സന്തോഷത്തിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യം

بِسْمِ ٱللّٰهِ ٱلرَّحْمٰنِ ٱلرَّحِيمِ

സർവ്വലോക രക്ഷിതാവായ അല്ലാഹുവിനാണ് സർവ്വസ്തുതിയും. നമ്മുടെ പ്രവാചകൻ മുഹമ്മദ് നബി ﷺ ക്കും, അവിടുത്തെ കുടുംബാംഗങ്ങൾക്കും, അനുചരന്മാർക്കും അല്ലാഹുവിന്റെ രക്ഷയും സമാധാനവും ഉണ്ടാകുമാറാകട്ടെ.

സന്തോഷത്തിന്റെ തീരത്തെത്താൻ ഒരു ദാസനെ സഹായിക്കുന്ന വിവിധ വിഷയങ്ങളിലുള്ള ലഘുവായ ചില ഭാഗങ്ങളാണിത്. ഇതിന് ഞാൻ “സന്തോഷത്തിലേക്കുള്ള കാൽവെപ്പുകൾ” എന്ന് പേരുനൽകുന്നു. ഇബ്നുൽ ഖയ്യിം رَحِمَهُ اللَّهُ വിന്റെ ‘അൽ-ഫവാഇദ്’, ‘ബദാഇഉൽ ഫവാഇദ്’, ഇബ്നുൽ ജൗസി رَحِمَهُ اللَّهُ വിന്റെ ‘സ്വയ്ദുൽ ഖാത്വിർ’, ഇബ്നു ഹസ്മ് رَحِمَهُ اللَّهُ വിന്റെ ‘മുദാവാത്തുന്നിഫൂസ്’ തുടങ്ങിയ പ്രഗത്ഭരായ പണ്ഡിതന്മാരുടെ ഗ്രന്ഥങ്ങളുടെ ശൈലിയാണ് ഞാനിതിൽ പിന്തുടർന്നിട്ടുള്ളത്.

ഇതിലൂടെ നമുക്ക് ഉപകാരം നൽകാനും പരലോകത്ത് നമുക്കൊരു സമ്പാദ്യമായി ഇതിനെ മാറ്റാനും ഞാൻ അല്ലാഹുവിനോട് പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു.

നമ്മുടെ പ്രവാചകൻ മുഹമ്മദ് നബി ﷺ ക്കും, അവിടുത്തെ കുടുംബാംഗങ്ങൾക്കും, എല്ലാ അനുചരന്മാർക്കും അല്ലാഹുവിന്റെ രക്ഷയും സമാധാനവും ഉണ്ടാകുമാറാകട്ടെ.

ഡോ. അബ്ദുൽ മുഹ്സിൻ ബിൻ മുഹമ്മദ് അൽ-ഖാസിം

മസ്ജിദുന്നബവിയിലെ ഇമാമും ഖത്വീബും.

ഹിജ്റ 1443 ശവ്വാൽ 7 ന് മസ്ജിദുന്നബവിയിൽ വെച്ച് ഈ രചന പൂർത്തിയായി.

---

സന്തോഷം എന്നത് സ്വപ്നങ്ങളുടെ പറുദീസയും മനുഷ്യന്റെ അത്യന്തികമായ പ്രതീക്ഷയുമാണ്. മനുഷ്യരെല്ലാവരും അത് അന്വേഷിക്കുന്നു, എന്നാൽ ചുരുക്കം ചിലർ മാത്രമേ അത് നേടുന്നുള്ളൂ. ജനങ്ങളുടെ ജീവിതസാഹചര്യങ്ങൾ, ഉപജീവനമാർഗ്ഗങ്ങൾ, ലക്ഷ്യങ്ങൾ, ഭാഷകൾ, വംശങ്ങൾ, താൽപ്പര്യങ്ങൾ, അഭിലാഷങ്ങൾ എന്നിവയിലുള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾക്കിടയിലും അവരെല്ലാം സന്തോഷം തേടുന്ന കാര്യത്തിൽ യോജിക്കുന്നു. ജീവിതത്തിലെ പ്രയാസങ്ങൾ മൂലമുണ്ടാകുന്ന വേദനയും, ദുഃഖങ്ങളും ആകുലതകളും ഇല്ലാത്ത സന്തോഷകരവും ആനന്ദദായകവുമായ ഒരു ജീവിതത്തോടുള്ള അവരുടെ ആഗ്രഹവുമാണ് ഇതിന് കാരണം.

സന്തോഷം നേടുക എന്നത് പരമകാരുണികനായ അല്ലാഹു അവന്റെ ദാസന്മാരിൽ താൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നവർക്ക് നൽകുന്ന ഒരു അനുഗ്രഹമാണ്. ചിലർ അത് ആസ്വദിക്കുന്നു, മറ്റുചിലർ അത് ലഭിക്കാതെ പ്രതീക്ഷയോടെ ജീവിക്കുന്നു. അതിനാൽ, അതിലേക്ക് വഴിനടത്തപ്പെടുകയും, അതിനെ അന്വേഷിക്കുകയും, അത് നേടാനായി പ്രവർത്തിക്കുകയും, അതിന് വിരുദ്ധമായതും ദുരിതങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുന്നതുമായ എല്ലാ കാര്യങ്ങളിൽ നിന്നും ബോധപൂർവ്വം ഒഴിഞ്ഞുനിൽക്കുകയും ചെയ്യുന്നവരാണ് യഥാർത്ഥ വിജയികൾ.

എവിടെയാണ് എനിക്ക് സന്തോഷം കണ്ടെത്താനാകുക?

പണത്തിലും സമ്പത്തിലുമാണ് സന്തോഷം കുടികൊള്ളുന്നതെന്ന് ചിലർ വിശ്വസിക്കുന്നു, മറ്റുചിലർ അധികാരത്തിലും സ്ഥാനമാനങ്ങളിലുമാണ് അത് കാണുന്നത്. വിലക്കപ്പെട്ട ആഗ്രഹങ്ങളിലൂടെ അതിനെ പിന്തുടരുന്നവരുമുണ്ട്. സന്തോഷം നേടുന്നതിനായി ജനങ്ങൾ അശ്രാന്തമായി പരിശ്രമിക്കുന്നു, എന്നാൽ അത് നേടുന്നവരും അത് നിഷേധിക്കപ്പെടുന്നവരും അവരിലുണ്ട്. നിർഭാഗ്യവശാൽ, ചില വ്യക്തികൾ സന്തോഷത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രകൃതത്തെ തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നു. അവർ തങ്ങളുടെ പരലോകത്തേക്കാൾ ഇഹലോക കാര്യങ്ങൾക്കും, തങ്ങളുടെ വിശ്വാസത്തേക്കാൾ തങ്ങളുടെ ദേഹേച്ഛകൾക്കും മുൻഗണന നൽകുന്നു, എന്നാൽ അവർക്ക് ലഭിക്കുന്നത് വെറും മിഥ്യാധാരണകളും ആകുലതകളും മാത്രമായിരിക്കും. തൽഫലമായി, അവർ കഷ്ടപ്പാടുകൾ സഹിക്കുകയും ദുഃഖങ്ങൾ അനുഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

മഹത്വമുടയവനായ അല്ലാഹുവിനെ ഭയപ്പെടുന്നതിലൂടെയും, അവനെയും അവന്റെ ദൂതനെയും ﷺ അനുസരിക്കുന്നതിലൂടെയും, പാപങ്ങളിൽ നിന്നും തിന്മകളിൽ നിന്നും വിട്ടുനിൽക്കുന്നതിലൂടെയും മാത്രമേ യഥാർത്ഥ സന്തോഷം കൈവരിക്കാൻ കഴിയൂ എന്നതാണ് സത്യം. അല്ലാഹു പറയുന്നു:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا * يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ ۗ وَمَن يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا

സത്യവിശ്വാസികളേ, നിങ്ങള്‍ അല്ലാഹുവെ സൂക്ഷിക്കുകയും, ശരിയായ വാക്ക് പറയുകയും ചെയ്യുക. എങ്കിൽ അവന്‍ നിങ്ങൾക്ക് നിങ്ങളുടെ കർമ്മങ്ങൾ നന്നാക്കിത്തരികയും, നിങ്ങളുടെ പാപങ്ങൾ പൊറുത്തുതരികയും ചെയ്യുന്നതാണ്‌. അല്ലാഹുവെയും അവൻ്റെ ദൂതനെയും ആർ അനുസരിക്കുന്നുവോ അവൻ തീർച്ചയായും മഹത്തായ വിജയം നേടിയിരിക്കുന്നു. [സൂറത്ത് അൽ-അഹ്‌സാബ് – 70, 71]

ശൈഖുൽ ഇസ്ലാം ഇബ്നു തൈമിയ്യ رَحِمَهُ اللَّهُ പറയുന്നു:¹ “അല്ലാഹുവിലും അവന്റെ ദൂതനിലുമുള്ള വിശ്വാസമാണ് സന്തോഷത്തിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യം”.² ഭക്തിയില്ലാതെ ഭൗതിക ജീവിതത്തിനും അതിലെ വിഭവങ്ങൾക്കും ഒരിക്കലും യഥാർത്ഥ സന്തോഷം നൽകാൻ കഴിയില്ല. ഒരു കവി പറഞ്ഞതുപോലെ:³

സമ്പത്ത് ശേഖരിക്കുന്നതിലല്ല ഞാൻ സന്തോഷം കാണുന്നത്, മറിച്ച്, ഭക്തിയുള്ളവനാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ സന്തോഷമുള്ളവൻ. അല്ലാഹുവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഭക്തിയാണ് ഏറ്റവും മികച്ച വിഭവം; അവങ്കൽ ഭക്തിയുള്ളവർക്ക് അതിരറ്റ നന്മകളുണ്ട്.

സന്തോഷത്തിലേക്കുള്ള വഴി

അല്ലാഹുവിനെ അനുസരിക്കുന്നതിലൂടെയല്ലാതെ സന്തോഷത്തിലേക്ക് മറ്റൊരു വഴിയുമില്ല. സൽകർമ്മങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുകയും പാപങ്ങളും അതിക്രമങ്ങളും ഒഴിവാക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ സന്തോഷകരമായ ഒരു ജീവിതം നയിക്കുകയും തന്റെ സ്രഷ്ടാവിലേക്ക് കൂടുതൽ അടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അല്ലാഹു പറയുന്നു:

مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِّن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَىٰ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً

ഏതൊരു ആണോ പെണ്ണോ സത്യവിശ്വാസിയായിക്കൊണ്ട് സൽകർമ്മം പ്രവർത്തിക്കുന്നുവോ അവന് നാം തീർച്ചയായും നല്ലൊരു ജീവിതം നൽകുന്നതാണ്. [സൂറത്ത് അൻ-നഹ്ൽ – 97]

ഇബ്നു കസീർ رَحِمَهُ اللَّهُ പറയുന്നു:⁴ “നല്ലൊരു ജീവിതം എന്നത് അതിന്റെ ഉറവിടം ഏതുതന്നെയായാലും എല്ലാവിധത്തിലുമുള്ള ആശ്വാസങ്ങളെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നതാണ്.”⁵

അല്ലാഹുവിന്റെ ഒരു ദാസൻ തൗഹീദിനെ മുറുകെപ്പിടിക്കുകയും, തന്റെ ഹൃദയത്തെ തന്റെ സ്രഷ്ടാവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും, തന്റെ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും അവനിൽ ഏൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ യഥാർത്ഥ സന്തോഷം പുഷ്പിക്കുന്നു. ഇബ്നുൽ ഖയ്യിം رَحِمَهُ اللَّهُ പറയുന്നു:⁶ “തൗഹീദ് ദാസന് നന്മയുടെയും, ആനന്ദത്തിന്റെയും, സന്തോഷത്തിന്റെയും, ഉല്ലാസത്തിന്റെയും വാതിൽ തുറന്നുകൊടുക്കുന്നു.” ⁷

സൃഷ്ടികളോട് നല്ല രീതിയിൽ പെരുമാറുന്നതിലൂടെയും അല്ലാഹുവിനോടുള്ള അനുസരണത്തിൽ അടിയുറച്ചുനിൽക്കുന്നതിലൂടെയും സന്തോഷം അതിന്റെ ഉന്നതിയിലെത്തുന്നു. ശൈഖുൽ ഇസ്ലാം رَحِمَهُ اللَّهُ പറയുന്നു: “മറ്റുള്ളവരുമായുള്ള ഇടപാടുകളിലെ നിന്റെ സന്തോഷം കുടികൊള്ളുന്നത് അല്ലാഹുവിന് വേണ്ടി അവരോട് പെരുമാറുന്നതിലാണ്. അവരുടെ കാര്യത്തിൽ നീ അല്ലാഹുവിൽ പ്രതീക്ഷയർപ്പിക്കണം, അല്ലാഹുവിന്റെ കാര്യത്തിൽ അവരിൽ നീ പ്രതീക്ഷയർപ്പിക്കരുത്. അവരുമായുള്ള ഇടപാടിൽ നീ അല്ലാഹുവിനെ ഭയപ്പെടണം, അല്ലാഹുവിന്റെ വിഷയത്തിൽ അവരെ ഭയപ്പെടരുത്. അല്ലാഹുവിൽ നിന്നുള്ള പ്രതിഫലം പ്രതീക്ഷിച്ച് നീ അവർക്ക് നന്മ ചെയ്യണം, അവരിൽ നിന്ന് യാതൊരു പ്രതിഫലവും നീ ആഗ്രഹിക്കരുത്. അല്ലാഹുവിനെ ഭയന്ന് നീ അവരെ ഉപദ്രവിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കണം, അല്ലാതെ അവരെ ഭയന്നുകൊണ്ടല്ല.”⁸

ഈമാനിന്റെ മാധുര്യം യഥാർത്ഥത്തിൽ അനുഭവിക്കുന്നവൻ സന്തോഷത്തിന്റെ മാധുര്യവും ആസ്വദിച്ചിരിക്കുന്നു. അവൻ നല്ലൊരു മനോഭാവത്തോടും, ശാന്തമായ ഹൃദയത്തോടും, സമാധാനമുള്ള അവയവങ്ങളോടും കൂടിയാണ് ജീവിക്കുന്നത്. ഇബ്നുൽ ഖയ്യിം رَحِمَهُ اللَّهُ പറയുന്നു: “ശൈഖുൽ ഇസ്ലാം ഇബ്നു തൈമിയ്യ പറയുന്നത് ഞാൻ കേട്ടു: ‘തീർച്ചയായും ഈ ലോകത്ത് ഒരു സ്വർഗ്ഗമുണ്ട്. അതിൽ പ്രവേശിക്കാത്തവൻ പരലോകത്തെ സ്വർഗ്ഗത്തിലും പ്രവേശിക്കുകയില്ല.’ അദ്ദേഹം ഒരിക്കൽ എന്നോട് പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ ശത്രുക്കൾക്ക് എന്നെ എന്ത് ചെയ്യാനാകും? എന്റെ സ്വർഗ്ഗവും പൂന്തോട്ടവും എന്റെ നെഞ്ചിലാണ്, ഞാൻ എവിടെ പോയാലും അത് എന്നോടൊപ്പമുണ്ട്.'”⁹

സന്തോഷം നിഷേധിക്കപ്പെട്ടവൻ

തന്റെ ദേഹേച്ഛകളെ പിൻപറ്റുന്നതിലും, പാപങ്ങളും തിന്മകളും ചെയ്യുന്നതിലുമാണ് ദൗർഭാഗ്യം കുടികൊള്ളുന്നത്. ഭൗതികമായ ആസ്വാദനങ്ങൾ വിവിധ രൂപങ്ങളിലുള്ള ഉപദ്രവങ്ങളുമായി കെട്ടുപിണഞ്ഞുകിടക്കുന്നവയാണ്. അവ ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും നിർഭാഗ്യത്തിന് കാരണമാകുന്നു. അല്ലാഹു പറയുന്നു:

وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَىٰ

എന്റെ ഉൽബോധനത്തെ വിട്ട് വല്ലവനും തിരിഞ്ഞുകളയുന്ന പക്ഷം തീർച്ചയായും അവന് ഇടുങ്ങിയ ഒരു ജീവിതമാണുണ്ടായിരിക്കുക. ഉയിർത്തെഴുന്നേൽപിന്റെ നാളിൽ അവനെ നാം അന്ധനായ നിലയിൽ എഴുന്നേൽപിച്ച് കൊണ്ടുവരുന്നതുമാണ്. [സൂറത്ത് ത്വാഹാ – 124]

ഇതിലൂടെ ഇടുങ്ങിയതും ക്ലേശകരവുമായ ജീവിതം എന്നാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്.¹⁰

ശൈഖുൽ ഇസ്ലാം رَحِمَهُ اللَّهُ പറഞ്ഞു: “ഒരു ദാസനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ലോകത്തിലെ എല്ലാ തിന്മകളും പ്രവാചകനെ ﷺ അനുസരിക്കാത്തതിന്റെയോ അല്ലെങ്കിൽ അദ്ദേഹം കൊണ്ടുവന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള അജ്ഞതയുടെയോ ഫലമാണ്. തങ്ങളുടെ ഭൗതിക ജീവിതത്തിലും പരലോകത്തുമുള്ള ദാസന്മാരുടെ സന്തോഷം കുടികൊള്ളുന്നത് പ്രവാചക സന്ദേശത്തെ പിൻപറ്റുന്നതിലാണ്.” ¹¹

നിർഭാഗ്യത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാനും സന്തോഷം നേടാനും ഒരാൾ പശ്ചാത്തപിക്കുകയും അല്ലാഹുവിലേക്ക് മടങ്ങുകയും വേണം. ഇബ്നുൽ ഖയ്യിം رَحِمَهُ اللَّهُ പറഞ്ഞു: “പശ്ചാത്താപത്തിലൂടെയും പാപമോചനം തേടുന്നതിലൂടെയുമാണ് തിന്മയിലേക്കുള്ള വാതിൽ അടയ്ക്കപ്പെടുന്നത്.” ¹²

പാപങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിലൂടെ മാത്രമേ ഹൃദയത്തിന്റെ വിശുദ്ധിയും ക്ഷേമവും കൈവരിക്കാൻ കഴിയൂ, കാരണം പാപങ്ങൾ ഹൃദയത്തെ നശിപ്പിക്കുകയോ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയോ ചെയ്യുന്ന വിഷങ്ങൾക്ക് തുല്യമാണ്. അതിനാൽ, പാപങ്ങൾ കൊണ്ടുവരുന്ന നിന്ദ്യതയുടെ അവസ്ഥയിൽ നിന്ന് അനുസരണത്തിൽ കണ്ടെത്തുന്ന ബഹുമാനത്തിന്റെ അവസ്ഥയിലേക്ക് മാറുന്നവനെ, സമ്പത്തില്ലാതെ തന്നെ അല്ലാഹു ഐശ്വര്യവാനാക്കുകയും ഭൗതികമായ കൂട്ടുകെട്ടുകളെ ആശ്രയിക്കാതെ തന്നെ അവന് സംതൃപ്തിയും ആശ്വാസവും നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. നേരെമറിച്ച്, അല്ലാഹുവിനെ അനുസരിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് പിന്തിരിയുകയും അല്ലാഹു വിലക്കിയ കാര്യങ്ങളിൽ മുഴുകുകയും ചെയ്യുന്നവനാണ് നിർഭാഗ്യവാൻ.

ഞാൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ സന്തോഷവാനാണെന്ന് എങ്ങനെ തിരിച്ചറിയാം?

മൂന്ന് കാര്യങ്ങളിലൂടെയാണ് യഥാർത്ഥ സന്തോഷം കൈവരിക്കാനാകുക: അനുഗ്രഹങ്ങൾക്ക് നന്ദി കാണിക്കുക, പരീക്ഷണ ഘട്ടങ്ങളിൽ ക്ഷമ കൈക്കൊള്ളുക, പാപങ്ങൾക്ക് പൊറുക്കലിനെ തേടുക.

ദാസന്റെ സന്തോഷത്തിന്റെ അടയാളങ്ങളെക്കുറിച്ച് വിശദീകരിച്ചുകൊണ്ട് ഇബ്നുൽ ഖയ്യിം رَحِمَهُ اللَّهُ പറഞ്ഞു: “ഒരാൾ അനുഗ്രഹങ്ങൾക്ക് നന്ദി കാണിക്കുകയും, പരീക്ഷണ ഘട്ടങ്ങളിൽ ക്ഷമ കൈക്കൊള്ളുകയും, പാപങ്ങൾക്ക് പൊറുക്കലിനെ തേടുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, ഈ മൂന്ന് കാര്യങ്ങൾ ഒരു ദാസന്റെ സന്തോഷത്തിന്റെ സുപ്രധാന സൂചകങ്ങളാണ്. അവ ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തുമുള്ള അവരുടെ വിജയത്തിന്റെ അടയാളങ്ങളാണ്, ഒരു ദാസന് ഇവ അനിവാര്യവുമാണ്.” ¹³

ഈ ഗുണങ്ങൾ ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തുമുള്ള വിജയത്തെ സൂചിപ്പിക്കുക മാത്രമല്ല, ഇവയുടെ നിരന്തരമായ ആവശ്യകത തിരിച്ചറിയുകയും അവയുടെ പ്രാധാന്യത്തെ ഒരിക്കലും അവഗണിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു യഥാർത്ഥ ദാസന് അത്യന്താപേക്ഷിതവുമാണ്.

മാത്രമല്ല, നിങ്ങൾ ആഴത്തിൽ ചിന്തിക്കുകയും നിങ്ങളുടെ പോരായ്മകളിൽ നിങ്ങളെത്തന്നെ വിചാരണ ചെയ്യുകയും, നിങ്ങളുടെ തെറ്റുകളെ ഗൗരവമായി കാണുകയും, നിങ്ങളുടെ വീഴ്ചകളെ ഭയപ്പെടുകയും, നിങ്ങളുടെ സ്രഷ്ടാവിൽ നിന്ന് പ്രതിഫലം തേടുക എന്ന പ്രതീക്ഷയോടെ നിങ്ങൾ ചെയ്ത സൽകർമ്മങ്ങളെ അവഗണിക്കുകയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ, ഇവയെല്ലാം സന്തോഷകരമായ ഒരു ജീവിതം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഒരു ആത്മാവിന്റെ അടയാളങ്ങളാണ്. ഇബ്നുൽ ഖയ്യിം رَحِمَهُ اللَّهُ പറഞ്ഞു: “ഒരാൾ തന്റെ സൽകർമ്മങ്ങളെ തന്റെ പിന്നിലാക്കുകയും തന്റെ വീഴ്ചകളിൽ നിരന്തരം ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് സന്തോഷത്തിന്റെ അടയാളം. ഒരാൾ തന്റെ സൽകർമ്മങ്ങളെ തന്റെ മുന്നിൽ വെക്കുകയും തന്റെ വീഴ്ചകളെ അവഗണിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് ദൗർഭാഗ്യത്തിന്റെ അടയാളം.”¹⁴

അതിനാൽ, യഥാർത്ഥ സന്തോഷം കുടികൊള്ളുന്നത് തന്റെ സ്രഷ്ടാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ബോധം നിലനിർത്തുന്നതിലും, മറ്റുള്ളവരോട് നല്ല പെരുമാറ്റം കാണിക്കുന്നതിലും, അനുഗ്രഹങ്ങൾക്ക് നന്ദി പ്രകടിപ്പിക്കുന്നതിലും അവ അല്ലാഹുവിനോടുള്ള അനുസരണത്തിൽ ഉപയോഗപ്പെടുത്തുന്നതിലും, പരീക്ഷണങ്ങളെ ക്ഷമയോടും ആത്മവിചാരണയോടും കൂടി നേരിടുന്നതിലും, ആന്തരികമായ സംതൃപ്തിയിലുമാണ്. അല്ലാഹു അതിലൂടെ ഹൃദയത്തെ ശുദ്ധീകരിക്കുകയും, ഒരാളുടെ പദവി ഉയർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു എന്ന ഉറപ്പിൽ നിന്നാണ് ഇത് ഉടലെടുക്കുന്നത്. ഒരു വ്യക്തി തന്റെ രക്ഷിതാവിനോട് തന്റെ പാപങ്ങൾക്ക് പൊറുക്കലിനെ തേടുന്നതിലും, കഴിഞ്ഞകാല തെറ്റുകളിൽ ഖേദം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നതിലും ഈ യഥാർത്ഥ സന്തോഷം കുടികൊള്ളുന്നു.

1. ശൈഖുൽ ഇസ്ലാം ഇബ്നു തൈമിയ്യ (പൂർണ്ണ നാമം: അബുൽ അബ്ബാസ് അഹ്മദ് ബിൻ അബ്ദുൽ ഹലീം ബിൻ അബ്ദുസ്സലാം ബിൻ തൈമിയ്യ അൽ-ഹർറാനി, പിന്നീട് അദ്ദിമശ്ഖി). ജനനം: ഹിജ്റ 661. മരണം: ഹിജ്റ 728. ↩︎
2. മജ്മൂഉൽ ഫതാവാ ശൈഖുൽ ഇസ്ലാം (193/20). ↩︎
3. അൽ-ഹുത്വയ്യ തന്റെ ദീവാനിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയത് (393). ↩︎
4. അബുൽ ഫിദാഅ് ഇസ്മാഈൽ ബിൻ ഉമർ ബിൻ കസീർ അൽ-ഖുറശി അൽ-ബസ്വരി പിന്നീട് അദ്ദിമശ്ഖി. ജനനം: ഹിജ്റ 701, മരണം: ഹിജ്റ 774 ദമസ്കസിൽ. (അൽ-റദ്ദുൽ വാഫിർ പേജ് 92, അസ്സുയൂഥിയുടെ ദയ്‌ലു ത്വബഖാത്തിൽ ഹുഫ്ഫാള് 238). ↩︎
5. തഫ്സീർ ഇബ്നു കസീർ (601/4). ↩︎
6. അബൂ അബ്ദില്ലാഹി മുഹമ്മദ് ബിൻ അബീബക്കർ ബിൻ അയ്യൂബ് അദ്ദിമശ്ഖി, ഇബ്നുൽ ഖയ്യിം അൽ-ജൗസിയ്യ. ജനനം: ഹിജ്റ 691. മരണം: ഹിജ്റ 751. (ദയ്‌ലു ത്വബഖാത്തിൽ ഹനാബില 170/5). ↩︎
7. സാദുൽ മആദ് (186/4). ↩︎
8. മജ്മൂഉൽ ഫതാവാ ശൈഖുൽ ഇസ്ലാം (51/1). ↩︎
9. അൽ-വാബിലുസ്സയ്യിബ് (48). ↩︎
10. സാദുൽ മസീർ ഫീ ഇൽമിത്തഫ്സീർ (180/3). ↩︎
11. മജ്മൂഉൽ ഫതാവാ ശൈഖുൽ ഇസ്ലാം (93/19). ↩︎
12. സാദുൽ മആദ് (186/4). ↩︎
13. മിഫ്താഹു ദാരിസ്സആദഃ (298/1). ↩︎
14. അൽ-വാബിലുസ്സയ്യിബ് (5). ↩︎