ്ഊസ് (പ്രതിനിധി) എന്നൊക്കെ വിളിച്ചിരുന്നു. ഉമർ ബിൻ അൽ-ഖത്താബിൻ്റെ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) ഗോത്രമായ ബനൂ അദിയ്യിനായിരുന്നു ഖുറൈശികളുടെ നയതന്ത്ര ചുമതല ദീർഘകാലം ഉണ്ടായിരുന്നത്. തങ്ങളോട് ശത്രുതയും കിടമത്സരവുമുള്ള മറ്റ് ഗോത്രങ്ങളിലേക്കുള്ള ഖുറൈശികളുടെ അവസാനത്തെ സ്ഥാനപതിയും ഉമർ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) ആയിരുന്നു. പിന്നീട്, ഖുറൈശികളുടെ ഉപദ്രവം ഭയന്ന് തങ്ങളുടെ മതവും സംരക്ഷിച്ച് അബിസീനിയ(എത്യോപ്യ)യിലേക്ക് പലായനം ചെയ്ത മുസ്ലിംകളെ അവിടെനിന്ന് പുറത്താക്കാൻ വേണ്ടി ഖുറൈശികളുടെ നയതന്ത്ര പ്രതിനിധിയായി അംറ് ബിൻ അൽ-ആസ്വ് (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) നജ്ജാശി രാജാവിനടുത്തേക്ക് പോയി. എന്നാൽ അവരെ പുറത്താക്കാൻ നജ്ജാശിയെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നതിൽ അദ്ദേഹം പരാജയപ്പെട്ടു. മുസൈലിമത്തുൽ കദ്ദാബ് തൻ്റെ വ്യാജ പ്രവാചകത്വ വാദത്തിൽ പങ്കുചേരാൻ സാധിക്കുമോ എന്ന് ചർച്ച ചെയ്യാൻ നബി ﷺ യുടെ അടുത്തേക്ക് രണ്ട് പ്രതിനിഥികളെ അയച്ചു. അപ്പോൾ നബി ﷺ അവരെ മടക്കിക്കൊണ്ട് പറഞ്ഞു:

‘നയതന്ത്ര പ്രതിനിധികൾ (സന്ദേശവാഹകർ) കൊല്ലപ്പെടുകയില്ലായിരുന്നെങ്കിൽ ഞാൻ നിങ്ങളുടെ രണ്ടുപേരുടെയും കഴുത്തുവെട്ടുമായിരുന്നു.’ ^{[സുനനു അബീദാവൂദ്, ഹാകിം]}

പ്രവാചക കാലഘട്ടത്തിലെ നയതന്ത്രം

മദീനയിലേക്കുള്ള ഹിജ്റയ്ക്ക് ശേഷം അഞ്ച് വർഷങ്ങൾ പിന്നിട്ടിട്ടും ഖുറൈശികളുടെ ശത്രുതയോ നബി ﷺ യെ ആക്രമിക്കാനുള്ള അവരുടെ ശ്രമങ്ങളോ അവസാനിച്ചിരുന്നില്ല. മദീനയെന്ന തൻ്റെ പ്രബോധന കേന്ദ്രത്തെ സംരക്ഷിക്കാൻ വേണ്ടിയുള്ള പ്രതിരോധ പ്രവർത്തനങ്ങളിലായിരുന്നു ഈ അഞ്ച് വർഷവും നബി ﷺ വ്യാപൃതനായത്; ബദ്റിലും, പിന്നീട് ഉഹ്ദിലും, തുടർന്ന് ഖൻദഖിലും (അഹ്സാബ്). ഖൻദഖ് യുദ്ധത്തിന് ശേഷം ഖുറൈശികളുടെ ശക്തി ക്ഷയിച്ചപ്പോൾ, തൻ്റെ ശത്രുക്കളെ അതിജയിക്കാനും പ്രബോധനം വ്യാപിപ്പിക്കാനുമുള്ള ക്രിയാത്മക പ്രവർത്തനങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ നബി ﷺ ക്ക് സാധിച്ചു. അന്ന് ഇസ്ലാമിക പ്രബോധനം മക്കയുടെയും മദീനയുടെയും താഴ്‌വരകൾക്കപ്പുറം കടന്നിരുന്നില്ല. മദീനയിലെ മുഹാജിറുകൾക്കും അൻസ്വാറുകൾക്കുമിടയിലല്ലാതെ അതിൻ്റെ അടിത്തറകൾ ഉറപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്നില്ല. ഇരുപത് വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷം ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ രണ്ട് സാമ്രാജ്യങ്ങളായ പേർഷ്യൻ, റോമൻ സാമ്രാജ്യങ്ങളുടെ തകർച്ചയ്ക്ക് മീതെ പടുത്തുയർത്തപ്പെട്ട അതിവിശാലമായ ഇസ്ലാമിക രാഷ്ട്രത്തിൻ്റെ ആദ്യത്തെ കല്ലാണ് ഈ ചെറിയ തുടക്കം എന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്ന യാതൊന്നും അന്നുണ്ടായിരുന്നില്ല. ഖൻദഖ് യുദ്ധത്തിൽ ഖുറൈശികൾക്കുണ്ടായ പരാജയം ഇസ്ലാമിക പ്രബോധനത്തിൻ്റെ ആരംഭം മുതൽ അവർ കത്തിച്ചുവെച്ചിരുന്ന ശത്രുതയുടെ ഗതിമാറ്റുന്നതിൽ നിർണ്ണായകമായി. ഖൻദഖിന് ശേഷം പ്രാചീന മതങ്ങൾക്കും രാജ്യങ്ങൾക്കുമെതിരെ സൈനിക മുന്നേറ്റങ്ങൾ ആരംഭിക്കാൻ ഇസ്ലാമിന് സാധിച്ചു.

ഹിജ്റ അഞ്ചാം വർഷത്തിൻ്റെ അവസാനത്തിലും ആറാം വർഷത്തിൻ്റെ തുടക്കത്തിലുമായി അറേബ്യൻ ഉപദ്വീപിനുള്ളിലെ ശത്രുക്കളായ ചില ഗോത്രങ്ങൾക്കെതിരെ നബി ﷺ സൈനിക നീക്കങ്ങൾ നടത്തി. ഹിജ്റ ആറാം വർഷത്തിൻ്റെ അവസാനത്തിൽ അന്നത്തെ ലോകത്തെ പ്രധാന രാജാക്കന്മാർക്കും ഭരണാധികാരികൾക്കുമായി നബി ﷺ തൻ്റെ നയതന്ത്ര സംഘങ്ങളെയും പ്രതിനിധികളെയും അയച്ചു. ഹിജ്റ എട്ടാം വർഷം മക്കാവിജയം സംഭവിക്കുകയും ഖുറൈശികൾ കീഴടങ്ങുകയും ചെയ്തു. എവിടെയാണോ തൻ്റെ ദൗത്യം ആരംഭിച്ചത്, എവിടെനിന്നാണോ അതിൻ്റെ ആദ്യ കിരണങ്ങൾ പ്രസരിച്ചത് അവിടെ ഇസ്ലാമിന് വിജയക്കൊടി പാറിക്കാൻ സാധിച്ചു.

ഈ കാലഘട്ടത്തിലെ പ്രവാചകൻ്റെ നയതന്ത്ര ദൗത്യങ്ങൾ അതുല്യമായ സംഭവങ്ങളായിരുന്നു. നബി ﷺ യുടെ മനസ്സിലുണ്ടായിരുന്ന ഉന്നതമായ ധീരതയുടെയും വിശ്വാസത്തിൻ്റെ ദൃഢതയുടെയും, സന്ദേശത്തിൻ്റെ ആഗോള സ്വഭാവം പ്രാവർത്തികമാക്കിയതിൻ്റെയും പുതിയ തെളിവുകളായിരുന്നു അത്. അന്ന് ഇസ്ലാം അതിൻ്റെ ശക്തികൊണ്ട് ഭയപ്പെടുത്തുന്ന ഒന്നായിരുന്നില്ല; റോമൻ-പേർഷ്യൻ ചക്രവർത്തിമാരെ തൻ്റെ മതത്തിലേക്ക് ക്ഷണിക്കാൻ തക്കവിധം. എന്നാൽ മുഹമ്മദ് നബി ﷺ മനുഷ്യരാശിക്ക് മുഴുവൻ സന്തോഷവാർത്ത അറിയിക്കുന്നവനും താക്കീതുകാരനുമായാണ് നിയോഗിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. ഇസ്ലാമിനെ സംരക്ഷിക്കാനും അതിൻ്റെ സന്ദേശം പിന്തുണയ്ക്കാനുമുള്ള വഴിയായിരുന്നു യുദ്ധങ്ങളെങ്കിൽ, പ്രവാചകൻ്റെ നയതന്ത്ര ദൗത്യങ്ങൾ തൻ്റെ സന്ദേശം നിർവ്വഹിക്കാനും അക്കാലത്തെ പഴയ ലോകത്തെ ഭരിച്ചിരുന്ന രാജാക്കന്മാർക്കും ഭരണാധികാരികൾക്കും തൻ്റെ ശബ്ദം എത്തിക്കാനുമുള്ള വഴിയായിരുന്നു.

ഹിജ്റ ആറാം വർഷം ദുൽഹിജ്ജ മാസത്തിൽ (എ.ഡി. 628 ഏപ്രിൽ) നബി ﷺ തൻ്റെ കത്തുകളും പ്രതിനിധികളെയും എട്ട് രാജാക്കന്മാർക്കും ഭരണാധികാരികൾക്കും അയച്ചു: കോൺസ്റ്റാൻ്റിനോപ്പിളിലെ റോമൻ ചക്രവർത്തിയായ ഹെറാക്ലിയസ് (ഹിർഖൽ), ഈജിപ്തിലെ റോമൻ ഭരണാധികാരിയായ മുഖൗഖിസ് (സൈറസ്), സിറിയയിലെ റോമൻ പ്രതിനിധിയും നസ്രാണിയുമായ അൽ-ഹാരിസ് ബിൻ അബീ ശമർ അൽ-ഗസ്സാനി, പേർഷ്യൻ രാജാവായ ഖുസ്റു (കിസ്റ), അബിസീനിയയിലെ നജ്ജാശി എന്നിവർക്കും; അറേബ്യൻ ഉപദ്വീപിലെ പ്രാദേശിക ഭരണാധികാരികളായ യമാമയിലെ ഹൗദ ബിൻ അലി, ബഹ്റൈനിലെ അൽ-മുൻദിർ ബിൻ സാവ, ഒമാനിലെ ജൈഫർ ബിൻ അൽ-ജുലൻദിയും സഹോദരനും എന്നിവർക്കുമാണ് കത്തുകൾ അയച്ചത്. അവരായിരുന്നു അന്ന് അറേബ്യൻ ഉപദ്വീപ് ഭരിച്ചിരുന്നവരോ അതുമായി അടുത്ത ബന്ധമുള്ളവരോ ആയ അറബികളും അനറബികളുമായ രാജാക്കന്മാർ.

അവരിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനികളും പ്രഗൽഭരും റോമൻ ചക്രവർത്തിയായ ഹെറാക്ലിയസും പേർഷ്യൻ രാജാവും തന്നെയായിരുന്നു. അവരായിരുന്നു അക്കാലത്തെ പഴയ ലോകത്തിൻ്റെ ഭൂരിഭാഗവും പങ്കിട്ടിരുന്നത്. റോമൻ സാമ്രാജ്യം സിറിയയിലും വടക്കൻ ഹിജാസ് വരെയും തങ്ങളുടെ ഭരണം വ്യാപിപ്പിച്ചിരുന്നു. പേർഷ്യൻ സാമ്രാജ്യം അറേബ്യൻ ഉപദ്വീപിൻ്റെ വടക്കുകിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങൾ ഭരിച്ചിരുന്നു, നിരവധി അറബ് ഭരണാധികാരികൾ അവർക്ക് വിധേയരായിരുന്നു. ഒന്നാമൻ നസ്രാണികളുടെ നേതാവായിരുന്നെങ്കിൽ രണ്ടാമൻ അഗ്നിയാരാധകരുടെ (മജൂസികളുടെ) നേതാവായിരുന്നു.

നബി ﷺ അയച്ച പ്രതിനിധികളുടെ പേരുകൾ ചരിത്രകാരന്മാർ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്: ശമർ ബിൻ അൽ-ഹാരിസ് അൽ-ഗസ്സാനിക്ക് ശൂജാഅ് ബിൻ വഹബ് അൽ-അസദി; ഈജിപ്തിലെ മുഖൗഖിസിന് ഹാത്വിബ് ബിൻ അബീ ബൽതഅ; ഒമാനിലെ ജൈഫറിനും അബ്ബാദിനും അംറ് ബിൻ അൽ-ആസ്വ്; റോമൻ ചക്രവർത്തി ഹെറാക്ലിയസിന് ദിഹ്‌യ അൽ-കൽബി; അബിസീനിയയിലെ നജ്ജാശിക്ക് അംറ് ബിൻ ഉമയ്യ അദ്ദമ്രി; ബഹ്റൈനിലെ അൽ-മുൻദിർ ബിൻ സാവയ്ക്ക് അൽ-അലാഅ് ബിൻ അൽ-ഹദ്റമി; യമനിലെ അൽ-ഹാരിസ് ബിൻ അബ്ദുകുലാലിന് അൽ-മുഹാജിർ ബിൻ അബീ ഉമയ്യ അൽ-മഖ്സൂമി; പേർഷ്യൻ രാജാവ് കിസ്റയ്ക്ക് അബ്ദുല്ല ബിൻ ഹുദാഫ എന്നിവരെയാണ് അയച്ചത് (അല്ലാഹു അവരെ പൊരുത്തപ്പെടുമാറാകട്ടെ).

ഈ നയതന്ത്ര ദൗത്യങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കുകയും വിവിധ ദിക്കുകളിലേക്ക് അയക്കുകയും ചെയ്തു. ഓരോ രാജാവിനും ഓരോ പ്രതിനിധിയും പ്രവാചകൻ്റെ ഓരോ കത്തുമുണ്ടായിരുന്നു. എല്ലാവരുടെയും ദൗത്യം ഒന്നായിരുന്നു. ഇസ്ലാമിക ചരിത്രഗ്രന്ഥങ്ങൾ ഈ കത്തുകളുടെ പകർപ്പുകൾ നമുക്ക് നൽകുന്നുണ്ട്; അവയെല്ലാം ഒരേ ശൈലിയിലോ സമാനമായ ശൈലിയിലോ ഉള്ളവയാണ്. തൻ്റെ കാലത്തെ രാജാക്കന്മാരെ ഇസ്ലാം സ്വീകരിക്കാനും തൻ്റെ പ്രവാചകത്വത്തിൽ വിശ്വസിക്കാനും നബി ﷺ അവരെ ക്ഷണിച്ചു.

പൗരസ്ത്യ റോമൻ സാമ്രാജ്യത്തിൻ്റെ ചക്രവർത്തിയായ ഹെറാക്ലിയസിലേക്കുള്ള പ്രവാചകൻ്റെ സ്ഥാനപതി ദിഹ്‌യ ബിൻ ഖലീഫ അൽ-കൽബി ആയിരുന്നു. സ്വഹീഹുൽ ബുഖാരിയിലും മുസ്ലിമിലും വന്നിട്ടുള്ള, ഹെറാക്ലിയസിനുള്ള പ്രവാചകൻ്റെ കത്ത് ഇപ്രകാരമാണ്:

“പരമകാരുണികനും കരുണാനിധിയുമായ അല്ലാഹുവിൻ്റെ നാമത്തിൽ. അല്ലാഹുവിൻ്റെ റസൂലായ മുഹമ്മദിൽ നിന്നും റോമൻ ചക്രവർത്തി ഹെറാക്ലിയസിന്. സന്മാർഗ്ഗം പിൻപറ്റിയവർക്ക് സമാധാനമുണ്ടാകട്ടെ. അതിനുശേഷം: ഇസ്ലാമിൻ്റെ സന്ദേശത്തിലേക്ക് ഞാൻ നിങ്ങളെ ക്ഷണിക്കുന്നു. നിങ്ങൾ ഇസ്ലാം സ്വീകരിക്കുക, നിങ്ങൾക്ക് രക്ഷപ്പെടാം. നിങ്ങൾ ഇസ്ലാം സ്വീകരിക്കുകയാണെങ്കിൽ അല്ലാഹു നിങ്ങൾക്ക് ഇരട്ടി പ്രതിഫലം നൽകും. ഇനി നിങ്ങൾ പിന്തിരിഞ്ഞുകളയുകയാണെങ്കിൽ, നിങ്ങളുടെ പ്രജകളുടെ പാപം കൂടി നിങ്ങളുടെ മേലായിരിക്കും. വേദക്കാരേ, ഞങ്ങൾക്കും നിങ്ങൾക്കുമിടയിൽ സമമായുള്ള ഒരു വചനത്തിലേക്ക് നിങ്ങൾ വരുവിൻ. അതായത് അല്ലാഹുവെയല്ലാതെ നാം ആരാധിക്കാതിരിക്കുകയും, അവനോട് യാതൊന്നിനെയും പങ്കുചേർക്കാതിരിക്കുകയും, നമ്മളിൽ ചിലർ ചിലരെ അല്ലാഹുവിന് പുറമെ രക്ഷിതാക്കളാക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുക (എന്ന വചനത്തിലേക്ക്). എന്നിട്ട് അവർ പിന്തിരിഞ്ഞുകളയുന്ന പക്ഷം നിങ്ങൾ പറയുക: ഞങ്ങൾ മുസ്ലിംകളാണ് (അല്ലാഹുവിന് കീഴ്‌പ്പെട്ടവരാണ്) എന്നതിന്ന് നിങ്ങൾ സാക്ഷ്യം വഹിച്ചുകൊള്ളുക.”

നിരവധി യുദ്ധങ്ങൾക്കും പ്രതിസന്ധികൾക്കും ശേഷം പതിനെട്ട് വർഷങ്ങൾക്ക് മുൻപാണ് ഹെറാക്ലിയസ് കോൺസ്റ്റാൻ്റിനോപ്പിളിൻ്റെ സിംഹാസനത്തിൽ എത്തിയത്. തൻ്റെ ഭരണകാലത്തിൻ്റെ ഭൂരിഭാഗവും പേർഷ്യക്കാരുമായുള്ള കടുത്ത യുദ്ധങ്ങളിലായിരുന്നു അദ്ദേഹം. പേർഷ്യക്കാർ ഈജിപ്ത്, സിറിയ, ഏഷ്യാമൈനർ എന്നിവ കീഴടക്കുകയും കോൺസ്റ്റാൻ്റിനോപ്പിളിനെപ്പോലും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തിരുന്നു. എന്നാൽ ഹെറാക്ലിയസ് അവരെ രാജ്യത്തിൻ്റെ അതിർത്തികളിൽ നിന്ന് തുരത്തുകയും അവരുടെ രാജ്യത്തിൻ്റെ ഹൃദയഭാഗം വരെ പിന്തുടരുകയും നിർണ്ണായകമായ നൈനവ യുദ്ധത്തിൽ അവരുടെ സൈന്യത്തെ തകർക്കുകയും ചെയ്തു (എ.ഡി. 627 ഡിസംബർ). പേർഷ്യൻ രാജാവായ ഖുസ്റു രണ്ടാമൻ (കിസ്റ പർവേസ്) തൻ്റെ തലസ്ഥാനമായ മദായിനിൽ നിന്ന് ഒളിച്ചോടി. പിന്നീട് അവൻ്റെ മകൻ ഷിറൂയ (സിറസ്) അവനെ പിടിച്ച് കൊലപ്പെടുത്തുകയും സിംഹാസനത്തിൽ കയറുകയും ഹെറാക്ലിയസുമായി സമാധാന കരാറിലേർപ്പെടുകയും ചെയ്തു. കോൺസ്റ്റാൻ്റിനോപ്പിളിലേക്ക് വിജയശ്രീലാളിതനായി മടങ്ങിയ ചക്രവർത്തി, പേർഷ്യക്കാർ ജറുസലേമിൽ നിന്ന് അപഹരിച്ച കുരിശും തിരികെക്കൊണ്ടുവന്നു. ഈ വർഷം (എ.ഡി. 628) ശരത്കാലത്ത് അദ്ദേഹം ജറുസലേമിലേക്ക് തീർത്ഥാടനത്തിനായി കാൽനടയായി പോയി. അവിടെവെച്ച് ബുസ്റയിലെ ഭരണാധികാരി ദിഹ്‌യ അൽ-കൽബിയുമായി അദ്ദേഹത്തെ സമീപിക്കുകയും പ്രവാചകൻ്റെ കത്ത് കൈമാറുകയും ചെയ്തു. ഹെറാക്ലിയസ് പ്രവാചകൻ്റെ പ്രതിനിധിയെ ആദരവോടെയും ഊഷ്മളതയോടെയും സ്വീകരിച്ചുവെന്ന് ഇസ്ലാമിക ചരിത്രം പറയുന്നു. അദ്ദേഹം പ്രവാചകനെക്കുറിച്ചും സന്ദേശത്തെക്കുറിച്ചും ദിഹ്‌യയോട് ചോദിച്ചറിഞ്ഞു. റോമൻ പുരോഹിതന്മാരുടെയും സൈനിക മേധാവികളുടെയും എതിർപ്പ് ഭയന്നില്ലായിരുന്നുവെങ്കിൽ അദ്ദേഹം ഇസ്ലാം സ്വീകരിക്കുമായിരുന്നുവെന്നും ചരിത്രത്തിൽ കാണാം. പ്രവാചകൻ്റെ കത്ത് ആ ചക്രവർത്തിയുടെ മനസ്സിൽ എത്രത്തോളം സ്വാധീനം ചെലുത്തിയെന്ന് നമുക്ക് ഊഹിക്കാവുന്നതേയുള്ളൂ. ചില സൗഹൃദ വാചകങ്ങളോടെ അദ്ദേഹം പ്രവാചകൻ്റെ പ്രതിനിധിയെ മടക്കിയയച്ചു. നൂറ്റാണ്ടുകളോളം റോമാക്കാർ ഈ പ്രവാചക സന്ദേശം സൂക്ഷിച്ചുവെച്ചെങ്കിലും, മധ്യകാലഘട്ടത്തിലെ കുരിശുയുദ്ധങ്ങളിൽ അത് നഷ്ടപ്പെട്ടുപോയി. തലസ്ഥാനത്ത് തിരിച്ചെത്തിയ ഹെറാക്ലിയസിന് മറ്റൊരു കത്തുകൂടി ലഭിച്ചു. സിറിയയിലെ തൻ്റെ പ്രതിനിധിയായ അൽ-മുൻദിർ ബിൻ അൽ-ഹാരിസ് അൽ-ഗസ്സാനിക്ക് പ്രവാചകൻ്റെ പ്രതിനിധി ശൂജാഅ് ബിൻ വഹബ് വഴി ലഭിച്ച കത്തായിരുന്നു അത്. ഈ കത്തിൽ അൽ-മുൻദിറിനെ ഇസ്ലാമിലേക്ക് ക്ഷണിക്കുകയും അനുസരിച്ചില്ലെങ്കിൽ വരാനിരിക്കുന്ന ഭവിഷ്യത്തുകളെക്കുറിച്ച് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുകയും ചെയ്തിരുന്നു. അൽ-മുൻദിർ ആ കത്ത് ഉടൻ തന്നെ ഹെറാക്ലിയസിന് അയച്ചുകൊടുക്കുകയും, ഇത്തരം ഭീഷണികൾ മുഴക്കാൻ ധൈര്യപ്പെട്ടവനെതിരെ യുദ്ധം ചെയ്യാൻ അനുമതി ചോദിക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ ഹെറാക്ലിയസ് അതിന് സമ്മതിച്ചില്ല; ദിഹ്‌യയെ മടക്കിയതുപോലെ ചില ഉപഹാരങ്ങളോടെ ശൂജാഇനെയും അദ്ദേഹം മടക്കിയയച്ചു.

ഇതേ സമയത്തുതന്നെ ഹാത്വിബ് ബിൻ അബീ ബൽതഅ അൽ-ലഖ്മിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ പ്രവാചകൻ്റെ നയതന്ത്ര സംഘം ഈജിപ്തിലുമെത്തി. ഈജിപ്തിലെ കോപ്റ്റുകളുടെ ഭരണാധികാരിയായ മുഖൗഖിസിനാണ് ഈ കത്ത് നൽകപ്പെട്ടതെന്ന് ഇസ്ലാമിക ചരിത്രം ഏകകണ്ഠമായി പറയുന്നു. ഹെറാക്ലിയസിനുള്ള കത്തിന് സമാനമായ വരികളായിരുന്നു അതിലും ഉണ്ടായിരുന്നത്; “അല്ലാഹുവിൻ്റെ റസൂലായ മുഹമ്മദിൽ നിന്നും കോപ്റ്റുകളുടെ ഭരണാധികാരിയായ മുഖൗഖിസിന്…” എന്ന് തുടങ്ങുന്ന ആ കത്തിലും അദ്ദേഹത്തെ ഇസ്ലാമിലേക്ക് ക്ഷണിച്ചിരുന്നു. അന്ന് ഈജിപ്ത് റോമൻ സാമ്രാജ്യത്തിൻ്റെ ഒരു പ്രവിശ്യയായിരുന്നു; റോമൻ ഗവർണർമാരാണ് അത് ഭരിച്ചിരുന്നത്. അതിലെ കോപ്റ്റിക് ജനതയ്ക്ക് യാതൊരുവിധ സ്വാതന്ത്ര്യവുമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ഇത്തരം രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യങ്ങളും യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളും മദീനയിലുള്ളവർക്ക് അജ്ഞാതമായിരുന്നില്ല എന്ന് നബി ﷺ യുടെ കത്തുകൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു. ആ സമയത്ത് ഈജിപ്തിലെ റോമൻ ഗവർണർ സൈറസ് (കീറോസ്) ആയിരുന്നു; അദ്ദേഹം തന്നെയാണ് അവിടുത്തെ പാത്രിയാർക്കീസും. അറബി ചരിത്രത്തിൽ പരാമർശിക്കപ്പെടുന്ന ‘മുഖൗഖിസ്’ എന്നത് ഈ സൈറസ് തന്നെയാണെന്നാണ് പ്രബലമായ അഭിപ്രായം. ഹാത്വിബ് ബിൻ അബീ ബൽതഅ ഈജിപ്തിലൂടെ സഞ്ചരിച്ച് അലക്സാണ്ട്രിയയിലെത്തുകയും പ്രവാചകൻ്റെ സന്ദേശം കൈമാറുകയും ചെയ്തു. കടലിനഭിമുഖമായുള്ള കൊട്ടാരത്തിൽ വെച്ച് സൈറസ് അദ്ദേഹത്തെ ഊഷ്മളമായി സ്വീകരിച്ചു. കത്ത് വായിച്ച ശേഷം അദ്ദേഹം പ്രവാചകനെക്കുറിച്ചും സന്ദേശത്തെക്കുറിച്ചും ചോദിച്ചറിഞ്ഞു. ഹെറാക്ലിയസിൻ്റെ കാര്യത്തിൽ പറഞ്ഞതുപോലെ, കോപ്റ്റുകളെ ഭയന്നില്ലായിരുന്നുവെങ്കിൽ താൻ ഇസ്ലാം സ്വീകരിക്കുമായിരുന്നുവെന്ന് സൈറസും ഹാത്വിബിനോട് പറഞ്ഞതായി ചരിത്രത്തിൽ കാണാം. തുടർന്ന് പ്രവാചകനുള്ള മറുപടിക്കത്തും ചില ഉപഹാരങ്ങളുമായി അദ്ദേഹം ഹാത്വിബിനെ മടക്കിയയച്ചു. ഇസ്ലാമിക ഈജിപ്തിലെ ആദ്യകാല ചരിത്രകാരനായ ഇബ്നു അബ്ദുൽ ഹകം ഉദ്ധരിക്കുന്ന ആ മറുപടിക്കത്തിൻ്റെ രൂപം ഇപ്രകാരമാണ്:

“അബ്ദുല്ലയുടെ മകൻ മുഹമ്മദിന് കോപ്റ്റുകളുടെ ഭരണാധികാരിയായ മുഖൗഖിസിൽ നിന്ന്. സമാധാനം. താങ്കളുടെ കത്ത് ഞാൻ വായിച്ചു; താങ്കൾ പറഞ്ഞ കാര്യങ്ങളും താങ്കൾ ക്ഷണിക്കുന്ന വിഷയവും ഞാൻ മനസ്സിലാക്കി. ഒരു പ്രവാചകൻ വരാനുണ്ടെന്ന് എനിക്കറിയാമായിരുന്നു, എന്നാൽ അദ്ദേഹം സിറിയയിൽ നിന്നായിരിക്കും വരികയെന്നാണ് ഞാൻ കരുതിയിരുന്നത്. താങ്കളുടെ പ്രതിനിധിയെ ഞാൻ ആദരിച്ചിട്ടുണ്ട്. കോപ്റ്റുകൾക്കിടയിൽ ഉന്നത സ്ഥാനമുള്ള രണ്ട് അടിയാത്തികളെയും, ചില വസ്ത്രങ്ങളും, താങ്കൾക്ക് സവാരി ചെയ്യാനായി ഒരു കോവർകഴുതയെയും ഞാൻ കൊടുത്തയക്കുന്നു. സമാധാനം.”

ചില നിവേദനങ്ങളിൽ ഈ ഉപഹാരങ്ങൾക്ക് പുറമെ ഒരു കഴുതയും, കുറച്ച് തേനും, പണവും ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് കാണാം. ആ രണ്ട് അടിയാത്തികൾ മാരിയത്തുൽ ഖിബ്ത്വിയ്യയും അവരുടെ സഹോദരി ഷിറീനും ആയിരുന്നു. അവർ രണ്ടുപേരും ഇസ്ലാം സ്വീകരിച്ചു. നബി ﷺ മാരിയയെ സ്വീകരിക്കുകയും അവരിൽ ഇബ്രാഹീം എന്ന കുഞ്ഞ് ജനിക്കുകയും ചെയ്തു (കുട്ടിക്കാലത്ത് തന്നെ ഇബ്രാഹീം മരണപ്പെട്ടു). ഷിറീനെ പ്രവാചകൻ ഹസ്സാൻ ബിൻ സാബിത്തിന് നൽകി. നബി ﷺ യും ഈജിപ്തിലെ ഭരണാധികാരിയായ സൈറസും തമ്മിൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ ആശയവിനിമയങ്ങളും ബന്ധങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു എന്നതിൻ്റെ വ്യക്തമായ ഭൗതിക തെളിവാണിത്.

എന്നാൽ അറേബ്യൻ ഉപദ്വീപിൻ്റെ കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിലേക്കയച്ച കത്തുകൾക്കും നയതന്ത്ര സംഘങ്ങൾക്കും മറ്റ് ചില അനുഭവങ്ങളാണുണ്ടായത്. അതിൽ മൂന്ന് ദൗത്യങ്ങളായിരുന്നു പ്രധാനം; പേർഷ്യയിലേക്കുള്ളതായിരുന്നു അതിൽ ഏറ്റവും സുപ്രധാനം. അബ്ദുല്ല ബിൻ ഹുദാഫ അസ്സഹ്മി ആയിരുന്നു പേർഷ്യൻ രാജാവിനടുത്തേക്കുള്ള പ്രവാചകൻ്റെ പ്രതിനിധി. പ്രവാചകൻ്റെ കത്തുമായി അദ്ദേഹം മദായിനിലെത്തി. ആ കത്തിൻ്റെ രൂപം ഇപ്രകാരമാണ്:

“പരമകാരുണികനും കരുണാനിധിയുമായ അല്ലാഹുവിൻ്റെ നാമത്തിൽ. അല്ലാഹുവിൻ്റെ റസൂലായ മുഹമ്മദിൽ നിന്നും പേർഷ്യക്കാരുടെ ഭരണാധികാരിയായ കിസ്റയ്ക്ക്. സന്മാർഗ്ഗം പിൻപറ്റുകയും അല്ലാഹുവിലും അവൻ്റെ ദൂതനിലും വിശ്വസിക്കുകയും, അല്ലാഹുവല്ലാതെ ആരാധനക്കർഹനായി മറ്റാരുമില്ലെന്നും മുഹമ്മദ് അവൻ്റെ ദാസനും ദൂതനുമാണെന്നും സാക്ഷ്യം വഹിക്കുകയും ചെയ്തവർക്ക് സമാധാനമുണ്ടാകട്ടെ. ഞാൻ നിങ്ങളെ അല്ലാഹുവിലേക്ക് ക്ഷണിക്കുന്നു; ജീവനുള്ളവർക്ക് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകാനും അവിശ്വാസികളുടെ മേൽ ശിക്ഷ ഉറപ്പാക്കാനും വേണ്ടി മനുഷ്യരാശിക്ക് മുഴുവനായുള്ള അല്ലാഹുവിൻ്റെ ദൂതനാണ് ഞാൻ. അതിനാൽ നിങ്ങൾ ഇസ്ലാം സ്വീകരിക്കുക, നിങ്ങൾക്ക് രക്ഷപ്പെടാം. നിങ്ങൾ വിസമ്മതിക്കുകയാണെങ്കിൽ മജൂസികളുടെ (അഗ്നിയാരാധകരുടെ) പാപം കൂടി നിങ്ങളുടെ മേലായിരിക്കും.”

ഖുസ്റു രണ്ടാമനായിരുന്നു അന്നത്തെ പേർഷ്യൻ രാജാവ്. പ്രവാചകൻ്റെ കത്ത് വായിച്ചുകേട്ടപ്പോൾ അയാൾ അത് വലിച്ചുകീറുകയും, പ്രതിനിധിയെ അപമാനിച്ച് പുറത്താക്കുകയും ചെയ്തു. അപ്പോൾ അവൻ്റെ രാജ്യം ചിന്നഭിന്നമാകാൻ നബി ﷺ അവനെതിരെ പ്രാർത്ഥിച്ചു. യമനിലെ തൻ്റെ ഗവർണറായ ബാദാന് (ഫാറൂഖ്) മുഹമ്മദിനെക്കുറിച്ച് അന്വേഷിച്ചറിയാനോ അല്ലെങ്കിൽ അദ്ദേഹത്തെ തൻ്റെ അടുത്തേക്ക് കൊണ്ടുവരാനോ ഖുസ്റു നിർദ്ദേശം നൽകി. പിന്നീട് ബാദാൻ ഇസ്ലാം സ്വീകരിക്കാൻ ഇത് കാരണമായി. അതേസമയം മദായിനിൽ വലിയ സംഭവവികാസങ്ങളുണ്ടായി; ഖുസ്റുവിൻ്റെ മകൻ ഷിറൂയ അവനെതിരെ തിരിയുകയും അവനെ കൊലപ്പെടുത്തി അധികാരം പിടിച്ചെടുക്കുകയും ചെയ്തു. അങ്ങനെ നബി ﷺ യുടെ പ്രാർത്ഥന ഫലിച്ചു.

ഹിജ്റ എട്ടാം വർഷം (എ.ഡി. 630) ബഹ്റൈനിലെ അമീറായ അൽ-മുൻദിർ ബിൻ സാവയ്ക്ക് കത്തുമായി അൽ-അലാഅ് അൽ-ഹദ്റമി എന്ന പ്രതിനിധി പോയി. ഏതാനും മാസങ്ങൾക്ക് മുൻപ് മാത്രം ഇസ്ലാം സ്വീകരിച്ച അംറ് ബിൻ അൽ-ആസ്വിനെ ഒമാനിലെ അസ്ദ് ഗോത്ര നേതാക്കളായ ജൈഫറിനും അബ്ബാദിനും കത്തുമായി അയച്ചു. ഇസ്ലാം സ്വീകരിക്കാനോ അല്ലെങ്കിൽ കപ്പം (ജിസ്‌യ) നൽകാനോ ആവശ്യപ്പെടുന്നതായിരുന്നു ഈ കത്തുകൾ. എന്നാൽ മുൻപത്തെ കത്തുകളിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമായ ശൈലിയിലായിരുന്നു അവ. ഉദാഹരണത്തിന് ബഹ്റൈൻ അമീറിനുള്ള കത്ത് ഇപ്രകാരമാണ്:

“അല്ലാഹുവിൻ്റെ റസൂലായ മുഹമ്മദ് നബിയിൽ നിന്നും അൽ-മുൻദിർ ബിൻ സാവയ്ക്ക്. നിങ്ങൾക്ക് സമാധാനം. ആരാധനക്കർഹനായി അല്ലാഹുവല്ലാതെ മറ്റാരുമില്ലെന്ന് ഞാൻ സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തുന്നു. അതിനുശേഷം: നിങ്ങളുടെ പ്രതിനിധികൾ കൊണ്ടുവന്ന കത്ത് എനിക്ക് ലഭിച്ചു. ആരെങ്കിലും നമ്മുടെ നമസ്കാരം നിർവ്വഹിക്കുകയും, നാം അറുത്തത് ഭക്ഷിക്കുകയും, നമ്മുടെ ഖിബ്‌ലയെ അഭിമുഖീകരിക്കുകയും ചെയ്താൽ അവൻ മുസ്ലിമാണ്. മുസ്ലിംകൾക്കുള്ള അവകാശങ്ങൾ അവനുമുണ്ടാകും, മുസ്ലിംകളുടെ ബാധ്യതകൾ അവൻ്റെ മേലുമുണ്ടാകും. എന്നാൽ ആരെങ്കിലും വിസമ്മതിച്ചാൽ അവൻ കപ്പം നൽകേണ്ടിവരും.”

മുൻപത്തെ കത്തുകളിൽ ഇല്ലാതിരുന്ന ‘ഇസ്ലാം സ്വീകരിക്കുക അല്ലെങ്കിൽ കപ്പം നൽകുക’ എന്നൊരു തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ഈ കത്തിലുണ്ടായിരുന്നു. ഇത് കൂടുതൽ പ്രായോഗിക സ്വഭാവമുള്ളതായിരുന്നു. ബഹ്റൈൻ അമീർ ഇസ്ലാമിക വിധികളെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചതിനുള്ള മറുപടി കൂടിയായിരുന്നു ഇത്. ഒമാൻ അമീറുമാർക്കുള്ള കത്തിലും ഇസ്ലാമിക വിധികൾ വിശദീകരിച്ചിരുന്നു. ഈ രണ്ട് നയതന്ത്ര ദൗത്യങ്ങൾക്കും പ്രായോഗികമായ ഫലമുണ്ടായി; ബഹ്റൈനിലെയും ഒമാനിലെയും അമീറുമാർ ഇസ്ലാം സ്വീകരിക്കുകയും തങ്ങളുടെ പ്രജകളായ അവിശ്വാസികളിൽ നിന്ന് കപ്പം ശേഖരിച്ച് നൽകുകയും ചെയ്തു. യമാമയിലെ ഭരണാധികാരിയായ ഹൗദ ബിൻ അലി അൽ-ഹനഫിക്കും കത്തുമായി സലീത് ബിൻ അംറിനെ അയച്ചിരുന്നു; എന്നാൽ അധികാരത്തിൽ തനിക്കും പങ്കാളിത്തം നൽകിയാൽ മാത്രം ഇസ്ലാം സ്വീകരിക്കാം എന്ന ധിക്കാരം നിറഞ്ഞ മറുപടിയാണ് ആ നസ്രാണി നൽകിയത്.

ഈ കത്തുകളും നയതന്ത്ര സംഘങ്ങളും തികച്ചും അതുല്യവും നവീനവുമായ നയതന്ത്ര നീക്കങ്ങളായിരുന്നു. ഈ രംഗത്തെ ഇസ്ലാമിൻ്റെ ആദ്യത്തെ ചുവടുവെപ്പായിരുന്നു അത്. പ്രവാചകൻ്റെ മനസ്സിലുണ്ടായിരുന്ന വിശ്വാസത്തിൻ്റെയും ധീരതയുടെയും ഏറ്റവും വലിയ തെളിവുകളായിരുന്നു അവ. സ്വന്തം സമുദായത്തിൻ്റെ പീഡനങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി മുക്തനാകാത്ത, കാര്യമായ സൈനിക ശക്തിയൊന്നുമില്ലാത്ത ആ പ്രവാചകൻ, തൻ്റെ പ്രബോധനം പൂർണ്ണമായി വളരുന്നതിന് മുൻപ് തന്നെ റോമൻ സാമ്രാജ്യത്തിൻ്റെ ചക്രവർത്തിയെയും പേർഷ്യൻ രാജാവിനെയും മറ്റ് ഭരണാധികാരികളെയും തൻ്റെ മതത്തിലേക്ക് ക്ഷണിക്കാൻ ധൈര്യം കാണിച്ചു. തൻ്റെ കാലത്തെ രാജാക്കന്മാരോട് സംവദിക്കാൻ നബി ﷺ സ്വീകരിച്ച ഈ വിവേകപൂർണ്ണമായ നയതന്ത്രം വൃഥാവിലായില്ല. തൻ്റെ സമുദായത്തിൽ തന്നെ ഇസ്ലാം പൂർണ്ണമായി വേരൂന്നുന്നതിന് മുൻപ് ഈ ശക്തരായ രാജാക്കന്മാർ തൻ്റെ ക്ഷണം സ്വീകരിക്കുമെന്ന് പ്രവാചകൻ പ്രതീക്ഷിച്ചിരുന്നില്ല; എങ്കിലും പ്രവാചക ദൗത്യം പൂർത്തീകരിക്കുന്നതിൻ്റെ ഭാഗമായിരുന്നു ഈ സംഘങ്ങളെ അയക്കൽ. പ്രവാചകൻ സംവദിച്ചിരുന്ന അന്നത്തെ പഴയ ലോകം തകർച്ചയുടെ വക്കിലായിരുന്നു. പ്രാചീന നാഗരികതകൾക്ക് ജീർണ്ണത ബാധിക്കുകയും അവരുടെ ആദർശങ്ങൾ ദുഷിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ പുതിയതും ലളിതവും ശക്തവുമായ ഇസ്ലാമിക സന്ദേശം അന്വേഷണത്തിനും പഠനത്തിനും അർഹമായ ഒന്നായി മാറി. ഈ പുതിയ സന്ദേശത്തിന് പിന്നിലുള്ള ആത്മീയ ശക്തി ഏതുനിമിഷവും ഒരു വലിയ പൊട്ടിത്തെറിക്ക് കാരണമാകുമെന്ന് ദീർഘവീക്ഷണമുള്ളവർക്ക് മനസ്സിലാക്കാൻ പ്രയാസമായിരുന്നില്ല. ആ പൊട്ടിത്തെറി വളരെ വേഗത്തിൽ തന്നെ സംഭവിച്ചു; ഈ പ്രതിനിധികളെ അയച്ച് ഏതാനും വർഷങ്ങൾക്കുള്ളിൽ തന്നെ ഇസ്ലാം അറേബ്യൻ ഉപദ്വീപ് മുഴുവൻ വ്യാപിച്ചു. ഇസ്ലാമിക വിജയങ്ങളുടെ പ്രവാഹം റോമൻ, പേർഷ്യൻ സാമ്രാജ്യങ്ങളുടെ ഹൃദയഭാഗങ്ങളിലേക്ക് ഇരച്ചുകയറി. പുതിയ മതത്തിൻ്റെ വാഹകരായ അറബികൾ അതിശയകരമായ വേഗതയിൽ വലിയൊരു ഇസ്ലാമിക രാഷ്ട്രം പടുത്തുയർത്താൻ തുടങ്ങി.

ഇസ്ലാമിലെ നയതന്ത്രത്തിൻ്റെ ലക്ഷ്യങ്ങൾ

ഇസ്ലാമിക നയതന്ത്രത്തിൻ്റെ ലക്ഷ്യങ്ങൾ രൂപപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത് മഹത്തായ ഇസ്ലാമിക നിയമങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ്. ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ പരസ്പര ബന്ധങ്ങൾ ഊട്ടിയുറപ്പിക്കാനും താല്പര്യങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കാനുമുള്ള ഇസ്ലാമിൻ്റെ ഉന്നതമായ മാനുഷിക കാഴ്ചപ്പാടുകളാണ് അത് പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നത്. ആ ലക്ഷ്യങ്ങളിൽ ചിലത് താഴെ പറയുന്നവയാണ്:

1. ഇസ്ലാമിനെയും അതിൻ്റെ തത്വങ്ങളെയും പരിചയപ്പെടുത്തലും അതിലേക്കുള്ള പ്രബോധനവും: അറേബ്യൻ ഉപദ്വീപിനകത്തും പുറത്തുമുള്ള ഭരണാധികാരികൾക്ക് നബി ﷺ അയച്ച കത്തുകളിൽ ഇത് വളരെ വ്യക്തമാണ്. പ്രവാചക കാലഘട്ടത്തിലെ നയതന്ത്ര ദൗത്യങ്ങളുടെയും പ്രതിനിധി സംഘങ്ങളുടെയും പ്രധാന ലക്ഷ്യവും ഇതുതന്നെയായിരുന്നു. ഇസ്ലാം ഒരു ആഗോള മതമാണ്; റസൂലുള്ളാഹി ﷺ മനുഷ്യരാശിക്ക് മുഴുവനായി അയക്കപ്പെട്ട അന്ത്യപ്രവാചകനുമാണ്. ഈ ആഗോള സ്വഭാവം ഇസ്ലാമിക സന്ദേശം ലോകത്തിൻ്റെ നാനാഭാഗങ്ങളിലേക്കും എത്തിക്കാനും ജനങ്ങൾക്ക് മേൽ തെളിവ് സ്ഥാപിക്കാനും ആവശ്യപ്പെടുന്നു. റോമൻ ചക്രവർത്തി ഹെറാക്ലിയസിന് നബി ﷺ അയച്ച കത്തിൽ ഇത് കാണാം: “അല്ലാഹുവിൻ്റെ റസൂലായ മുഹമ്മദിൽ നിന്നും റോമൻ ചക്രവർത്തി ഹെറാക്ലിയസിന്. സന്മാർഗ്ഗം പിൻപറ്റിയവർക്ക് സമാധാനമുണ്ടാകട്ടെ. നിങ്ങൾ ഇസ്ലാം സ്വീകരിക്കുക, നിങ്ങൾക്ക് രക്ഷപ്പെടാം. നിങ്ങൾ ഇസ്ലാം സ്വീകരിക്കുകയാണെങ്കിൽ അല്ലാഹു നിങ്ങൾക്ക് ഇരട്ടി പ്രതിഫലം നൽകും. വേദക്കാരേ, ഞങ്ങൾക്കും നിങ്ങൾക്കുമിടയിൽ സമമായുള്ള ഒരു വചനത്തിലേക്ക് നിങ്ങൾ വരുവിൻ. അതായത് അല്ലാഹുവെയല്ലാതെ നാം ആരാധിക്കാതിരിക്കുകയും, അവനോട് യാതൊന്നിനെയും പങ്കുചേർക്കാതിരിക്കുകയും, നമ്മളിൽ ചിലർ ചിലരെ അല്ലാഹുവിന് പുറമെ രക്ഷിതാക്കളാക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുക (എന്ന വചനത്തിലേക്ക്).” നജ്ജാശിക്കുള്ള കത്തിൽ ഈസാ നബിയെ (عليه السلام) കുറിച്ചുള്ള ഇസ്ലാമിക വിശ്വാസത്തെക്കുറിച്ച് പരാമർശിച്ചിരുന്നു. മറ്റ് കത്തുകളുടെയും അവസ്ഥ ഇതുതന്നെയാണ്.
2. സമാധാനപരമായ മാർഗ്ഗങ്ങളിലൂടെ തർക്കങ്ങൾ പരിഹരിക്കുക: ഖുറൈശികളുമായി യുദ്ധത്തിനല്ല, മറിച്ച് ഉംറ നിർവ്വഹിക്കാനാണ് താൻ വന്നതെന്നും, അവർക്ക് താല്പര്യമുണ്ടെങ്കിൽ ചർച്ചയ്ക്ക് തയ്യാറാണെന്നും അവരെ ബോധ്യപ്പെടുത്താൻ ഉസ്മാൻ ബിൻ അഫ്ഫാനെ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) നബി ﷺ മക്കയിലേക്ക് അയച്ച സംഭവത്തിൽ ഇത് വ്യക്തമായി കാണാം. പ്രവാചകൻ ഉദ്ദേശിച്ചതുപോലെത്തന്നെ നടന്നു; ഖുറൈശികൾ നിരവധി പ്രതിനിധികളെ അയക്കുകയും അവസാനമായി വന്ന സുഹൈൽ ബിൻ അംറുമായി പ്രസിദ്ധമായ ഹുദൈബിയ്യ സമാധാന കരാർ ഒപ്പുവെക്കുകയും ചെയ്തു. അബ്ബാസി കാലഘട്ടത്തിലും, അൻഡലൂസിയയിലെ ഉമവി കാലഘട്ടത്തിലും പൗരസ്ത്യ ബൈസാൻ്റിയരുമായും പാശ്ചാത്യ ഫ്രാങ്കുകളുമായും സമാനമായ സംഭവങ്ങൾ ആവർത്തിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.
3. മാനുഷിക ബന്ധങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുക: മുസ്ലിംകളും അല്ലാത്തവരും തമ്മിൽ മാനുഷിക ബന്ധങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കാനും, അനുവദനീയമായ മാർഗ്ഗങ്ങളിലൂടെ സാമൂഹിക, സാമ്പത്തിക, വിജ്ഞാന, കലാ വിനിമയങ്ങൾ വഴി ഈ ബന്ധങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കാനും ഇസ്ലാമിക നയതന്ത്രം ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു. ഹുദൈബിയ്യ കരാറിന് ശേഷം മുസ്ലിംകളും ഖുറൈശികളും തമ്മിൽ ഇടകലർന്നതും, സാമ്പത്തിക വിനിമയങ്ങൾ നടത്തിയതും, ബന്ധങ്ങൾ ഊട്ടിയുറപ്പിച്ചതും ഇതിന് തെളിവാണ്. അബ്ബാസി ഖലീഫ ഹാറൂൻ അർ-റഷീദ് ഫ്രാങ്കിഷ് രാജാവായ ഷാർലിമാന് ഉപഹാരങ്ങളും, മുസ്ലിംകൾ കണ്ടുപിടിച്ച ശാസ്ത്രീയ ഉപകരണങ്ങളും കൊടുത്തയച്ച സംഭവം മറ്റൊരു ഉദാഹരണമാണ്. അവയിലേറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടത് ഒരു ജലഘടികാരമായിരുന്നു (Water clock); യൂറോപ്പിൻ്റെ ചരിത്രത്തിൽ തന്നെ അവർ ആദ്യമായി കണ്ട ഘടികാരമായിരുന്നു അത്. അക്കാലത്ത് മുസ്ലിംകൾ ശാസ്ത്രരംഗത്ത് എത്രത്തോളം പുരോഗതി കൈവരിച്ചിരുന്നുവെന്ന് ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഖലീഫ അൽ-മഅ്മൂൻ്റെ കാലത്ത്, കോൺസ്റ്റാൻ്റിനോപ്പിളിൽ ഗണിതശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രഗൽഭനായ ലിയോ (Leo) എന്നൊരു അധ്യാപകനുണ്ടെന്ന് അറിഞ്ഞപ്പോൾ, അദ്ദേഹത്തെ കുറച്ചുകാലം ബാഗ്ദാദിലേക്ക് അയക്കണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെട്ട് ബൈസാൻ്റിയൻ ചക്രവർത്തിയായ തിയോഫിലസിന് ഒരു പ്രത്യേക നയതന്ത്ര സംഘത്തെ അദ്ദേഹം അയച്ചു. എന്നാൽ അന്നത്തെ കാലത്ത് ചില ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണങ്ങൾ രാജ്യരഹസ്യങ്ങളായി കണക്കാക്കിയിരുന്നതിനാൽ ചക്രവർത്തി ആ ആവശ്യം നിരസിച്ചു. അബ്ബാസി കാലഘട്ടത്തിൽ ബൈസാൻ്റിയൻ, ഫ്രാങ്കിഷ് സാമ്രാജ്യങ്ങൾക്ക് പുറമെ റോം, ബൾഗേറിയ, ഇന്ത്യ, ചൈന തുടങ്ങിയ രാജ്യങ്ങളുമായും വിപുലമായ നയതന്ത്ര ബന്ധങ്ങൾ നിലനിന്നിരുന്നു.

മുസ്ലിംകൾക്കിടയിൽ ഒരു നയതന്ത്ര പ്രതിനിധിക്കുണ്ടായിരിക്കേണ്ട ഗുണങ്ങൾ

തങ്ങളുടെ രാജ്യത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കാനും സന്ദേശങ്ങളും ആശയങ്ങളും കൈമാറാനുമായി തിരഞ്ഞെടുക്കുന്ന വ്യക്തികൾക്ക് ചില പ്രത്യേക ഗുണങ്ങളുണ്ടാകാൻ മുസ്ലിംകൾ ശ്രദ്ധിച്ചിരുന്നു. അവയിൽ ചിലത് താഴെ പറയുന്നവയാണ്:

1. കർമ്മശേഷി: യുദ്ധകാലത്തും സമാധാനകാലത്തുമുള്ള അന്താരാഷ്ട്ര ബന്ധങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനങ്ങൾ അറിഞ്ഞിരിക്കുക എന്നാണ് ഇതുകൊണ്ട് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്. അതിനുപുറമെ വിശാലമായ അറിവ്, പൊതുവിജ്ഞാനം, ബുദ്ധിശക്തി, ജാഗ്രത, നയചാതുരി, സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടി, അപ്രതീക്ഷിത സംഭവങ്ങളെ നേരിടാനുള്ള ശേഷി, അവസരങ്ങൾ മുതലെടുത്ത് ലക്ഷ്യങ്ങൾ നേടാനുള്ള കഴിവ് എന്നിവയും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ജഅ്ഫർ ബിൻ അബീ ത്വാലിബ് (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) നജ്ജാശി രാജാവിൻ്റെ മുന്നിൽ വെച്ച് ഇസ്ലാം സ്വീകരിക്കുന്നതിന് മുൻപുള്ള അംറ് ബിൻ അൽ-ആസ്വിനോട് നടത്തിയ സംവാദത്തിൽ ഈ ഗുണങ്ങളെല്ലാം നമുക്ക് കാണാൻ കഴിയും. ഖുറൈശികളുടെ പ്രതിനിധിയായ അംറ് ബിൻ അൽ-ആസ്വ്, ഈസാ നബിയെക്കുറിച്ചുള്ള (عليه السلام) മുസ്ലിംകളുടെ വിശ്വാസത്തെ ഉപയോഗിച്ച് അവരെ നജ്ജാശിയുടെ മുന്നിൽ കുടുക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. എന്നാൽ ജഅ്ഫറിൻ്റെ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) കഴിവും നയചാതുരിയും അംറിൻ്റെ കുതന്ത്രങ്ങളെ തകർത്തെറിഞ്ഞു. താൻ പറയുന്നത് കേൾക്കാനും തൻ്റെ ഭാഗം മനസ്സിലാക്കാനും ജഅ്ഫർ രാജാവിനോട് ആവശ്യപ്പെട്ടു. വിശുദ്ധ ഖുർആനിൽ ഈസാ നബിയെക്കുറിച്ച് വന്ന കാര്യങ്ങൾ കേട്ട നജ്ജാശി അത് പൂർണ്ണമായും അംഗീകരിക്കുകയും, അദ്ദേഹം അല്ലാഹുവിൻ്റെ ദാസനും ദൂതനുമാണെന്ന യാഥാർത്ഥ്യം ശരിവെക്കുകയും ചെയ്തു.
2. സത്യസന്ധതയും സൽസ്വഭാവവും: ഒരു നയതന്ത്ര പ്രതിനിധിയുടെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ബാധ്യതകളിലൊന്ന്, താൻ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്ന രാജ്യത്തിൻ്റെ ആശയങ്ങളിൽ പൂർണ്ണമായി വിശ്വസിക്കുക എന്നതാണ്. തൻ്റെ ആശയങ്ങളും മൂല്യങ്ങളും ഉദാത്തമായ പെരുമാറ്റത്തിലൂടെയും സൽസ്വഭാവത്തിലൂടെയുമായിരിക്കണം അദ്ദേഹം പ്രകടിപ്പിക്കേണ്ടത്. പരുഷതയും അഹങ്കാരവും പാടില്ല. പ്രലോഭനങ്ങളിൽ വീഴാനോ ഊഹാപോഹങ്ങളിൽ ഭയപ്പെടാനോ പാടില്ല. അബിസീനിയയിലേക്കുള്ള മുസ്ലിംകളുടെ പ്രതിനിധിയായിരുന്ന ജഅ്ഫർ ബിൻ അബീ ത്വാലിബ് (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) നബി ﷺ യോട് രൂപത്തിലും സ്വഭാവത്തിലും ഏറ്റവും സാമ്യമുള്ള വ്യക്തിയായിരുന്നുവെന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്; ഈ ഒരൊറ്റ പ്രശംസ തന്നെ അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ ഉന്നതമായ സ്വഭാവത്തെ വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഹുദൈബിയ്യയിൽ നബി ﷺ യുടെ പ്രതിനിധിയായി വന്ന ഉസ്മാൻ ബിൻ അഫ്ഫാനോട് (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ), താൻ പ്രതിനിധീകരിച്ച് വന്ന മറ്റ് മുസ്ലിംകളെ ഒഴിവാക്കി അദ്ദേഹത്തിന് മാത്രം ഉംറ നിർവ്വഹിക്കാനും കഅ്ബ ത്വവാഫ് ചെയ്യാനും ഖുറൈശികൾ അനുവാദം നൽകിയെങ്കിലും അദ്ദേഹം അത് നിരസിച്ചു. തൻ്റെ നേതൃത്വത്തോടുള്ള കൂറും, തൻ്റെ വിശ്വാസത്തോടുള്ള അർപ്പണബോധവും കാരണമാണ് ഖുറൈശികളുടെ ആ പ്രലോഭനത്തെ അദ്ദേഹം തള്ളിക്കളഞ്ഞത്.
3. നല്ല രൂപവും ഭാവവും: പ്രതിനിധിയുടെ ബാഹ്യരൂപത്തിനും സൗന്ദര്യത്തിനും മുസ്ലിംകൾ പ്രത്യേക ശ്രദ്ധ നൽകിയിരുന്നു; കാരണം ആളുകൾ ആദ്യം ശ്രദ്ധിക്കുന്നത് അതാണ്. പൊതുജനങ്ങളെയും ഉന്നതരെയും അത് സ്വാധീനിക്കും. ഇസ്ലാമിലെ നയതന്ത്ര ചരിത്രത്തെക്കുറിച്ചെഴുതിയ ആദ്യത്തെയും ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതുമായ ‘റുസുലുൽ മുലൂക് വമൻ യസ്വ്‌ലഹു ലിർരിസാലത്തി വസ്സിഫാറ’ (رسل الملوك ومن يصلح للرسالة والسفارة) എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൻ്റെ രചയിതാവായ ഇബ്നുൽ ഫർറാഅ് പറയുന്നു: “സ്ഥാനപതിക്ക് പൂർണ്ണമായ ശരീരപ്രകൃതിയും, നല്ല ഉയരവും, ദൃഢവും പുഷ്ടിയുള്ളതുമായ ശരീരവുമുണ്ടാകുന്നത് നല്ലതാണ്. അവൻ വളരെ കുറിയവനോ മെലിഞ്ഞവനോ ആകരുത്; കാരണം ആളുകൾ അവനെ നിസ്സാരമായി കണ്ടേക്കാം. ഒരു മനുഷ്യൻ്റെ യഥാർത്ഥ വില അവൻ്റെ ചെറിയ അവയവങ്ങളായ ഹൃദയത്തിലും നാവിലുമാണെങ്കിലും, രൂപമാണ് നാവിനേക്കാൾ മുൻപേ ജനങ്ങൾ കാണുന്നത്; ശരീരം അവയവങ്ങളെ മറച്ചുപിടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.” നബി ﷺ തൻ്റെ പ്രതിനിധികളെ തിരഞ്ഞെടുക്കുമ്പോൾ അവരുടെ രൂപവും ഭാവവും പരിഗണിച്ചിരുന്നു. റോമൻ ചക്രവർത്തി ഹെറാക്ലിയസിനടുത്തേക്ക് അയച്ച ദിഹ്‌യ ബിൻ ഖലീഫ അൽ-കൽബി ഇതിനൊരു ഉദാഹരണമാണ്. അദ്ദേഹം വളരെ സുന്ദരനും ജനങ്ങളിൽ വെച്ച് ഏറ്റവും നല്ല ശരീരപ്രകൃതിയുള്ള വ്യക്തിയുമായിരുന്നു. ജിബ്‌രീൽ (عليه السلام) നബി ﷺ യുടെ അടുത്തേക്ക് വന്നിരുന്നത് അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ രൂപത്തിലായിരുന്നു. അതുപോലെ അബിസീനിയൻ രാജാവിനടുത്തേക്ക് മുസ്ലിംകളുടെ പ്രതിനിധിയായി പോയ ജഅ്ഫർ ബിൻ അബീ ത്വാലിബ് നല്ല രൂപവും സൗന്ദര്യവുമുള്ള വ്യക്തിയായിരുന്നു; അദ്ദേഹം രൂപത്തിലും സ്വഭാവത്തിലും നബി ﷺ യോട് സാമ്യമുള്ള ആളായിരുന്നു.
4. വാഗ്മിത്വവും ഭാഷാപ്രാവീണ്യവും: നയതന്ത്ര പ്രതിനിധി നല്ല സംസാരശേഷിയുള്ളവനും വാഗ്മിയുമായിരിക്കണം. താൻ പോകുന്ന രാജ്യത്തെ ജനങ്ങളുടെ ഭാഷ കഴിയുന്നത്ര നന്നായി അറിഞ്ഞിരിക്കണം. താൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്ന കാര്യങ്ങൾ എളുപ്പത്തിലും വ്യക്തമായും അവരെ അറിയിക്കാൻ ഇത് സഹായിക്കും. തൻ്റെ ദൗത്യം നിർവ്വഹിക്കാനും, പ്രശ്നങ്ങൾ കാലതാമസമോ ബുദ്ധിമുട്ടോ ഇല്ലാതെ പരിഹരിക്കാനും ഭാഷാപ്രാവീണ്യം അനിവാര്യമാണ്.
5. ആതിഥേയ രാജ്യത്തിൻ്റെ അവസ്ഥകളെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ്: താൻ പോകുന്ന രാജ്യത്തെ സാമൂഹിക, സാംസ്കാരിക, രാഷ്ട്രീയ, ജീവിത സാഹചര്യങ്ങളെക്കുറിച്ച് നയതന്ത്ര പ്രതിനിധിക്ക് അറിവുണ്ടായിരിക്കണം. അവിടുത്തെ ജനങ്ങളുടെ ആചാരങ്ങൾ, ആഘോഷങ്ങൾ, പാരമ്പര്യങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചും അയാൾക്ക് ധാരണയുണ്ടാകണം. അവരുമായി ആശയവിനിമയം നടത്താനും തൻ്റെ ദൗത്യം വിജയകരമായി പൂർത്തിയാക്കാനും ഇത് സഹായിക്കും. തൻ്റെ രാജ്യവും ആ രാജ്യവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം മെച്ചപ്പെടുത്താനും ഈ അറിവ് അനിവാര്യമാണ്.

ഇസ്ലാമിൽ നയതന്ത്ര പ്രതിനിധികൾക്കുള്ള അവകാശങ്ങൾ

അന്താരാഷ്ട്ര ബന്ധങ്ങളിലെ പല വിഷയങ്ങളിലും പരസ്പരമുള്ള പെരുമാറ്റങ്ങൾക്ക് തുല്യമായ പരിഗണന നൽകുക (Reciprocity) എന്ന തത്വം ഇസ്ലാം അംഗീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. നയതന്ത്ര പ്രതിനിധികൾക്ക് നൽകേണ്ട സകലവിധ പരിരക്ഷകളും (ഇമ്മ്യൂണിറ്റി) ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. അവ താഴെ പറയുന്നവയാണ്:

1. ജീവനും പാർപ്പിടത്തിനും സ്വത്തുക്കൾക്കുമുള്ള വ്യക്തിപരമായ സുരക്ഷ: ഇത് ഒരു നയതന്ത്ര പ്രതിനിധിക്കും അയാളുടെ കുടുംബത്തിനുമുള്ള അടിസ്ഥാന അവകാശമാണ്. ആതിഥേയ രാജ്യത്തിൻ്റെ ഭരണകൂടത്തിൻ്റെ അനുമതിയോടെയും കരാറിലൂടെയുമാണ് അവർ വന്നിട്ടുള്ളത് എന്നതിനാൽ അവരെ ഉപദ്രവിക്കാനോ, ആക്രമിക്കാനോ, പ്രയാസപ്പെടുത്താനോ, അവരുടെ വ്യക്തിപരമായ ലഗേജുകൾ പരിശോധിക്കാനോ, അവരുടെ കുടുംബത്തെ ബുദ്ധിമുട്ടിക്കാനോ ആർക്കും അനുവാദമില്ല. ഇത് കാലങ്ങളായി നിലനിൽക്കുന്ന ഒരു മാനുഷിക മര്യാദയാണ്; ഇസ്ലാം ഇതിനെ അംഗീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇസ്ലാം സ്വീകരിച്ചതിന് ശേഷം അതിൽ നിന്നും മതംമാറി മുസൈലിമത്തുൽ കദ്ദാബ് എന്ന വ്യാജപ്രവാചകൻ്റെ അനുയായികളായി മാറിയ രണ്ട് പ്രതിനിധികളോട് നബി ﷺ പറഞ്ഞത് കാണുക:

‘നയതന്ത്ര പ്രതിനിധികൾ (സന്ദേശവാഹകർ) കൊല്ലപ്പെടുകയില്ലായിരുന്നെങ്കിൽ ഞാൻ നിങ്ങളുടെ രണ്ടുപേരുടെയും കഴുത്തുവെട്ടുമായിരുന്നു.’ [സുനനു അബീദാവൂദ്, ഹാകിം]

ഇമാം ഇബ്നുൽ ഖയ്യിം (رَحِمَهُ اللَّهُ) പറയുന്നു: “സന്ദേശവാഹകനായ നയതന്ത്ര പ്രതിനിധി ഇസ്ലാമിൽ നിന്ന് മതംമാറിയവനാണെങ്കിൽ കൂടിയും അവനെ കൊലപ്പെടുത്താൻ പാടില്ല എന്നത് സുന്നത്തായി (ചര്യയായി) നിലകൊള്ളുന്നു.”

2. സാമ്പത്തിക സുരക്ഷയും നികുതിയിളവുകളും: ഇമാം അബൂ യൂസുഫ് (رَحِمَهُ اللَّهُ) തൻ്റെ ‘അൽ-ഖറാജ്’ എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ വ്യക്തമാക്കുന്നു: വ്യാപാരത്തിനായുള്ള ചരക്കുകളൊഴികെ, നയതന്ത്ര പ്രതിനിധിയുടെ കൈവശമുള്ള വ്യക്തിപരമായ വസ്തുക്കൾക്കും മറ്റും പത്തിലൊന്ന് (ഉശ്ർ) പോലുള്ള നികുതികൾ ഈടാക്കാൻ പാടുള്ളതല്ല.

3. നീതിന്യായ സുരക്ഷ: ഈ വിഷയത്തിൽ ഇസ്ലാമിക കർമ്മശാസ്ത്രത്തിന് തനതായ ഒരു വീക്ഷണമുണ്ട്. ഒരു നയതന്ത്ര പ്രതിനിധി ഇസ്ലാമിക രാജ്യത്ത് താമസിക്കുമ്പോൾ അവിടുത്തെ നിയമങ്ങൾ പാലിക്കാൻ ബാധ്യസ്ഥനാണെന്നതിനാൽ, അവൻ ചെയ്യുന്ന കുറ്റകൃത്യങ്ങൾക്ക് അവനിൽ നിന്ന് സാമ്പത്തികവും ക്രിമിനൽപരവുമായ ഉത്തരവാദിത്തങ്ങൾ ഈടാക്കേണ്ടതുണ്ടോ എന്നതാണ് വിഷയം. ഇത് പ്രധാനമായും രണ്ട് രൂപത്തിലാണ്:

• വ്യക്തികളുടെ അവകാശങ്ങൾ (ഹുഖൂഖുൽ ഇബാദ്): കൊലപാതകം, മോഷണം, മർദ്ദനം, അധിക്ഷേപം തുടങ്ങിയ വ്യക്തികൾക്കെതിരെയുള്ള കുറ്റകൃത്യങ്ങളിൽ നയതന്ത്ര പ്രതിനിധിയാണെങ്കിലും അവനിൽ നിന്ന് ശിക്ഷയും അവകാശങ്ങളും ഈടാക്കണമെന്ന് പണ്ഡിതന്മാർ ഏകോപിച്ചംഗീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. കാരണം വ്യക്തികളുടെ അവകാശങ്ങൾ വിട്ടുവീഴ്ചയില്ലാത്തതാണ്.
• അല്ലാഹുവിൻ്റെ അവകാശങ്ങൾ/പൊതുനിയമങ്ങൾ (ഹുഖൂഖുല്ലാഹ്): ഈ വിഷയത്തിൽ പണ്ഡിതന്മാർക്കിടയിൽ ഭിന്നാഭിപ്രായമുണ്ട്. ഭൂരിഭാഗം പണ്ഡിതന്മാരും പറയുന്നത്, ഇവരിൽ ഇത്തരം ശിക്ഷകൾ നടപ്പിലാക്കാൻ പാടില്ല എന്നാണ്. അല്ലാഹുവിൻ്റെ ഈ വചനമാണ് അതിന് അടിസ്ഥാനം:

ബഹുദൈവാരാധകരിൽ വല്ലവനും നിൻ്റെയടുക്കൽ അഭയം തേടി വന്നാൽ അല്ലാഹുവിൻ്റെ വചനം അവൻ കേട്ടു ഗ്രഹിക്കാൻ വേണ്ടി അവന് അഭയം നൽകുക. എന്നിട്ട് അവന് സുരക്ഷിതമായി എത്താൻ കഴിയുന്ന സ്ഥാനത്ത് അവനെ എത്തിച്ചുകൊടുക്കുകയും ചെയ്യുക. അവർ അറിവില്ലാത്ത ഒരു ജനവിഭാഗമാണ് എന്നതുകൊണ്ടാണത്. ^{[സൂറത്തുത്തൗബ – 6]}

എന്നാൽ ഇമാം അബൂ യൂസുഫും ചില ശാഫിഈ പണ്ഡിതന്മാരും പറയുന്നത്, രാജ്യത്തെ നിയമങ്ങൾ പാലിക്കാൻ അവൻ ബാധ്യസ്ഥനായതിനാൽ ഇത്തരം ശിക്ഷകൾ നടപ്പിലാക്കണം എന്നാണ്. രാജ്യത്തിൻ്റെ പരമാധികാരവും സുരക്ഷയും നിലനിർത്താൻ ഇന്ന് ആഗോളതലത്തിൽ അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളതും ഈ രണ്ടാമത്തെ അഭിപ്രായമാണ്. കൂടാതെ, ആതിഥേയ രാജ്യത്തിന് അയാളെ ‘അനഭിമതനായ വ്യക്തി’ (Persona non grata) എന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച് രാജ്യത്തുനിന്നും പുറത്താക്കാനും അധികാരമുണ്ട്.

ഉമവി ഭരണകൂടത്തിലെ നയതന്ത്രം

ഇസ്ലാമിക രാഷ്ട്രത്തെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വലിയ വ്യാപ്തിയും സൈനിക മുന്നേറ്റങ്ങളും നടന്ന കാലഘട്ടമായിരുന്നു ഉമവി ഭരണകൂടത്തിൻ്റേത്. തങ്ങളുടെ ബദ്ധശത്രുക്കളായ ബൈസാൻ്റിയൻ സാമ്രാജ്യത്തോട് നിരന്തരമായ പോരാട്ടങ്ങളിലായിരുന്നു അവർ. അതുകൊണ്ട് തന്നെ സമാധാനപരമായ നയതന്ത്ര ബന്ധങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കാൻ ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ കാര്യമായ സമയം ലഭിച്ചിരുന്നില്ല. പൂർവ്വ ദേശങ്ങളിലും പശ്ചിമ ദേശങ്ങളിലുമുള്ള സൈനിക മുന്നേറ്റങ്ങൾ ഉമവി കാലഘട്ടത്തിലുടനീളം തുടർന്നു. പുതിയ ശത്രുക്കളായ അബ്ബാസികളുമായുള്ള ഏറ്റുമുട്ടൽ ശക്തമായതിന് ശേഷം മാത്രമാണ് അതിനൊരു ശമനമുണ്ടായത്.

എന്നിരുന്നാലും, കോൺസ്റ്റാൻ്റിനോപ്പിളിലെ ആദ്യത്തെ ഉപരോധത്തിനും (ഹിജ്റ 58 / എ.ഡി. 678), അവിടെ ഇസ്ലാമിക സൈന്യത്തിന് മുന്നേറാൻ കഴിയാതെ വന്നതിനും ശേഷം, ബൈസാൻ്റിയൻ ചക്രവർത്തി കോൺസ്റ്റൻ്റൈൻ നാലാമൻ്റെ നയതന്ത്ര പ്രതിനിധികളെ മുആവിയ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) ഡമാസ്കസിൽ വെച്ച് ഊഷ്മളമായി സ്വീകരിക്കുകയും, അവരുമായി സമാധാന കരാറിലേർപ്പെടുകയും ചെയ്തതായി ചരിത്രത്തിൽ കാണാം. പിന്നീട് സുലൈമാൻ ബിൻ അബ്ദുൽ മാലിക്കിൻ്റെ ഭരണകാലത്ത്, കോൺസ്റ്റാൻ്റിനോപ്പിൾ വീണ്ടും ആക്രമിക്കാനായി ഇസ്ലാമിക സാമ്രാജ്യം നടത്തുന്ന വമ്പിച്ച സൈനിക തയ്യാറെടുപ്പുകൾ നിരീക്ഷിക്കുന്നതിനായി ബൈസാൻ്റിയൻ പ്രതിനിധികൾ ഡമാസ്കസ് സന്ദർശിച്ചിരുന്നു. ഇസ്ലാമിക ഖിലാഫത്തിൻ്റെ അതിശയിപ്പിക്കുന്ന സൈനിക സന്നാഹങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങളുമായാണ് അവർ തിരികെപ്പോയത്.

അബ്ബാസി ഭരണകൂടത്തിലെ നയതന്ത്രം

ഉമവി ഭരണകൂടത്തിൻ്റെ പതനത്തിന് ശേഷം ഒട്ടേറെ ചോരച്ചൊരിച്ചിലുകൾക്കൊടുവിലാണ് അബ്ബാസി ഭരണകൂടം സ്ഥാപിതമായത്. എന്നാൽ ഏതാനും വർഷങ്ങൾക്കുള്ളിൽ തന്നെ അൻഡലൂസിയയിൽ (സ്പെയിൻ) പുതിയൊരു ഉമവി ഭരണകൂടവും ഉദയം കൊണ്ടു. അങ്ങനെ പൗരസ്ത്യ ദേശത്ത് ബാഗ്ദാദും പാശ്ചാത്യ ദേശത്ത് കോർഡോബയും ഇസ്ലാമിനും ക്രിസ്തുമതത്തിനുമിടയിലുള്ള രാഷ്ട്രീയ-നയതന്ത്ര ആകർഷണ കേന്ദ്രങ്ങളായി മാറി. യൂറോപ്പിൻ്റെ മറുഭാഗത്ത് ചക്രവർത്തി പെപ്പിൻ്റെ നേതൃത്വത്തിൽ ഫ്രാങ്കിഷ് സാമ്രാജ്യം ഉയർന്നുവന്നിരുന്നു. അബ്ബാസി ഖിലാഫത്തിലെ രണ്ടാമത്തെ ഭരണാധികാരിയായ അൽ-മൻസൂറിൻ്റെ കാലത്ത്, ലോകത്തെ പുതിയ രാഷ്ട്രീയ സന്തുലിതാവസ്ഥ നിലനിർത്തുന്നതിനായി ഫ്രാങ്കിഷ് രാജാവ് ബാഗ്ദാദിലേക്ക് തൻ്റെ നയതന്ത്ര പ്രതിനിധികളെ അയച്ചു (എ.ഡി. 765 / ഹിജ്റ 148). അവർ കുറെക്കാലം ബാഗ്ദാദിൽ താമസിക്കുകയും, മൂന്ന് വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷം ഖലീഫയുടെ പ്രതിനിധികളെയും കൂട്ടി ഫ്രാൻസിലേക്ക് മടങ്ങുകയും ചെയ്തു. വിലപിടിപ്പുള്ള ഉപഹാരങ്ങളോടെയാണ് അവർ ബാഗ്ദാദിലേക്ക് തിരികെ മടങ്ങിയത്.

ഹാറൂൻ അർ-റഷീദിൻ്റെ കാലത്ത് ഈ രാഷ്ട്രീയ ബന്ധങ്ങൾ കൂടുതൽ ശക്തമായി. ഹാറൂൻ അർ-റഷീദും ഫ്രാങ്കിഷ് ചക്രവർത്തി ഷാർലിമാനും തമ്മിൽ കൈമാറിയ പ്രസിദ്ധമായ നയതന്ത്ര സന്ദേശങ്ങളെക്കുറിച്ച് യൂറോപ്യൻ ചരിത്രകാരന്മാർ എടുത്തുപറയുന്നുണ്ട്. തൻ്റെ പിതാവിൻ്റെ നയങ്ങൾ പിന്തുടർന്ന് ഷാർലിമാൻ ഇസ്ഹാഖ് എന്ന് പേരുള്ള ഒരു യഹൂദൻ്റെ നേതൃത്വത്തിൽ റഷീദിനടുത്തേക്ക് ഒരു സംഘത്തെ അയച്ചു. റഷീദ് അവരെ ആദരിക്കുകയും, ഒരു ആന, ജലഘടികാരം, വിലപിടിപ്പുള്ള പട്ടുതുണികൾ, പൗരസ്ത്യ സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ എന്നിവയടങ്ങിയ രാജകീയ ഉപഹാരങ്ങൾ കൊടുത്തയക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ ബന്ധങ്ങളുടെ ഫലമായി ഹാറൂൻ അർ-റഷീദ് മസ്ജിദുൽ അഖ്സയുടെയും ക്രിസ്ത്യൻ പുണ്യസ്ഥലങ്ങളുടെയും താക്കോലുകൾ ഷാർലിമാന് കൈമാറി എന്ന് ഫ്രാങ്കിഷ് ചരിത്രകാരന്മാർ അവകാശപ്പെടുന്നുണ്ടെങ്കിലും ചരിത്രപരമായി അതിന് യാതൊരു അടിസ്ഥാനവുമില്ല എന്നത് നാം പ്രത്യേകം മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്.

മറുഭാഗത്ത്, കോൺസ്റ്റാൻ്റിനോപ്പിളിലെ ബൈസാൻ്റിയൻ സിംഹാസനത്തിൽ വളരെ ബുദ്ധിമതിയും ധീരയുമായ ഐറീൻ എന്ന ചക്രവർത്തിനിയായിരുന്നു ഭരണത്തിലുണ്ടായിരുന്നത്. മുസ്ലിംകൾ ഏഷ്യാമൈനർ ആക്രമിക്കുകയും ബോസ്ഫറസിന് സമീപമെത്തുകയും ചെയ്തപ്പോൾ അവർ സമാധാനത്തിനായി അപേക്ഷിച്ചു (എ.ഡി. 782 / ഹിജ്റ 166). സമാധാന കരാറിൻ്റെ ഭാഗമായി എഴുപതിനായിരം ദീനാർ ഇസ്ലാമിക ഭരണകൂടത്തിന് വാർഷിക കപ്പമായി നൽകാൻ അവർ സമ്മതിച്ചു. എന്നാൽ ഐറീൻ അധികാരഭ്രഷ്ടയാക്കപ്പെടുകയും നിക്കിഫോറസ് അധികാരത്തിൽ വരികയും ചെയ്തപ്പോൾ അയാൾ ഈ കരാർ ലംഘിക്കുകയും കപ്പം നൽകാൻ വിസമ്മതിക്കുകയും ചെയ്തു. ഹാറൂൻ അർ-റഷീദിന് അയാൾ അയച്ച സന്ദേശം ഇപ്രകാരമായിരുന്നു:

“റോമാക്കാരുടെ രാജാവായ നിക്കിഫോറസിൽ നിന്ന്, അറബികളുടെ രാജാവായ ഹാറൂനിന്… എനിക്ക് മുൻപുണ്ടായിരുന്ന ഭരണാധികാരി നിങ്ങളെ രാജാവിൻ്റെ സ്ഥാനത്തും സ്വയം ഒരു പടയാളിയുടെ സ്ഥാനത്തുമാണ് കണ്ടത്. അതിനാൽ അവർ നിങ്ങൾക്ക് ഒരുപാട് സമ്പത്ത് നൽകി. അതവരുടെ ബുദ്ധിശൂന്യതയായിരുന്നു. എൻ്റെ ഈ സന്ദേശം വായിച്ചാൽ അവർ നിങ്ങൾക്ക് നൽകിയ മുഴുവൻ സമ്പത്തും തിരികെ നൽകുക; അല്ലെങ്കിൽ നമുക്കിടയിൽ ഇനി വാൾ മാത്രമായിരിക്കും വിധികർത്താവ്.”

ഇതുകേട്ട് കോപിഷ്ഠനായ ഹാറൂൻ അർ-റഷീദ് ആ സന്ദേശത്തിൻ്റെ പിൻഭാഗത്ത് തന്നെ സ്വന്തം കൈപ്പടയിൽ ഇപ്രകാരം മറുപടി എഴുതി:

“അവിശ്വാസിനിയുടെ മകനേ… നിൻ്റെ സന്ദേശം ഞാൻ വായിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനുള്ള മറുപടി നീ കേൾക്കുന്നതായിരിക്കില്ല, മറിച്ച് നീ നേരിട്ട് കാണുന്നതായിരിക്കും.”

ഉടൻ തന്നെ വമ്പിച്ചൊരു സൈന്യവുമായി ഏഷ്യാമൈനർ ആക്രമിച്ച റഷീദ് ഹെറാക്ലിയ വരെ മുന്നേറി (എ.ഡി. 806). ഗത്യന്തരമില്ലാതെ നിക്കിഫോറസ് സമാധാനത്തിന് അപേക്ഷിച്ചു. മുപ്പതിനായിരം ദീനാർ വാർഷിക കപ്പത്തിന് പുറമെ, അമീറുൽ മുഅ്മിനീനോടുള്ള കീഴടങ്ങലിൻ്റെ അടയാളമായി തനിക്കും തൻ്റെ മകനും വേണ്ടി പ്രത്യേകമായി മൂന്ന് സ്വർണ്ണ നാണയങ്ങൾ വീതം നൽകാനും അയാൾ നിർബന്ധിതനായി.

ചിലപ്പോൾ നയതന്ത്ര പരാജയങ്ങൾ കടുത്ത യുദ്ധങ്ങളിലേക്കും വഴിമാറിയിരുന്നു. ബൈസാൻ്റിയൻ ചക്രവർത്തിയായ തിയോഫിലസ് അബ്ബാസി ഭരണകൂടവുമായി സ്ഥിരമായൊരു സമാധാന കരാറിന് ശ്രമിച്ചെങ്കിലും ഖലീഫ അൽ-മുഅ്തസിം അത് നിരസിച്ചു. ഇതിൽ കുപിതനായ തിയോഫിലസ് മുസ്ലിംകളുടെ അതിർത്തി നഗരമായ ‘സിബത്ര’ ആക്രമിച്ച് നശിപ്പിക്കുകയും, അവിടെയുള്ള മുസ്ലിംകളെ കൊന്നൊടുക്കി മൃതദേഹങ്ങൾ വികൃതമാക്കുകയും ചെയ്തു. ഇതിന് പകരം ചോദിക്കാൻ തീരുമാനിച്ച അൽ-മുഅ്തസിം വമ്പിച്ച സൈന്യവുമായി പുറപ്പെടുകയും, റോമാക്കാരുടെ ഏറ്റവും സുപ്രധാന നഗരമായ അമ്മൂരിയ (Amorium – ഇന്നത്തെ അങ്കാറ) ഉപരോധിച്ച് തകർക്കുകയും ചെയ്തു (ഹിജ്റ 223).

ഫാത്വിമി-ഉബൈദി ഭരണകൂടത്തിലെ നയതന്ത്രം

അബ്ബാസി ഭരണകൂടം അതിൻ്റെ പ്രതാപത്തിലായിരുന്നപ്പോൾ ബാഗ്ദാദായിരുന്നു പൗരസ്ത്യ ദേശത്തെ രാഷ്ട്രീയ സിരാകേന്ദ്രം. എന്നാൽ ഹിജ്റ മൂന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൻ്റെ അവസാനത്തോടെ അബ്ബാസി ഭരണകൂടം ദുർബലമാകാൻ തുടങ്ങി. ഈ സമയത്താണ് ഈജിപ്തിൽ ഉബൈദി (ഫാത്വിമി) ഭരണകൂടം ഉയർന്നുവരുന്നത്. ബൈസാൻ്റിയൻ സാമ്രാജ്യവും അവരും തമ്മിൽ സിറിയയിലും മറ്റുമായി പല യുദ്ധങ്ങളും നടന്നു. അൽ-അസീസ് ബില്ലായുടെ ഭരണകാലത്ത് (ഹിജ്റ 381 / എ.ഡി. 991) അന്ത്യോക്യക്ക് സമീപം നടന്ന യുദ്ധത്തിൽ ബൈസാൻ്റിയൻ സൈന്യം അതിദാരുണമായി പരാജയപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് അൽ-ഹാകിമിൻ്റെ കാലത്ത് ഭരണകാര്യങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചിരുന്ന ബർജവാൻ എന്ന വ്യക്തി സമാധാന കരാറിനായി മുൻകൈയെടുക്കുകയും, ബൈസാൻ്റിയൻ ചക്രവർത്തിയായ ബേസിൽ രണ്ടാമൻ അതംഗീകരിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇതിനായി അവർ ജെറുസലേമിലെ പാത്രിയാർക്കീസായ ഒറെസ്റ്റെസിനെ കോൺസ്റ്റാൻ്റിനോപ്പിളിലേക്ക് അയക്കുകയും പത്ത് വർഷത്തെ സമാധാന കരാർ ഒപ്പുവെക്കുകയും ചെയ്തു (ഹിജ്റ 389).

പിന്നീട് അൽ-ഹാകിമിൻ്റെ അസ്ഥിരമായ നയങ്ങൾ കാരണം ക്രിസ്ത്യാനികൾക്കും പള്ളികൾക്കുമെതിരെ വലിയ അക്രമങ്ങൾ നടന്നു. ഇത് ബൈസാൻ്റിയൻ സാമ്രാജ്യത്തെ പ്രകോപിപ്പിച്ചെങ്കിലും, പിന്നീട് അധികാരത്തിൽ വന്ന അൽ-സാഹിറിൻ്റെ കാലത്ത് ഈ നയങ്ങൾ തിരുത്തപ്പെട്ടു. നിക്കിഫോറസ് പാത്രിയാർക്കീസിനെ സമാധാന ദൂതനായി അയച്ചുകൊണ്ട് അവർ വീണ്ടും സൗഹൃദം സ്ഥാപിച്ചു. കോൺസ്റ്റാൻ്റിനോപ്പിളിലെ മുസ്ലിം പള്ളി പുനർനിർമ്മിക്കാനും, അവിടെ അൽ-സാഹിറിൻ്റെ പേരിൽ ഖുതുബ നടത്താനും ബാങ്ക് വിളിക്കാനും അനുമതി നൽകിയതിന് പകരമായി ജെറുസലേമിലെ ക്രിസ്ത്യൻ പള്ളി പുനർനിർമ്മിക്കാൻ അനുമതി നൽകിക്കൊണ്ട് അവർ സമാധാന കരാർ പുതുക്കി.

അൽ-മുസ്തൻസിറിൻ്റെ കാലത്ത് ഈജിപ്തിൽ എട്ട് വർഷത്തോളം നീണ്ടുനിന്ന കടുത്ത ക്ഷാമം (അശ്ശിദ്ദത്തുൽ ഉസ്മാ) പിടിപെട്ടപ്പോൾ, ബൈസാൻ്റിയൻ ചക്രവർത്തിയിൽ നിന്ന് അവർ സഹായം അഭ്യർത്ഥിച്ചു. എന്നാൽ ചക്രവർത്തിയുടെ മരണശേഷം അധികാരത്തിൽ വന്ന തിയോഡോറ മുന്നോട്ടുവെച്ച പുതിയ നിബന്ധനകൾ മുസ്തൻസിർ നിരസിച്ചതോടെ വീണ്ടും യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. പ്രസിദ്ധ ചരിത്രകാരനും ന്യായാധിപനുമായ അബൂ അബ്ദില്ലാഹ് അൽ-ഖുദാഇയെ നയതന്ത്ര പ്രതിനിധിയായി അയച്ചെങ്കിലും അത് പരാജയപ്പെട്ടു. പിന്നീട് സെൽജൂക്കുകളുടെ ഉദയവും, കുരിശുയുദ്ധങ്ങളുടെ ആരംഭവും ഇസ്ലാമിക ചരിത്രത്തിലെ പുതിയൊരു അധ്യായത്തിന് തുടക്കം കുറിച്ചു. അതോടെ ഇസ്ലാമും ക്രിസ്തുമതവും തമ്മിലുള്ള നയതന്ത്ര ബന്ധങ്ങളുടെ ദിശ പൂർണ്ണമായും മാറിമറിയുകയും ചെയ്തു.