ഇവിടെ വെച്ച് സംസാരം പൂർണ്ണതയിലെത്തി. ഉപസംഹാരം കൊണ്ട് സംസാരം അവസാനിപ്പിക്കുന്നത് നല്ലതാണ്. അതിനാൽ, അല്ലയോ വിജ്ഞാനം തേടുന്നവരെയും അതിന്റെ വിദ്യാർത്ഥികളെയും; അല്ലയോ ഫിഖ്ഹ് ലക്ഷ്യം വെക്കുന്നവരെയും അതിന്റെ ആളുകളെയും, നിങ്ങൾ വിജ്ഞാനത്തിന്റെ മജ്ലിസുകളിലേക്ക് മുന്നിടുമ്പോൾ, മഹത്വപ്പെടുത്തുന്നതിന്റെ അടിസ്ഥാനങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുക. എങ്കിൽ, നിങ്ങൾ അതിന്റെ പ്രയോജനം കണ്ടെത്തുകയും, അതിന്റെ പര്യവസാനത്തെ പ്രശംസിക്കുകയും ചെയ്യും. അവയെ നിസ്സാരമായി കാണുന്നതും, അവയിൽ നിന്ന് തിരിഞ്ഞുകളയുന്നതും നിങ്ങൾ സൂക്ഷിക്കുക. കാരണം, അത് വിജ്ഞാനത്തിന്റെ താക്കോലും, ഗ്രാഹ്യത്തിന്റെ കോണിയുമാണ്. അതുകൊണ്ട് വിജ്ഞാനങ്ങൾ ഒരുമിച്ചുകൂട്ടപ്പെടുകയും അടിസ്ഥാനപ്പെടുത്തപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ട് വിജ്ഞാന ശാഖകൾ എളുപ്പമാവുകയും കരസ്ഥമാക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.
അതിനാൽ, നിങ്ങൾ ഗൗരവത്തോടെ അരയും തലയും മുറുക്കുക. ഐശ്വര്യത്തിന്റെ തിളക്കത്തിൽ നിങ്ങൾ വ്യാപൃതരാകരുത്. അബൂ അബ്ദില്ലാഹ് ഇബ്നുൽ ഖയ്യിമിന്റെ വാക്ക് നിങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുക – അല്ലാഹു നിങ്ങൾക്ക് കരുണ ചെയ്യട്ടെ -: “അല്ലാഹുവിലേക്കും പരലോകത്തേക്കും, മാത്രമല്ല, എല്ലാ വിജ്ഞാനത്തിലേക്കും, തൊഴിലിലേക്കും, നേതൃത്വത്തിലേക്കും പ്രവേശിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ, അതിൽ ഒരു നേതാവും, അതിൽ പിൻപറ്റപ്പെടുന്നവനുമാകാൻ വേണ്ടി; അവൻ ധീരനും, മുന്നിടുന്നവനും, തന്റെ ഊഹത്തിന്മേൽ വിധികൽപ്പിക്കുന്നവനും, തന്റെ ഭാവനയുടെ അധികാരത്തിന് കീഴിൽ പരാജയപ്പെടാത്തവനും, താൻ തേടുന്നതല്ലാത്ത എല്ലാറ്റിലും വിരക്തനും, താൻ മുന്നിട്ട കാര്യത്തിൽ പ്രണയിക്കുന്നവനും, അതിലേക്ക് എത്താനുള്ള വഴിയെക്കുറിച്ചും, അതിൽ നിന്ന് തടയുന്ന വഴികളെക്കുറിച്ചും അറിയുന്നവനും, ഉന്നതമായ ഇച്ഛാശക്തിയുള്ളവനും, ഉറച്ച മനസ്സുള്ളവനും, ആക്ഷേപിക്കുന്നവന്റെ ആക്ഷേപമോ, കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നവന്റെ കുറ്റപ്പെടുത്തലോ അവനെ അവന്റെ ലക്ഷ്യത്തിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിക്കാത്തവനും, ധാരാളം ശാന്തതയുള്ളവനും, എപ്പോഴും ചിന്തിക്കുന്നവനും, പ്രശംസയുടെ ആനന്ദത്തിലേക്ക് ചായുകയോ, നിന്ദയുടെ വേദനയിലേക്ക് ചായുകയോ ചെയ്യാത്തവനും, തന്റെ സഹായത്തിന്റെ കാരണങ്ങളിൽ നിന്ന് തനിക്ക് ആവശ്യമുള്ളത് നിർവഹിക്കുന്നവനും, എതിർപ്പുകൾ അവനെ ഇളക്കുകയില്ല. അവന്റെ അടയാളം ക്ഷമയാണ്. അവന്റെ ആശ്വാസം പ്രയാസമാണ്. ഉത്തമ സ്വഭാവങ്ങളെ സ്നേഹിക്കുന്നവനും, തന്റെ സമയം സംരക്ഷിക്കുന്നവനും, പക്ഷികളെപ്പോലെ, അവയ്ക്കിടയിൽ നിന്ന് ധാന്യം പെറുക്കിയെടുക്കുന്നതുപോലെ, സൂക്ഷ്മതയോടെയല്ലാതെ ജനങ്ങളുമായി ഇടപഴകാത്തവനും, ആഗ്രഹവും ഭയവും കൊണ്ട് തന്നോട് തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നവനും, തന്റെ വർഗ്ഗത്തിൽ പെട്ടവരിൽ നിന്ന് പ്രത്യേകതയുടെ ഫലങ്ങളിൽ ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും, തന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ ഒന്നിനെയും വ്യർത്ഥമായി വിടാത്തവനും, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പദവികളിൽ തന്റെ ചിന്തകളെ അലയാൻ വിടാത്തവനുമായിരിക്കണം. ഇതിന്റെയെല്ലാം അടിസ്ഥാനം, ശീലങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കലും, നിനക്കും നിന്റെ ലക്ഷ്യത്തിനും ഇടയിൽ തടസ്സമാകുന്ന ബന്ധങ്ങൾ മുറിക്കലുമാണ്.” അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംസാരം അവസാനിച്ചു. ഓർമ്മപ്പെടുത്തലായും ഉൾക്കാഴ്ചയായും അത് എത്ര മനോഹരമാണ്!
അല്ലാഹുവേ, വിജ്ഞാനത്തെ മഹത്വപ്പെടുത്താനും ആദരിക്കാനും ഞങ്ങൾക്ക് നീ എളുപ്പമാക്കേണമേ. അതിനുവേണ്ടി പരിശ്രമിക്കുകയും അത് നേടുകയും ചെയ്തവരിൽ ഞങ്ങളെ നീ ഉൾപ്പെടുത്തേണമേ. അല്ലാഹുവേ, നിശ്ചയം ഞങ്ങൾ നിന്നോട് ഉപകാരപ്രദമായ വിജ്ഞാനം ചോദിക്കുന്നു. ഉപകാരമില്ലാത്ത വിജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് ഞങ്ങൾ നിന്നോട് അഭയം തേടുന്നു. അല്ലാഹുവേ, ഞങ്ങൾക്ക് പ്രയോജനപ്പെടുന്നത് ഞങ്ങളെ പഠിപ്പിക്കേണമേ. നീ ഞങ്ങളെ പഠിപ്പിച്ചത് കൊണ്ട് ഞങ്ങൾക്ക് പ്രയോജനം നൽകേണമേ. ഞങ്ങൾക്ക് വിജ്ഞാനവും പ്രവർത്തനവും വർദ്ധിപ്പിച്ചുതരേണമേ. അല്ലാഹുവേ, നിന്നെ അനുസരിക്കുന്നതിനും നിന്റെ സ്വർഗ്ഗത്തിലെത്തുന്നതിനും ഇടയിൽ തടസ്സമാകുന്ന നിന്റെ ഭയത്തിൽ നിന്ന് ഞങ്ങൾക്ക് നീ ഒരു പങ്ക് നൽകേണമേ. ദുനിയാവിലെ വിപത്തുകൾ ഞങ്ങൾക്ക് എളുപ്പമാക്കുന്ന ഉറപ്പിൽ നിന്നും നീ നൽകേണമേ. അല്ലാഹുവേ, ഞങ്ങളെ ജീവിപ്പിക്കുന്ന കാലമത്രയും ഞങ്ങളുടെ കേൾവികൊണ്ടും, കാഴ്ചകൊണ്ടും, ശക്തികൊണ്ടും ഞങ്ങൾക്ക് നീ സുഖം നൽകേണമേ. അതിനെ ഞങ്ങളിൽ നിന്ന് അനന്തരമെടുക്കുന്നതാക്കേണമേ. അല്ലാഹുവേ, ദുനിയാവിനെ ഞങ്ങളുടെ ഏറ്റവും വലിയ ചിന്തയാക്കുകയോ, ഞങ്ങളുടെ വിജ്ഞാനത്തിന്റെ അറ്റമാക്കുകയോ, നരകത്തിലേക്ക് ഞങ്ങളുടെ മടക്കമാക്കുകയോ ചെയ്യരുതേ. ഞങ്ങളിൽ നിന്നെ ഭയക്കുകയോ, ഞങ്ങളോട് കരുണ കാണിക്കുകയോ ചെയ്യാത്തവരെ ഞങ്ങളുടെ മേൽ നീ അധികാരിയാക്കരുതേ.
ഗ്രന്ഥകർത്താവ് തന്റെ ഗ്രന്ഥം അവസാനിപ്പിച്ചത് വിജ്ഞാനം തേടുന്നവരോടുള്ള ഒരു വിളി കൊണ്ടാണ്. അവർ: അതിൽ നിന്ന് ഒരു ഭാഗം എടുത്തവരാണ്. വിജ്ഞാനത്തിൽ തുടക്കക്കാരൻ എന്നാൽ അതിൽ നിന്ന് ഒരു ഭാഗം എടുത്തവനാണ്. അദ്ദേഹം തന്റെ വിളിയിൽ പറഞ്ഞു: നിങ്ങൾ വിജ്ഞാനത്തിന്റെ മജ്ലിസുകളിലേക്ക് മുന്നിടുമ്പോൾ, മഹത്വപ്പെടുത്തുന്നതിന്റെ അടിസ്ഥാനങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുക. എങ്കിൽ, നിങ്ങൾ അതിന്റെ പ്രയോജനം കണ്ടെത്തുകയും, അതിന്റെ പര്യവസാനത്തെ പ്രശംസിക്കുകയും ചെയ്യും.
പിന്നീട് അദ്ദേഹം ഇബ്നുൽ ഖയ്യിമിന്റെ വാക്കുകളിൽ നിന്ന്, ദീനിൽ ഇമാമത്ത് തേടുന്നവൻ അലങ്കരിക്കപ്പെടേണ്ട സ്വഭാവങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്ന കാര്യങ്ങൾ ഉദ്ധരിച്ചു. അദ്ദേഹം ഇരുപത്തിരണ്ട് സ്വഭാവങ്ങൾ പറഞ്ഞു. പിന്നീട്, അതിനെ രണ്ട് കാര്യങ്ങളിലേക്ക് മടക്കി. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ഇതിന്റെയെല്ലാം അടിസ്ഥാനം, ശീലങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കലും, ബന്ധങ്ങൾ മുറിക്കലുമാണ്; ഒരു കാര്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം എന്നാൽ അതിന്റെ നിലനിൽപ്പും, ക്രമവും, തൂണുമാണ്.
മുൻപ് പറഞ്ഞ സ്വഭാവങ്ങൾ, ശീലങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിലേക്കും, ബന്ധങ്ങൾ മുറിക്കുന്നതിലേക്കും മടക്കുന്നതിലൂടെ ക്രമത്തിലാകുന്നു.
ശീലങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കൽ കൊണ്ടുദ്ദേശിക്കുന്നത്: ജനങ്ങൾ ശീലിച്ച കാര്യങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കലാണ്. ബന്ധങ്ങൾ മുറിക്കൽ കൊണ്ടുദ്ദേശിക്കുന്നത്: അടിമക്കും അവന്റെ ലക്ഷ്യത്തിനും ഇടയിൽ തടസ്സമാകുന്ന ബന്ധങ്ങളാണ്.
ഇബ്നുൽ ഖയ്യിം മറ്റൊരു സ്ഥലത്ത് തടസ്സങ്ങൾ തള്ളിക്കളയൽ എന്ന് വർദ്ധിപ്പിച്ചു. അവയും ബന്ധങ്ങളും തമ്മിൽ അദ്ദേഹം വ്യത്യാസം പറഞ്ഞു. തടസ്സങ്ങൾ എന്നാൽ ബാഹ്യമായ സംഭവങ്ങളാണ് – അതായത്: മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് അടിമക്ക് നേരിടുന്നത്. ബന്ധങ്ങൾ എന്നാൽ ആന്തരികമായ, ഹൃദയപരമായ ബന്ധങ്ങളാണ്.
അപ്പോൾ, ലക്ഷ്യങ്ങൾ നേടുന്നത് മൂന്ന് അടിസ്ഥാനങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു:
ഒന്ന്: ശീലങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കൽ.
രണ്ടാമത്തേത്: ബന്ധങ്ങൾ മുറിക്കൽ.
മൂന്നാമത്തേത്: തടസ്സങ്ങൾ തള്ളിക്കളയൽ.
എപ്പോഴാണോ ഒരു മനുഷ്യൻ തന്റെ ലക്ഷ്യം തേടുന്നതിൽ ഇവ അന്വേഷിക്കുന്നത്, അവൻ അത് നേടും. അതിലേക്ക് ഞാൻ സൂചന നൽകിക്കൊണ്ട് പറഞ്ഞു: “അവരുടെ ശീലങ്ങൾ നീ ഉപേക്ഷിക്കുക, അവരുടെ ബന്ധങ്ങൾ നീ മുറിക്കുക, അവരുടെ തടസ്സങ്ങൾ നീ തള്ളിക്കളയുക, നീ തേടുന്നവനാണെങ്കിൽ.”
ഇതോടെ, അല്ലാഹുവിന് സ്തുതി, നാം ഒന്നാമത്തെ കിതാബ് വായിച്ചുതീർന്നിരിക്കുന്നു. ലോകരക്ഷിതാവായ അല്ലാഹുവിനാണ് സർവ്വസ്തുതിയും.
രണ്ട് മജ്ലിസുകളിലായി ശർഹ് പൂർത്തിയായി.ഹിജ്റ 1436 റബീഉൽ അവ്വൽ 26 ശനിയാഴ്ച രാത്രിറസൂൽ ﷺയുടെ പട്ടണമായ മദീനയിലെ മസ്ജിദുന്നബവിയിൽ വെച്ച്.