ശൈഖ് ഡോ. അസീസ് ബിൻ ഫർഹാൻ അൽ അനസി
ഇസ്ലാമിനും മുസ്ലിംകൾക്കും വലിയ സേവനങ്ങൾ ചെയ്ത, അറിവിന്റെ പ്രകാശഗോപുരങ്ങളായ പണ്ഡിതന്മാരുടെ ജീവചരിത്രങ്ങളാണ് നാം ചർച്ച ചെയ്യുന്നത്. അവർ സമുദായത്തിന് വിട്ടേച്ചുപോയ മഹത്തായ വിജ്ഞാനശേഖരങ്ങളിലൂടെയാണ് ഈ സേവനങ്ങൾ അവർ നിർവ്വഹിച്ചത്. സമുദായം ഇന്നും ആ വിജ്ഞാനത്തിന്റെ തണലനുഭവിക്കുകയും, ആ അറിവിന്റെ സ്രോതസ്സുകളിൽ നിന്ന് നുകരുകയും ചെയ്യുന്നു. അത്തരം പണ്ഡിതന്മാരുടെ മഹത്വവും സ്ഥാനവും മനസ്സിലാക്കുക എന്നത് ഓരോ മുസ്ലിമിന്റെയും നിർബന്ധ ബാധ്യതയാണ്.
അല്ലാഹു സുബ്ഹാനഹുവതആല പണ്ഡിതന്മാരുടെ പദവികൾ ഉയർത്തുകയും അവരെ അങ്ങേയറ്റം ആദരിക്കുകയും ചെയ്തിരിക്കുന്നു. അവൻ അവരെ തന്റെ പ്രവാചകന്മാരുടെയും ദൂതന്മാരുടെയും അനന്തരാവകാശികളാക്കി മാറ്റി. അല്ലാഹുവിന്റെ ദീൻ ജനങ്ങളിലേക്ക് എത്തിക്കുന്നതിൽ പ്രവാചകന്മാർക്ക് പകരക്കാരായി നിൽക്കുന്നത് അവരാണ്.
പണ്ഡിതന്മാരുടെ ഉന്നതമായ സ്ഥാനം
പണ്ഡിതന്മാർ പ്രകാശിക്കുന്ന നക്ഷത്രങ്ങളും തിളങ്ങുന്ന ഗ്രഹങ്ങളുമാണ്. ദീനിന്റെ അടിസ്ഥാനങ്ങളും സ്തംഭങ്ങളും ഈ സമുദായത്തിന് വേണ്ടി കാത്തുസൂക്ഷിച്ചത് അവരാണ്. ദീനിന്റെ സ്രോതസ്സുകളെ മാറ്റത്തിരുത്തലുകളിൽ നിന്നും കലർപ്പുകളിൽ നിന്നും അവർ സംരക്ഷിച്ചു. വഴിപിഴച്ചവരെ അവർ സന്മാർഗ്ഗത്തിലേക്ക് ക്ഷണിക്കുകയും, അവരിൽ നിന്നുള്ള ഉപദ്രവങ്ങൾ അവർ ക്ഷമയോടെ സഹിക്കുകയും ചെയ്തു. അല്ലാഹുവിന്റെ ഗ്രന്ഥം കൊണ്ട് അവർ ആത്മീയമായി മരിച്ചവർക്ക് ജീവൻ നൽകുകയും, അല്ലാഹുവിന്റെ പ്രകാശം കൊണ്ട് അന്ധരായവർക്ക് അവർ കാഴ്ച നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇബ്ലീസിന്റെ എത്രയെത്ര ഇരകൾക്കാണ് അവർ ജീവൻ നൽകിയത്! വഴിതെറ്റിയ എത്രയെത്ര ആളുകൾക്കാണ് അവർ സന്മാർഗ്ഗം കാണിച്ചുകൊടുത്തത്!
ഭൂമിയുടെ അലങ്കാരവും, അന്ധകാരങ്ങളിൽ വെളിച്ചം വീശുന്ന ദീപങ്ങളുമാണവർ. ദുനിയാവിന് സൂര്യനെന്ന പോലെയും, വരണ്ടുണങ്ങിയ ഭൂമിക്ക് മഴയെന്ന പോലെയുമാണ് അവർ ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ നിലകൊള്ളുന്നത്. പൗർണ്ണമി രാവിൽ മറ്റ് നക്ഷത്രങ്ങളെക്കാൾ ചന്ദ്രനുള്ള ശ്രേഷ്ഠത പോലെയാണ് അല്ലാഹു പണ്ഡിതന്മാർക്ക് മറ്റ് ദാസന്മാരെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠത നൽകിയിട്ടുള്ളത്.
മഹാനായ സഹ്ൽ അത്തസ്തരി رَحِمَهُ اللَّهُ പറയുന്നു: “പ്രവാചകന്മാരുടെ സദസ്സുകളിലേക്ക് നോക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ പണ്ഡിതന്മാരുടെ സദസ്സുകളിലേക്ക് നോക്കിക്കൊള്ളട്ടെ. ആ പണ്ഡിതന്മാരുടെ പദവി നിങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കുക.” പണ്ഡിതന്മാർ കസ്തൂരി വിൽക്കുന്നവനെപ്പോലെയാണ്; ഒന്നുകിൽ അവൻ നിങ്ങൾക്ക് കുറച്ച് സൗജന്യമായി നൽകും, അല്ലെങ്കിൽ നിങ്ങൾക്ക് അവനിൽ നിന്ന് അത് വിലകൊടുത്തു വാങ്ങാം. അവരോടൊപ്പം സഹവസിക്കുന്നവർ ഒരിക്കലും നിർഭാഗ്യവാന്മാരാകുകയില്ല.
ഏറ്റവും മഹത്തായ ഒരു സാക്ഷ്യത്തിൽ അല്ലാഹു സുബ്ഹാനഹുവതആല അവരെ സാക്ഷികളാക്കിയിട്ടുണ്ട്; തന്റെ ഏകത്വത്തിലുള്ള സാക്ഷ്യമാണത്:
شَهِدَ ٱللَّهُ أَنَّهُۥ لَآ إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ وَٱلْمَلَـٰٓئِكَةُ وَأُو۟لُوا۟ ٱلْعِلْمِ قَآئِمًۢ بِٱلْقِسْطِ ۚ لَآ إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلْعَزِيزُ ٱلْحَكِيمُ
“താനല്ലാതെ യാതൊരു ആരാധ്യനുമില്ലെന്നതിന് അല്ലാഹു സാക്ഷ്യം വഹിച്ചിരിക്കുന്നു. മലക്കുകളും അറിവുള്ളവരും (അതിന് സാക്ഷികളാകുന്നു). അവൻ നീതി നിലനിർത്തുന്നവനാകുന്നു. പ്രതാപിയും യുക്തിമാനുമായ അവനല്ലാതെ യാതൊരു ആരാധ്യനുമില്ല.” [സൂറത്ത് ആലു ഇംറാൻ – 18]
അവർ പൂർണ്ണമായും നീതിമാന്മാരാണെന്നതിനുള്ള അല്ലാഹുവിങ്കൽ നിന്നുള്ള വലിയൊരു സാക്ഷ്യപത്രമാണിത്. ജനങ്ങൾക്ക് എന്തെങ്കിലും പ്രശ്നങ്ങൾ നേരിടുമ്പോഴും പുതിയ വിഷയങ്ങൾ കടന്നുവരുമ്പോഴും അവർ മടങ്ങേണ്ടത് ഈ പണ്ഡിതന്മാരിലേക്കാണ്. അല്ലാഹു വചനം നൽകുന്നു:
وَمَآ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُّوحِىٓ إِلَيْهِمْ ۚ فَسْـَٔلُوٓا۟ أَهْلَ ٱلذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ
“നിനക്ക് മുമ്പ് പുരുഷന്മാരെ അല്ലാതെ നാം ദൂതന്മാരായി നിയോഗിച്ചിട്ടില്ല. അവർക്ക് നാം ബോധനം നൽകുന്നു. അതിനാൽ നിങ്ങൾക്ക് അറിവില്ലെങ്കിൽ വിവരം ഉള്ളവരോട് (പണ്ഡിതന്മാരോട്) ചോദിച്ച് മനസ്സിലാക്കുക.” [സൂറത്തുൽ അൻബിയാഅ് – 7]
അല്ലാഹു വീണ്ടും പറയുന്നു:
وَإِذَا جَآءَهُمْ أَمْرٌ مِّنَ ٱلْأَمْنِ أَوِ ٱلْخَوْفِ أَذَاعُوا۟ بِهِۦ ۖ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى ٱلرَّسُولِ وَإِلَىٰٓ أُو۟لِى ٱلْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ ٱلَّذِينَ يَسْتَنبِطُونَهُۥ مِنْهُمْ ۗ وَلَوْلَا فَضْلُ ٱللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُۥ لَٱتَّبَعْتُمُ ٱلشَّيْطَـٰنَ إِلَّا قَلِيلًا
“സമാധാനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതോ ഭയവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതോ ആയ വല്ല വാർത്തയും അവർക്ക് വന്നെത്തിയാൽ അവരത് പ്രചരിപ്പിക്കുകയായി. അവരത് റസൂലിന്റെയും അവരിലെ കാര്യവിവരമുള്ളവരുടെയും (പണ്ഡിതന്മാരുടെയും ഭരണാധികാരികളുടെയും) ശ്രദ്ധയിൽ പെടുത്തിയിരുന്നുവെങ്കിൽ അവരിൽ നിന്ന് നിഗമനങ്ങളിലെത്താൻ കഴിവുള്ളവർ അതിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യം മനസ്സിലാക്കിക്കൊള്ളുമായിരുന്നു. നിങ്ങളുടെ മേൽ അല്ലാഹുവിന്റെ അനുഗ്രഹവും കാരുണ്യവും ഇല്ലായിരുന്നുവെങ്കിൽ നിങ്ങളിൽ ചുരുക്കം ചിലരൊഴികെ പിശാചിനെ പിൻപറ്റുവാൻ ഇടയാകുമായിരുന്നു.” [സൂറത്തുന്നിസാഅ് – 83]
പണ്ഡിതന്മാരുടെ അനുസരണവും മാർഗ്ഗദർശനവും
ശൈഖുൽ ഇസ്ലാം ഇബ്നുൽ ഖയ്യിം رَحِمَهُ اللَّهُ പറയുന്നു: “ഇസ്ലാമിലെ കർമ്മശാസ്ത്ര പണ്ഡിതന്മാരും, ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ ഫത്വകൾ നൽകുന്നവരുമായ ആളുകൾ; അവരാണ് വിധികൾ വേർതിരിച്ചെടുക്കുന്നതിനും ഹലാലും ഹറാമും സംബന്ധിച്ച നിയമങ്ങൾ ക്രോഡീകരിക്കുന്നതിനും പ്രത്യേകമായി നിയോഗിക്കപ്പെട്ടവർ. ഭൂമിയിൽ അവർ ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെയാണ്. അന്ധകാരത്തിൽ വഴിതെറ്റിയവന് നേർവഴി കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നത് അവരാണ്. ഭക്ഷണത്തോടും പാനീയത്തോടുമുള്ള ജനങ്ങളുടെ ആവശ്യത്തേക്കാൾ വലുതാണ് പണ്ഡിതന്മാരോടുള്ള അവരുടെ ആവശ്യം. അവരെ അനുസരിക്കുക എന്നത് മാതാപിതാക്കളെ അനുസരിക്കുന്നതിനേക്കാൾ നിർബന്ധമായ കാര്യമാണ് എന്നാണ് ഖുർആൻ വ്യക്തമാക്കുന്നത്.”
അല്ലാഹു വചനം നൽകുന്നു:
يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ أَطِيعُوا۟ ٱللَّهَ وَأَطِيعُوا۟ ٱلرَّسُولَ وَأُو۟لِى ٱلْأَمْرِ مِنكُمْ ۖ فَإِن تَنَـٰزَعْتُمْ فِى شَىْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى ٱللَّهِ وَٱلرَّسُولِ إِن كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلْيَوْمِ ٱلْءَاخِرِ ۚ ذَٰلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا
“സത്യവിശ്വാസികളേ, നിങ്ങൾ അല്ലാഹുവിനെ അനുസരിക്കുക. (അല്ലാഹുവിന്റെ) ദൂതനെയും നിങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള കൈകാര്യകർത്താക്കളെയും അനുസരിക്കുക. ഇനി വല്ല കാര്യത്തിലും നിങ്ങൾക്കിടയിൽ തർക്കമുണ്ടാകുകയാണെങ്കിൽ നിങ്ങളത് അല്ലാഹുവിലേക്കും റസൂലിലേക്കും മടക്കുക; നിങ്ങൾ അല്ലാഹുവിലും അന്ത്യദിനത്തിലും വിശ്വസിക്കുന്നവരാണെങ്കിൽ. അതാണ് ഉത്തമവും കൂടുതൽ നല്ല പര്യവസാനമുള്ളതും.” [സൂറത്തുന്നിസാഅ് – 59]
അബ്ദുല്ലാഹി ബ്നു അബ്ബാസ് رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا യിൽ നിന്ന് ഉദ്ധരിക്കപ്പെട്ട രണ്ട് അഭിപ്രായങ്ങളിൽ ഒന്നിൽ ഇത് വിശദീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇബ്നുൽ ഖയ്യിം رَحِمَهُ اللَّهُ തുടർന്ന് പറയുന്നു: “അബ്ദുല്ലാഹി ബ്നു അബ്ബാസ്, ജാബിർ ബിൻ അബ്ദുല്ല, ഹസനുൽ ബസ്വരി, അബുൽ ആലിയ അർ-രിയാഹി, അത്വാഅ് ബിൻ അബീ റബാഹ്, ളഹ്ഹാക്, മുജാഹിദ് رَحِمَهُ اللَّهُ എന്നിവരുടെയൊക്കെ അഭിപ്രായപ്രകാരം ‘ഉലുൽ അംറ്’ എന്നത് പണ്ഡിതന്മാരാണ്. ഇമാം അഹ്മദിൽ നിന്നുള്ള രണ്ട് അഭിപ്രായങ്ങളിൽ ഒന്നും ഇതുതന്നെയാണ്. എന്നാൽ അബൂഹുറൈറ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ വിൽ നിന്നും, ഇബ്നു അബ്ബാസിന്റെ രണ്ടാമത്തെ അഭിപ്രായത്തിൽ നിന്നും, സൈദ് ബിൻ അസ്ലം, സുദ്ദി, മുഖാതിൽ رَحِمَهُمُ اللَّهُ എന്നിവരിൽ നിന്നും വന്ന അഭിപ്രായം ‘ഉലുൽ അംറ്’ എന്നാൽ ഭരണാധികാരികൾ (ഉമറാഅ്) എന്നാണ്. ഇമാം അഹ്മദിൽ നിന്നുള്ള രണ്ടാമത്തെ അഭിപ്രായവും അതാണ്.” ഇബ്നുൽ ഖയ്യിം رَحِمَهُ اللَّهُ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു: “ഏറ്റവും ശരിയായ അഭിപ്രായം, അറിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ കൽപ്പിക്കുമ്പോൾ മാത്രമാണ് ഭരണാധികാരികളെ അനുസരിക്കേണ്ടത്. അതിനാൽ ഭരണാധികാരികളോടുള്ള അനുസരണം പണ്ഡിതന്മാരോടുള്ള അനുസരണത്തോട് ചേർന്നുനിൽക്കുന്നതാണ്.”
അല്ലാഹുവിനെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഭയപ്പെടുന്നവർ
പണ്ഡിതന്മാർ ജനങ്ങളിൽ വെച്ച് അല്ലാഹുവിനെ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഭയപ്പെടുന്നവരും സൂക്ഷ്മതയുള്ളവരുമാണ്. അല്ലാഹു വചനം നൽകുന്നു:
إِنَّمَا يَخْشَى ٱللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ ٱلْعُلَمَـٰٓؤُا۟
“അല്ലാഹുവിന്റെ ദാസന്മാരിൽ നിന്ന് അവനെ ഭയപ്പെടുന്നത് പണ്ഡിതന്മാർ മാത്രമാകുന്നു.” [സൂറത്ത് ഫാത്വിർ – 28]
മറ്റൊരു വചനത്തിൽ അല്ലാഹു പറയുന്നു:
ذَٰلِكَ لِمَنْ خَشِىَ رَبَّهُۥ
“തന്റെ രക്ഷിതാവിനെ ഭയപ്പെട്ടവനാകുന്നു അത് (സ്വർഗ്ഗം) ഉള്ളത്.” [സൂറത്തുൽ ബയ്യിന – 8]
അതേ സൂറത്തിൽ അല്ലാഹു അവർക്ക് നൽകിയ വിശേഷണം ഇപ്രകാരമാണ്:
أُو۟لَـٰٓئِكَ هُمْ خَيْرُ ٱلْبَرِيَّةِ
“അക്കൂട്ടർ തന്നെയാകുന്നു സൃഷ്ടികളിൽ ഉത്തമർ.” [സൂറത്തുൽ ബയ്യിന – 7]
ഇമാം ഇബ്നു ജമാഅ അൽ-കിനാനി അശ്ശാഫിഈ رَحِمَهُ اللَّهُ പറയുന്നു: “ഈ ആയത്തുകൾ പരിശോധിച്ചാൽ പണ്ഡിതന്മാരാണ് അല്ലാഹുവിനെ ഭയപ്പെടുന്നവർ എന്ന് വ്യക്തമാകും. അല്ലാഹുവിനെ ഭയപ്പെടുന്നവരാണ് സൃഷ്ടികളിൽ ഉത്തമർ. അതുകൊണ്ട് പണ്ഡിതന്മാർ സൃഷ്ടികളിൽ ഏറ്റവും ഉത്തമരാണ് എന്ന തീരുമാനത്തിലാണ് നാം എത്തിച്ചേരുന്നത്.”
ജ്ഞാനികളുടെ ശ്രേഷ്ഠതയും ഔന്നത്യവും
ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും അല്ലാഹു സുബ്ഹാനഹുവതആല പണ്ഡിതന്മാരുടെ പദവി ഉയർത്തിയിരിക്കുന്നു. അല്ലാഹു വചനം നൽകുന്നു:
يَرْفَعِ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ مِنكُمْ وَٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْعِلْمَ دَرَجَـٰتٍ
“നിങ്ങളിൽ നിന്ന് വിശ്വസിച്ചവരെയും അറിവ് നൽകപ്പെട്ടവരെയും അല്ലാഹു പല പദവികൾ ഉയർത്തുന്നതാണ്.” [സൂറത്തുൽ മുജാദില – 11]
അവരുടെ പദവിയിലും സ്ഥാനത്തിലും അവരോട് തുല്യരാകാൻ ഒരാൾക്കും സാധ്യമല്ല. അല്ലാഹു പറയുന്നു:
قُلْ هَلْ يَسْتَوِى ٱلَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَٱلَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ ۗ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُو۟لُوا۟ ٱلْأَلْبَـٰبِ
“പറയുക: അറിവുള്ളവരും അറിവില്ലാത്തവരും സമമാകുമോ? ബുദ്ധിമാന്മാർ മാത്രമേ ആലോചിച്ചു മനസ്സിലാക്കുകയുള്ളൂ.” [സൂറത്തുസ്സുമർ – 9]
മറ്റുള്ളവർക്ക് മനസ്സിലാകാത്ത പല കാര്യങ്ങളും ഗ്രഹിച്ചെടുക്കാനും ചിന്തിക്കാനുമുള്ള കഴിവ് അല്ലാഹു അവർക്ക് നൽകി ആദരിച്ചിരിക്കുന്നു. അല്ലാഹു വചനം നൽകുന്നു:
وَتِلْكَ ٱلْأَمْثَـٰلُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ ۖ وَمَا يَعْقِلُهَآ إِلَّا ٱلْعَـٰلِمُونَ
“ആ ഉദാഹരണങ്ങൾ നാം മനുഷ്യർക്ക് വേണ്ടി വിവരിക്കുന്നു. അറിവുള്ളവരല്ലാതെ അവ മനസ്സിലാക്കുകയില്ല.” [സൂറത്തുൽ അൻകബൂത്ത് – 43]
അല്ലാഹു വീണ്ടും പറയുന്നു:
وَٱلرَّٰسِخُونَ فِى ٱلْعِلْمِ يَقُولُونَ ءَامَنَّا بِهِۦ كُلٌّ مِّنْ عِندِ رَبِّنَا
“അറിവിൽ അടിയുറച്ചവരാകട്ടെ അവർ പറയും: ഞങ്ങൾ ഇതിൽ വിശ്വസിച്ചിരിക്കുന്നു. എല്ലാം ഞങ്ങളുടെ രക്ഷിതാവിങ്കൽ നിന്നുള്ളതാകുന്നു.” [സൂറത്ത് ആലു ഇംറാൻ – 7]
لَّـٰكِنِ ٱلرَّٰسِخُونَ فِى ٱلْعِلْمِ مِنْهُمْ وَٱلْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَآ أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ
“എന്നാൽ അവരിൽ അറിവിൽ അടിയുറച്ചവരും സത്യവിശ്വാസികളുമായിട്ടുള്ളവർ നിനക്ക് അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടതിലും നിനക്ക് മുമ്പ് അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടതിലും വിശ്വസിക്കുന്നു.” [സൂറത്തുന്നിസാഅ് – 162]
وَلِيَعْلَمَ ٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْعِلْمَ أَنَّهُ ٱلْحَقُّ مِن رَّبِّكَ فَيُؤْمِنُوا۟ بِهِۦ فَتُخْبِتَ لَهُۥ قُلُوبُهُمْ
“അറിവ് നൽകപ്പെട്ടിട്ടുള്ളവർക്ക് ഇത് നിന്റെ രക്ഷിതാവിങ്കൽ നിന്നുള്ള സത്യമാണെന്ന് ബോധ്യപ്പെടുവാനും, അങ്ങനെ അവർ ഇതിൽ വിശ്വസിക്കുവാനും, അവരുടെ ഹൃദയങ്ങൾ ഇതിനോട് വിധേയത്വമുള്ളതാകുവാനും വേണ്ടിയത്രെ അത്.” [സൂറത്തുൽ ഹജ്ജ് – 54]
وَيَرَى ٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْعِلْمَ ٱلَّذِىٓ أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ هُوَ ٱلْحَقَّ
“അറിവ് നൽകപ്പെട്ടവർക്ക് കാണാൻ കഴിയും; നിന്റെ രക്ഷിതാവിങ്കൽ നിന്ന് നിനക്ക് അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടത് തന്നെയാണ് സത്യമെന്ന്.” [സൂറത്ത് സബഅ് – 6]
ബോധനങ്ങളെക്കുറിച്ച് അല്ലാഹു പറയുന്നു:
بَلْ هُوَ ءَايَـٰتٌۢ بَيِّنَـٰتٌ فِى صُدُورِ ٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْعِلْمَ
“അല്ല, അത് (ഖുർആൻ) അറിവ് നൽകപ്പെട്ടവരുടെ ഹൃദയങ്ങളിൽ വ്യക്തമായ ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളാകുന്നു.” [സൂറത്തുൽ അൻകബൂത്ത് – 49]
സഹോദരന്മാരെ, തിന്മകളെക്കുറിച്ചും അതിന്റെ വഴികളെക്കുറിച്ചും, അതുപോലെ ബാത്വിലിനെയും അസത്യത്തിന്റെ പ്രവേശന-ബഹിർഗമന മാർഗ്ഗങ്ങളെക്കുറിച്ചും ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഉൾക്കാഴ്ചയുള്ളത് പണ്ഡിതന്മാർക്കാണ്. കാരണം അവർ അല്ലാഹുവിന്റെ പ്രകാശം കൊണ്ടാണ് നോക്കിക്കാണുന്നത്. അല്ലാഹു പറയുന്നു:
قَالَ ٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْعِلْمَ إِنَّ ٱلْخِزْىَ ٱلْيَوْمَ وَٱلسُّوٓءَ عَلَى ٱلْكَـٰفِرِينَ
“അറിവ് നൽകപ്പെട്ടവർ പറയും: തീർച്ചയായും ഇന്ന് സത്യനിഷേധികൾക്കാണ് അപമാനവും ദോഷവുമുള്ളത്.” [സൂറത്തുന്നഹ്ൽ – 27]
ഭൗതിക മോഹങ്ങളിൽ വഞ്ചിതരാകാത്ത അവരെക്കുറിച്ച് ഖുർആൻ പറയുന്നു:
وَقَالَ ٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوَابُ ٱللَّهِ خَيْرٌ
“അറിവ് നൽകപ്പെട്ടവർ പറഞ്ഞു: നിങ്ങൾക്ക് നാശം! അല്ലാഹുവിന്റെ പ്രതിഫലമാണ് കൂടുതൽ ഉത്തമം.” [സൂറത്തുൽ ഖസ്വസ് – 80]
ഇബ്നുൽ ഖയ്യിം رَحِمَهُ اللَّهُ പറയുന്നു: “അറിവിൽ അടിയുറച്ച ഒരുവന്റെ മേൽ സമുദ്രത്തിലെ തിരമാലകളുടെ അത്രയും സംശയങ്ങൾ ഇരമ്പിവന്നാലും, അത് അവന്റെ യാഥാർത്ഥ്യബോധത്തെ (യഖീൻ) നീക്കിക്കളയുകയോ അവനിൽ സംശയം ജനിപ്പിക്കുകയോ ഇല്ല. കാരണം അവൻ അറിവിൽ അടിയുറച്ചു കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. സംശയങ്ങൾക്ക് അവനെ ഇളക്കാൻ കഴിയില്ല. മറിച്ച്, അത്തരം സംശയങ്ങൾ അവനിലേക്ക് വരുമ്പോൾ അറിവിന്റെയും സൈന്യത്തിന്റെയും കാവലോടെ അവൻ അതിനെ നിഷ്പ്രഭമാക്കി പരാജയപ്പെടുത്തി തിരിച്ചയക്കുന്നതാണ്.”
അതുകൊണ്ട് പണ്ഡിതന്മാർ അല്ലാഹു നൽകിയ അനുഗ്രഹങ്ങളിൽ വലിയൊരു അനുഗ്രഹമാണ്. ഈ അനുഗ്രഹം കാത്തുസൂക്ഷിക്കലും അല്ലാഹുവിനോട് നന്ദികാണിക്കലും ജനങ്ങളുടെ ബാധ്യതയാണ്. അൽ-ബിഖാഇ رَحِمَهُ اللَّهُ പറയുന്നു: “പണ്ഡിതന്മാരുടെ അറിവിനെ തള്ളിക്കളയലും അവരെ പിൻപറ്റാതിരിക്കലും അല്ലാഹുവിന്റെ അനുഗ്രഹത്തെ മാറ്റിമറിക്കലാണ്.” അതുകൊണ്ടുതന്നെ സമുദായത്തിൽ പണ്ഡിതന്മാർ ഉള്ള ഈ അനുഗ്രഹത്തിന് ജനങ്ങൾ നന്ദികാണിക്കേണ്ടത് അനിവാര്യമാണ്.
ഫിത്നകളുടെയും സംശയങ്ങളുടെയും ഘട്ടത്തിൽ അവരുടെ സ്ഥൈര്യം കൊണ്ടും അടിയുറച്ച നിലപാടുകൾ കൊണ്ടുമാണ് പണ്ഡിതന്മാർ അറിയപ്പെടുന്നത്. ബുദ്ധികൾ മങ്ങുകയും കാലിടറുകയും ചെയ്യുന്ന സമയത്താണത്. അലി ബിൻ അബീ ത്വാൽബ് رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ പറയുന്നു: “ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവരെ നിങ്ങൾ പരിപൂർണ്ണ മാതൃകയായി സ്വീകരിക്കരുത്. മറിച്ച്, മരിച്ചുപോയവരെ (മുൻഗാമികളെ) നിങ്ങൾ മാതൃകയാക്കുക. കാരണം ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവന്റെ മേൽ ഫിത്നകൾ ഭയക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്.”
അല്ലാഹുവിന്റെ ഔലിയാക്കൾ
പണ്ഡിതന്മാർ അല്ലാഹുവിനെക്കുറിച്ചുള്ള തങ്ങളുടെ ഭയം കൊണ്ടും സൂക്ഷ്മത കൊണ്ടും അവനെക്കുറിച്ചുള്ള ബോധം (മുറാഖബ) കൊണ്ടുമാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. അല്ലാഹു വചനം നൽകുന്നു:
ٱلَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَـٰلَـٰتِ ٱللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُۥ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا ٱللَّهَ ۗ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ حَسِيبًا
“(അതായത്) അല്ലാഹുവിന്റെ സന്ദേശങ്ങൾ എത്തിച്ചുകൊടുക്കുകയും, അവനെ ഭയപ്പെടുകയും, അല്ലാഹുവല്ലാത്ത ഒരാളെയും ഭയപ്പെടാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവരുടെ കാര്യത്തിൽ. കണക്കുനോക്കാൻ അല്ലാഹു തന്നെ മതി.” [സൂറത്തുൽ അഹ്സാബ് – 39]
إِنَّمَا يَخْشَى ٱللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ ٱلْعُلَمَـٰٓؤُا۟
“അല്ലാഹുവിന്റെ ദാസന്മാരിൽ നിന്ന് അവനെ ഭയപ്പെടുന്നത് പണ്ഡിതന്മാർ മാത്രമാകുന്നു.” [സൂറത്ത് ഫാത്വിർ – 28]
പണ്ഡിതന്മാരാണ് അല്ലാഹുവിന്റെ ഔലിയാക്കൾ (മിത്രങ്ങൾ). അല്ലാഹു പറയുന്നു:
أَلَآ إِنَّ أَوْلِيَآءَ ٱللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ * ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَكَانُوا۟ يَتَّقُونَ
“അറിയുക: തീർച്ചയായും അല്ലാഹുവിന്റെ മിത്രങ്ങൾക്ക് യാതൊരു ഭയവുമില്ല. അവർ ദുഃഖിക്കേണ്ടി വരികയുമില്ല. വിശ്വസിക്കുകയും സൂക്ഷ്മത പാലിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവരത്രെ അവർ.” [സൂറത്ത് യൂനുസ് – 62, 63]
ഖുദ്സിയായ ഹദീസിലൂടെ അല്ലാഹു പറഞ്ഞതായി പ്രവാചകൻ ﷺ പഠിപ്പിക്കുന്നു:
مَنْ عَادَى لِي وَلِيًّا فَقَدْ آذَنْتُهُ بِالْحَرْبِ
“എന്റെ ഒരു വലിയ്യിനോട് (മിത്രത്തോട്) ആരെങ്കിലും ശത്രുത പുലർത്തിയാൽ, അവനോട് ഞാൻ യുദ്ധം പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.” [സ്വഹീഹ് ബുഖാരി – 6502]
ഇമാം അശ്ശാഫിഈ رَحِمَهُ اللَّهُ പറയുന്നു: “പണ്ഡിതന്മാർ അല്ലാഹുവിന്റെ ഔലിയാക്കൾ അല്ല എങ്കിൽ, അല്ലാഹുവിന് വേറെ ഔലിയാക്കൾ ഉണ്ടെന്ന് എനിക്കറിയില്ല.”
പണ്ഡിതന്മാരുടെ പദവി മനസ്സിലാക്കാൻ ഇത് തന്നെ ധാരാളമാണ്; അവർ ചെയ്യുന്ന കാര്യങ്ങളിലുള്ള തൃപ്തി കാരണം മലക്കുകൾ അവർക്ക് വേണ്ടി തങ്ങളുടെ ചിറകുകൾ താഴ്ത്തിക്കൊടുക്കുന്നു. ആകാശ ഭൂമികളിലുള്ള സർവ്വ ചരാചരങ്ങളും, സമുദ്രത്തിലെ മത്സ്യങ്ങളും, മാളങ്ങളിലെ ഉറുമ്പുകൾ പോലും ജനങ്ങളെ നന്മ പഠിപ്പിക്കുന്ന പണ്ഡിതന്മാർക്ക് വേണ്ടി പാപമോചനം തേടുകയും പ്രാർത്ഥിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്തുകൊണ്ടാണിത്? കാരണം അവർ ജനങ്ങളെ നന്മ പഠിപ്പിക്കുന്നു.
പണ്ഡിതന്മാർ സമുദായത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നത് ഒരു വലിയ നേട്ടവും, അവരുടെ മരണം ഒരു വലിയ ദുരന്തവുമാണ്. നബി ﷺ പഠിപ്പിക്കുന്നു:
إِنَّ اللَّهَ لَا يَقْبِضُ الْعِلْمَ انْتِزَاعًا يَنْتَزِعُهُ مِنَ الْعِبَادِ، وَلَكِنْ يَقْبِضُ الْعِلْمَ بِقَبْضِ الْعُلَمَاءِ حَتَّى إِذَا لَمْ يُبْقِ عَالِمًا اتَّخَذَ النَّاسُ رُءُوسًا جُهَّالًا فَسُئِلُوا فَأَفْتَوْا بِغَيْرِ عِلْمٍ فَضَلُّوا وَأَضَلُّوا
“അല്ലാഹു ജനങ്ങളിൽ നിന്ന് അറിവിനെ ഊരിയെടുത്തുകൊണ്ടല്ല പിൻവലിക്കുന്നത്. മറിച്ച്, പണ്ഡിതന്മാരെ മരിപ്പിച്ചുകൊണ്ടാണ് അറിവ് പിൻവലിക്കുന്നത്. അങ്ങനെ ഒരു പണ്ഡിതനും അവശേഷിക്കാത്ത അവസ്ഥവരുമ്പോൾ, ജനങ്ങൾ വിവരദോഷികളെ തങ്ങളുടെ നേതാക്കളായി സ്വീകരിക്കും. അവരോട് മതവിധികൾ ചോദിക്കപ്പെടുകയും, യാതൊരു അറിവുമില്ലാതെ അവർ ഫത്വ നൽകുകയും ചെയ്യും. അങ്ങനെ അവർ സ്വയം വഴിപിഴക്കുകയും മറ്റുള്ളവരെ വഴിപിഴപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും.” [സ്വഹീഹ് ബുഖാരി – 100, സ്വഹീഹ് മുസ്ലിം – 2673]
സഹോദരന്മാരെ, പണ്ഡിതന്മാർ ഖബറുകളിൽ മരണപ്പെട്ട് കിടക്കുകയാണെങ്കിലും അവരുടെ നല്ല ഓർമ്മകളിലൂടെയും മഹത്തായ സ്വാധീനങ്ങളിലൂടെയും അവർ ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ ജീവിക്കുകയാണ്. നബി ﷺ പഠിപ്പിച്ചു:
إِذَا مَاتَ الْإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَنْهُ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثَةٍ: إِلَّا مِنْ صَدَقَةٍ جَارِيَةٍ، أَوْ عِلْمٍ يُنْتَفَعُ بِهِ، أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو لَهُ
“ഒരാൾ മരണപ്പെട്ടാൽ മൂന്ന് കാര്യങ്ങളിലൂടെയല്ലാതെ അവന്റെ കർമ്മങ്ങൾ മുറിഞ്ഞുപോകുന്നതാണ്: നിലനിൽക്കുന്ന ദാനധർമ്മം, ഉപകാരപ്രദമായ അറിവ്, അവനുവേണ്ടി പ്രാർത്ഥിക്കുന്ന സജ്ജനനായ സന്താനം.” [സ്വഹീഹ് മുസ്ലിം – 1631]
പണ്ഡിതന്മാർക്ക് അവർ വിട്ടേച്ചുപോയ ഒരു പൈതൃകമുണ്ട്, ഈ സമുദായത്തിന് വലിയ ഉപകാരങ്ങളാണ് അവർ നൽകിയിട്ടുള്ളത്. നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് മുമ്പ് മരണപ്പെട്ടിട്ടും ഇന്നും സ്മരിക്കപ്പെടുന്ന പണ്ഡിതന്മാരുണ്ട്. അവരുടെ ഗ്രന്ഥങ്ങളിലൂടെയും രചനകളിലൂടെയും ആ പൈതൃകം ഇന്നും നിലനിൽക്കുന്നു. കവി പാടിയതുപോലെ: “അറിവുള്ളവർക്കല്ലാതെ യാതൊരു അഭിമാനവുമില്ല. നേർവഴി ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് അവർ വഴികാട്ടികളാണ്. ഓരോരുത്തരുടെയും വില അവർക്കറിയാവുന്ന കാര്യങ്ങളിലാണ്. വിവരദോഷികൾ പണ്ഡിതന്മാരുടെ ശത്രുക്കളായിരിക്കും. അതുകൊണ്ട് അറിവ് നേടി നീ ജീവിക്കുക, എന്നാൽ നിനക്ക് എന്നും ജീവിക്കാം. ജനങ്ങളൊക്കെ മരണപ്പെടുന്നവരാണ്, എന്നാൽ അറിവുള്ളവർ എന്നും ജീവിക്കുന്നവരാണ്.”
പണ്ഡിതന്മാരോടുള്ള ബാധ്യതകളും കടമകളും
ജനങ്ങൾക്ക് പണ്ഡിതന്മാരോട് പ്രത്യേകമായ ബാധ്യതകളുണ്ട്. അത് കൃത്യമായി പാലിക്കപ്പെടേണ്ടതുണ്ട്. അവരെ സ്നേഹിക്കുക, ബഹുമാനിക്കുക, അവരുടെ മേൽ ഹൃദയങ്ങളെ അടുപ്പിക്കുക, അവരെക്കുറിച്ച് നല്ലത് മാത്രം പറയുക എന്നിവയാണത്. അവരാണ് പ്രവാചകന്മാരുടെ അനന്തരാവകാശികൾ. നബി ﷺ പഠിപ്പിക്കുന്നു:
لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يُجِلَّ كَبِيرَنَا، وَيَرْحَمْ صَغِيرَنَا، وَيَعْرِفْ لِعَالِمِنَا حَقَّهُ
“നമ്മിലെ മുതിർന്നവരെ ബഹുമാനിക്കാത്തവനും, ചെറിയവരോട് കരുണകാണിക്കാത്തവനും, നമ്മുടെ പണ്ഡിതന്മാരുടെ അവകാശങ്ങൾ വകവെച്ചുകൊടുക്കാത്തവനും നമ്മിൽ പെട്ടവനല്ല.” [മുസ്നദ് അഹ്മദ് – 22755]
ഇമാം അത്ത്വഹാവി رَحِمَهُ اللَّهُ തന്റെ അഖീദയിൽ പറയുന്നു: “മുൻഗാമികളായ സലഫുകളുടെയും അവർക്ക് ശേഷം വന്ന താബിഉകളുടെയും കൂട്ടത്തിലുള്ള പണ്ഡിതന്മാർ; അവർ നന്മയുടെയും ഹദീസുകളുടെയും ആളുകളാണ്, കർമ്മശാസ്ത്രത്തിന്റെയും ഉൾക്കാഴ്ചയുടെയും ആളുകളാണ്. അവരെക്കുറിച്ച് നല്ലത് മാത്രമേ പറയാൻ പാടുള്ളൂ. അവരെക്കുറിച്ച് മോശമായി സംസാരിക്കുന്നവൻ നേർവഴിയിലല്ല ഉള്ളത്.”
ഹാഫിള് ഇബ്നു അസാകിർ അദ്ദിമശ്ഖി رَحِمَهُ اللَّهُ പറയുന്നു: “സഹോദരാ, അല്ലാഹു നമ്മെ അവന്റെ പൊരുത്തത്തിലാക്കുകയും, അവനെ യഥാർത്ഥത്തിൽ ഭയപ്പെടുന്നവരിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യട്ടെ. നീ മനസ്സിലാക്കുക, പണ്ഡിതന്മാരുടെ മാംസം വിഷലിപ്തമാണ്. അവരെ അപമാനിക്കുന്നവരുടെ രഹസ്യങ്ങൾ അല്ലാഹു വെളിപ്പെടുത്തും എന്നത് അറിയപ്പെട്ട കാര്യമാണ്. കാരണം, അവർ നിരപരാധികളായിരിക്കെ അവരെക്കുറിച്ച് മോശമായി സംസാരിക്കുന്നത് വലിയ അപരാധമാണ്. വ്യാജവും അപവാദവും അവർക്ക് മേൽ കെട്ടിവെക്കുന്നത് നാശത്തിലേക്കുള്ള വഴിയാണ്. അറിവ് പ്രചരിപ്പിക്കാനായി അല്ലാഹു തിരഞ്ഞെടുത്ത അവരുമായി ഭിന്നിക്കുന്നത് മോശമായ സ്വഭാവമാണ്.”
അല്ലാഹു വചനം നൽകുന്നു:
وَٱلَّذِينَ يُؤْذُونَ ٱلْمُؤْمِنِينَ وَٱلْمُؤْمِنَـٰتِ بِغَيْرِ مَا ٱكْتَسَبُوا۟ فَقَدِ ٱحْتَمَلُوا۟ بُهْتَـٰنًا وَإِثْمًا مُّبِينًا
“സത്യവിശ്വാസികളെയും സത്യവിശ്വാസിനികളെയും അവർ തെറ്റൊന്നും ചെയ്യാതിരിക്കെ ശല്യപ്പെടുത്തുന്നവരാരോ അവർ ഉറപ്പായും ഒരു അപവാദവും പ്രത്യക്ഷമായ ഒരു പാപവും പേറിയിരിക്കുകയാണ്.” [സൂറത്തുൽ അഹ്സാബ് – 58]
സാധാരണക്കാരായ വിശ്വാസികളെ ഉപദ്രവിക്കുന്നത് തന്നെ ഇത്രവലിയ അപവാദമാണെങ്കിൽ, റബ്ബാനിയ്യായ പണ്ഡിതന്മാരെ ഉപദ്രവിക്കുന്നതിന്റെ ഗൗരവം എത്ര വലുതായിരിക്കും! ശൈഖുൽ ഇസ്ലാം ഇബ്നു തൈമിയ്യ رَحِمَهُ اللَّهُ പറയുന്നു: “അല്ലാഹുവിനെയും അവന്റെ റസൂലിനെയും സ്നേഹിച്ചതിന് ശേഷം, സത്യവിശ്വാസികളെ സ്നേഹിക്കൽ മുസ്ലിംകൾക്ക് നിർബന്ധമാണ്. ഖുർആൻ അത് വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. വിശേഷിച്ചും പ്രവാചകന്മാരുടെ അനന്തരാവകാശികളായ പണ്ഡിതന്മാരെ. കരയിലെയും കടലിലെയും അന്ധകാരങ്ങളിൽ വഴികാട്ടികളായ നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെയാണ് അല്ലാഹു അവരെ നിശ്ചയിച്ചിട്ടുള്ളത്. അവരുടെ മാർഗ്ഗദർശനത്തിലും അറിവിലും മുസ്ലിംകൾ ഏകോപിച്ചിരിക്കുന്നു. മുഹമ്മദ് നബി ﷺ യുടെ നിയോഗത്തിന് മുൻപുള്ള ഓരോ സമുദായത്തിലും അവരുടെ പണ്ഡിതന്മാർ ആ സമുദായത്തിലെ ഏറ്റവും മോശക്കാരായിരുന്നു. എന്നാൽ മുസ്ലിംകൾ അങ്ങനെയല്ല, അവരുടെ പണ്ഡിതന്മാർ അവരിലെ ഏറ്റവും ഉത്തമരാണ്. അവർ തന്റെ സമുദായത്തിലുള്ള പ്രവാചകന്റെ പ്രതിനിധികളാണ്. പ്രവാചകന്റെ സുന്നത്തിൽ നിന്ന് മരിച്ചുപോയതിനെ അവർ ജീവിപ്പിക്കുന്നു. അവരിലൂടെ ഖുർആൻ നിലനിൽക്കുന്നു, ഖുർആനിലൂടെ അവരും നിലനിൽക്കുന്നു. അവരിലൂടെ ഖുർആൻ സംസാരിക്കുന്നു, ഖുർആനിലൂടെ അവരും സംസാരിക്കുന്നു.”
സഹോദരന്മാരെ, അറിവിന്റെയും പണ്ഡിതന്മാരുടെയും പൂന്തോപ്പുകളിലൂടെയുള്ള ഈ സഞ്ചാരം ധാരാളം ഉപകാരങ്ങളും അനുഗ്രഹങ്ങളും നൽകുന്നതാണ്. നിങ്ങൾ അവരെപ്പോലെ ആയില്ലെങ്കിലും അവരോട് സാമ്യം പുലർത്തുക, കാരണം ഉത്തമരായ ആളുകളോട് സാമ്യം പുലർത്തുന്നത് വലിയൊരു വിജയമാണ്. ഈ സദസ്സുകളിലൂടെ ഞാൻ ലക്ഷ്യമാക്കുന്നത് ഈ പണ്ഡിതന്മാരുടെ ജീവചരിത്രങ്ങൾ ഓർമ്മപ്പെടുത്തുക എന്നുള്ളതാണ്. അവർക്കുള്ള കടപ്പാട് നിറവേറ്റാനും, നമ്മുടെ യഥാർത്ഥ നേതാക്കളെ ജനങ്ങൾക്ക് ഓർമ്മപ്പെടുത്താനുമാണിത്. അഭിമാനിക്കാനും ആദരിക്കാനും അർഹതയുള്ള യഥാർത്ഥ പ്രതീകങ്ങൾ അവരാണ്. അവരുടെ പാതയിലൂടെ നമുക്കും സഞ്ചരിക്കാം. വാക്കുകളിലും പ്രവൃത്തികളിലും അബദ്ധങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള കാവലും ശരിയും എളുപ്പവും അല്ലാഹു നമുക്ക് നൽകുമാറാകട്ടെ.